...

Document 1938496

by user

on
Category: Documents
2

views

Report

Comments

Transcript

Document 1938496
1.
,
H 0 0 F BTU K • 1 ,
AF K 0
~
B,G E BOO R TEE N
,Pleter
J E U G •
ArnolduB Cronje het n interessante maar tege-
lykertyd Teelbewoe en t~gie6e rol in
die geekiedenis van
die Suid-~trika~n8e Republiek gespeel.Hy waa In dlrekte af8~el1ng
van die Franes Protestante
"
wat
teen die end van
'
die 17 de eeu weens geloofavervolging verpl1g was
"
om hulle
gaboorteland te verlae.t. Die HugenotebloG.d
het Buiw8r in BY
,
voorouere
,
B~ ~~) gevlo~i.
Inl~iu
jnar 1698
h~t
j
twee broers • Etienne en Pier-
re Cranier, oorepronklik Franee vlugtellnge uit Normandie,
Frankryk, ae.n board die Hol1andse sklp,dla Driebergen,in
Suid-Atrlkn anngekom.Plerre cronje is die stamvnder van die
\
Cronje-!..,.l1io in Buid-Afrike.. Jly is in 1671 in Norme.ndie
gahara en WBa dUB 27 jaar aud toe by na
Suid-~rika
verhuia
het.Ncl'tf00.B Etienne wee by landbout;!.!:.. en hC:.tt hom n& BY aan,
,koma ann dLJ Baap ,te' Drakenstein g~veetlg.Spoedig hierna is
-
by met Susanna Taillefer(t), weduweo van Jean Garde en dogter
\
I
.
2)
,
vc. n die F",,,nse v1ugtoling 1 .....0. Taillefor( t·~ g~troud.
NEl. die huwe1ik
,
VarBa.111ee~ ,
r
het
I
.1
by en BY' eg'genote op die :plaas
.
wnt in 1698 dour die Kompanjie a,(>,n hom toegeken
is, gc.an bper~ liter het die egpa.ar etlike jere gewooii~ "'tIlt
hullo egverb1ntenis 1s eea kinders gabore. Op 2 September
1718,
ko~t De
die geboorte van die jongste kindjie, is
.
~i e rre
1) •
•
3)
skielik in die ouderdom van 47 ja&r oorlede. Sy
eggenote/ ••••••••
nie raiIienaam is oorspronklik Cronier gaspel, maer
ander ?orms aooa Croanet en Crosnier hot oak voorgeko~.
In Suid-Afrika b et die spalling in Cronje vernndpr. ,
C.Gr~-Botha:
Die
~cp.e
Hugenot., b1e. ??
C.C.de V!lliere: Goslacht-Regieter dar Qude Kaepsche
Frunilien,bla.177;A.J.Kannemeyer: Hugenote-fami1i .:l boek, ble. 77. "
,I
" .
eggenote het hom op 13 Februcrie 1724 gevo!"
•
met Jaoob Naude in die huwelik getree het.
nndat Bil weer
Die kinders van Pierre en Susanne het die erfgena5)
me vr,n hulle oom Etienne geward. Hy p,et twee plcsa, nl.
•
6)
Ch..."'.mpagne en Olyvenhou t in Wamc.ke rsvlei , beei
t.
Na In vyfI
" in Suid-Afrika 1s by' op 2 September
en-tw1ntigjarige verblYf
,
?)
1724 ongehuud oorlede.
Die. derde kind en oudete aeun hot ay
•
vador ae
,..:.d . Op 19 Mei 1?41 is by'met Susanna ROij,
,
"
8)
uit
Provence,Prnnkryk
nfkometig,
getroud.
Jec.n Roij
DeClIl
dogter , v~n
g l..
•
U1t hierdi~
huwelik is sews seuns an sen dogter ge9)
bore. Al ' die soune het burgers van Swellendnm geword.' Die
derde seun is op 18 Julie 1773 met 6uBcnfio Jacobe Ha&rhoff
6atroud.Hulle htJt tien kinders gehad.Dia v1erda kind, Francoia Johannes, ie met Hermina Elizab&th de Jager in die
eg verbin~: Hulle het die p,lans Swartborg in die ~pkolon1e
10)
,
bewoon.
Hulle vyfde 'kind, Andries ""petrus, was die vader van
11) •
generlUll Crorij o .
Uit Andries Petrus Cronje a8 huwalik met,Johanna
Christina Ge1denhuis 1a twaalf kinders gebore. Die tweeds
seun wot op 4 Oktober 1836 te Rietkul1,Colesberg, gebora ls,
is volgena
Boe,ref~)oonta De
noldus, vornoem.
sy moeder
S8 v~der,
Pieter vAr-
.' Plat/ •••••••
4). C.C.1< Villi.rB: Geslacht-RegiBter der CUd. Kaapsche
Famllien,bla.177; A.J.Kannameyar: Hugenote -Fami1iebook, bls. 77.
5). DaE'.r was twee Beune em vier dogtere.
6).C.Graham-Botha: Die Ka&pse Hug.note, bls.?? By noam altwas die plaaa terwYI Khnncmeyr not Olyvenhout meld.
?).Ibid, blB.??
8!. Ibid. Hy is op 24 Sept. 1713 gedoop .
,
I
9 • e.C.de Villlera, bla. 177.
"
10). Bo~d~l Nr.2084- Hooggeregahof, Protoria: 6Boedelpbplore
v~n .wyle A.P.Cro~1e, vadar vnn die generail ).
11j. Ibid. Iiy is, op ? Julie 1809 gedoop.
,
12 • Genl.P.A. Cronjc; HERINlmRIl\'GElii, opgateken daur Khptein
Jaok Hindon in Engels eooa dit oen hom in 1904 deur gGnl.
Cronje gadiktaer ie. Dit ie de~r wyla Dr. G.S.Praller
,vartaFl an in aes vorvol4artlkola i n Die Brnndwag gepublis •• r - 15 AU8.1913~ 1 Sept., 15 Sept., 1 Okt.,
15 Okt.J I i,ov . 1913.
,
I
/. 3.
Piat Cronj e se geboortejaar val de.n
8Q.t.m
met die begin
v&n die eintlike Groot Trek en BY ~ader hat 800S die ender
bewonera van die grenedlstrikte.n gevoel van ontevredshheid
in BY binneete omgedra.Op hlerdie tydstip weB dit vir 'hom
.
egter weena die ernatige siekte vnn BY
am
de~l
~~genoete
onmoontlik
te neem aan "die uittog u1t die Kaapkolonle na die
onb~kende landetreek ten ~oorde Yen die Ore~erivler. waar
dit gewemel het, vaD wilde diere en moorddadige xafferstam13)
me.
Hy was nletemln vaebeelote om die
sp~ra
ven BY voor-
gcngere to volg sadra BY huieliko omstandighede dit BOU
toelaat •. Vlr
by en BY familia 1n die onvermydelike
eer~oeB
borus "en nog
n
nantal jare op hulle plnns bly woon.
14)
Sy aerate agt lewensje.re het Piat CronJe" dUB op BY
voder a8 ~laaB" Rietkuil, ,'d eurgebrw! ~ierdle jo.ro het In
baie 'belnrigriko rol in BY latera lowe geepedl, W&nt hier
in die
~onvoudi~e plt".ll.sh~tisie
het BY godsdienetigo moeder
die grondelae in die vorming ven sy godsdienstt.ge en st£l.ndv3.etige
.
. , .knrakte~ gele. Die lewe hier'tree eenvoudig • .Die .ybel en psalm-on goaangeboek het In eroplek ingeneem. Sma•
rens en sanns l is boeko gevat. Gl:lwoonlik het die vader ',II. stuk-
.
kio uit die B.ybel voorgeleee en dae.rna moes die kindel's, as .
bulle oud "genoeg 1s, elkaen op sy beurt meedes1 wet by of
\
sy uit dio gelese stuk onthou het. Danrna word ~ psalm of
15)
gee ~ng geeing en
met In gebed afgsslu1t.
Godsdiana/ ••••••
dan
13) • Herinneringen, 15 Augustus 1913.
,
14). Ibid.
15) • Ibid. Dit is
n
Boerogewoonte wet deur meseta
gellandha"f is.
I
faml1~~6
I
I
II
4~
i
I
gDdsd1ena het In beta vername rol in die alledaagse
l~&
\ .
gaspeel. So het Piat Cronje BY aerate godedienetige
ond~rrr,yB
in die ouerlike huie ontvang. Sy vader het die huis·
godediene gele1; ms.':'r sy moeder he.t oak ha.e.r deel tj i8 byge'dre . Die familia het gewoonlik eotmner vroeg, kart ne. Bonon-
,
.
der,gE.en ruB. 'Voordaj;, die kindertjiee baa-toe gae.n, het hulle
,
random 1l.oe~er vereader • Sy het vir hulle dan Ben of mear
Bybelverhale vertsl.
dan gaan
~laap.
Elern~ ~oeB
elkeen In gebedjle
Verhale van Jesus,
'DaVid, Jorlthc'.n i:m diesm,?cr,
~B
koee~,
Josuf, Simeon,
baia gev/ild by die kinders
van daerdie tyd. Kiqrdio verhals het in die geheu&
.
je vEJ.egeeft en
,
80
OPB~ ~n
In indruk op hom
gOIlllla.k
~n
Cron-
dc.t by dikwsle in ay
latera Iewc vc.n ~ybalB e vergelylcinga in ay briewe .en toespra16)
k. gebru1k Sernack het. ,
Di~ lewe te Rietkuil was netF00s op cnder gr~nBpla8e
-
In ml.re stryd om te boetaan. Bt;):he.lwa die e-adurige vree a om
daur kF.fferbendee a.c.ngcVE',l en gdplunder- te word, moae Cronj a
se va.der In '7akende
oog oar ay vee en beei ttings hou .Die' veld
,
,
wp.a vol '\Tilda diord; tma.rand,Jr die leeu, tier, luiperd t
hienn en wildehond &edugte vyande van die boer 'was.
0~onje
BC
va d~r
hot baie uerk gehad en werkavolk
~B
skaara. Al.lnnl moea hulll3 regme.tige acndeel e.ari die J;l15cewerk
neem. Piat Cronje wae nog baie jonk macr reeds vanni BY
scade leuenajnnr moss by el help am BY vcder se vee op te
17)
I
paa.Die veldlewo het hom at9rk en taci g .lIIad: •
Die/ •••••••
)
16). Genarasl Cronje ae hele leue uaa gekenmerk deur sy
godsdiQnatighcid. Elks more en acnd het by ~reeld
BY Bybel geledB. Soma het by hom vir ure nfgea'onder
om a110en te lees
,
e~
te bid.
· 17). Her1nner1ngen, 15 Augus tus 1913.
I
I
)
01e-
5.
ontevr~denheiQ
die deg vermeerder en
met die Engela8 beetuur het by
ba~e gren8boer~
het reads na die
binneland weggetrak. Jmd:..:las Cronj e ken dt t oak nie langer
uithou nie. Sy eggenote ~e- geB~1heidBtoe8tand het intusssn
\
.
"
baie verbeter en DY was i!l sta.e.-c om. die . angariaf en gevaar~
wat die trekker81ew~~e~gebring het~Bae~Jmet haar famiiia die
,
hoof te bied. In 1844 het Andries Cronje die Oranjeriv,1er
oorgotrek on hom
'\
die pleav G!oenvlei +n die Oranje-Vry-
op
stcet gacn veatig. Fiat ~oeB nog altyd ey vader
S6
vee oppaB,
mae.r van no~~f is by toegel(l,at om 'n geweer te hantbsr. Reede
op jong
le~ftyd
mOBB dio Beuns in die akietkune onderrig
gSM
gee wordJ 8fdat hullo in ty~ v~n sevaa~ k~n help om dio lewes
en bosittinge yen die familia te beakerm. Piat
In
b~90ndere
mc.te van ,vae.rd;i,c!laid ne.n
op13"je,rige leeftyd }V':a.B
.
dat bJ- sy car&tQ leeu
by
di,~
mOBS
saker
dag gale het, want
rears so arvare in die akietkune,
18)
..
hat.
neeTg3tro~
Toe Andries Cronje in aie
Oranje-Vrys~t n~nkom,
. was die atmoefeer daar ook raeds gespanne.'n AantC'.l RepublikeinHB Bdere onder
kommand~nt
, die Engelea beleid we.e.rdel.lr
Jan Kook hat hulle heftig teen
d~e
Boare e.a.ndie Grlkwakaptein)
Adam Kok,ondorhewig gemaak is, varest. nulla wou BY geBag'
nie erken nie. Adam XDk hat antrant geword en gou die Btryd
,
19)
met die Boers aangeknoop.~
,
Die botsing het
.-.. -
•
Qnts~~cn
•
os gevolg ven die inhegtenlsnam.e/ ••'......
- , - --- _. __.... __ .--,.--- - - - - -
'
IS). Her1nnor1ngon. 15 Auguetuo 1913.
19). Erio A.
~rilker: ~e Greo~
Trek, ble.348;
J.H.Malan: Die Opkcms v.an In Repu~liek, bla. 45~
,
I
•
6.
,
n
l
name ven tl"fee 13aro.l og-natnr elle daur veldkornet Jan Kr,yno.uwo
Omdnt hulle 'n blanke perooo!'l mc i ;
K~o.uw
\
~·3rr1,f'.j:1
hulJ.8
~~gc.t.io
baC,r03ig: hot, hQt
mot 'n etiocriom lco.r·t nfro.nsCil .. Hy ' le
dl3ur d1.e' nn.tul'olle by Adnm Kok te Ph i lippolie
Grlkwa.bende if! nn.
o.o.ngrii':lc6
Co
gestuur om 'hom in hogtcnia tv naom,
Sj' huj,B
mao.r by hUlle OC.nkollll3 w::l.O Krynauw o.fytpsiPr .Dil) huio 1e inge -
brer,k. sy
......
"Tl'OU
nisia gOHteel.
bjl::::l.ig ;
20
l;;;;.:' ....
bels V'srniol
on gowere en
<lllll!%U -
''\ ...
,..
Di~
,
wing
Baare hat by d.ie
v~n Phl1ippoli..;bY...il."I~:no.!'
,
.
~1:".o.8
Touwfontein in d i o
O!l:g<::-
gekom ~n 'n groat Inar go trok p
die "Vrouo-laer ll genoJl!1, om vrou •.me en kindel's tedn dia C.C'.nvalle vC.n die Grlkvr.!a te l>J ekElrm,
om aan ' dio
V;::OUC'1B
gcv(jg~e
ftn kindere
dEtel te
.il~
diu
ne~;
Pi~t
Cronj", "\1an nog
dC'.ar.c;u
i3
l~c.r gCJllr:.n~ .Sy
'~a
.fIy S:l.!'.m mot dii.!
v!"..der hot "'.s v clrPr:o r-
k,)~"'.nd:-.nt
J ....n K001c (I.t.n nl d i E;! ske l"I:Iltaelir..gs
21) .
g(;lv olg hot, doolr.ene oll".•
net ondar
. Die
am 'n il inde
.
En'lol~e
a~. n ~ie
r l~go r hlg
jonk
-
h,Jt 'n mil:i.tere
~.t
geetuur
m..."\g
vy,'. ndelikhedo te mr.c..k . Mcgistro..::.t k.wstor I
ne ven Colesburg het s03tig gewer9 mst nmmun i sie
CC~ A~~
Kl"lk Restuur et! z=1.h.j oor Cc.mpbell all 2;~ April 1845 b ovcel aD
met By
aold~te rl.~Ul·
die Orcnj e rjvia ..· te
tr~k
on PhilippoliB
te beSlJt. HioFdl.G opdr<lg 1s uitgc)'vC'lcr en die Eng.elso h!t
belet do. t die Boe r ft }1,).1 I- 'l(on krJ .d,"!ll r hu 'le
~f
to Bny. Df\nr .:J..
ie dc.c.r 'n k&tivrl'Ten.sio te ApJ",.-,yn5'kDtI op 25 April 1845 belo
\
om
Bl~ilr"l{'1,.,gB
te proP'le,r
~ref . D:i.o
kl)Ylf(.ten "Jier, ,,,,"
m~f31u'!c
omdn;t die EngolvG volgehol'. het ttnt. die Boere Brits6 ondf:rdc.n')
.:
i.,~
Vyandelikhede ie hervn.t en die Do~ro ve:-dryi'.
22)
Kort
hiernn is die vred9 h"tr3t'11 . Adam Kok se-- gaoag is gyh('.ndhn:ll'
en die
!
=..- ~.
E~fJ16e'
roger1ng hot hom nog ooonop ve.n·gewere on ,
__ ___ ..." __
_ ______
.~ni!:'..i.oL·.·_·_·..!.!..!...!-·_
20 • Eric Wa1ker.fhe (rre~'t Trek, 018.3·18; J .H.!IoIC'.n, b).a.45.
21 • Ibid.; norinnoringen,15 AUgustus 1913 .
22 • Ibid .
,
--~-------------------- -,
:----------
I
7.
ammuniaie voorsien.B&ie van die Boere was hieroor eo ontevrede dat hulle
het om bulle uoonplaaB te·verlaat
b~Gluit
23)
en verder die binnel&rtd in te trek.
Ie voorbeeld savoIe_ Vir
, 24)
van Winburg aovootig.......
In
Andriea Cronje het hul-
tydjie het by hom in die omgeuing
I
-,
H~efdie
.I
eurets
b~ing
het In
die~
en plyWsndo indruk
op Pitlt Cronj e se gemood gemaak, In die IIVrouelaer" het by
dia gseprckke tuaaen die vrouene aangehoor, geeprekka vat ge-
gaan h9t oor die on~erdrLl~kl~g en vernedering V/'t'.t dio Bocr(:lc~lykatel1ing8politiok
bevolking as gavelg van die
Engslso regering
ondergaan, deurdat hulle.~~n Adnm Kok
die
is en boonop dour hulp van die IT~apBe
•
mOBS
I
ondergeekik
ven 410
gu~ak
reBoring non .Ad£I.m Kol: gedwing '.,ol'd om die ondordanigheid te
..
\
.
gehoorsfl.2.ni.Dl t het ont;et"\1Yf'eld die sevoel van onaf.lU'.nklik-
-
o·no.fh....'"'flkli~eid
heid by hom wakkor 'aor's,F.'.k, In
by hom In ideo.c.l got1orc. het, "m.ervoor by
eeveC!i het.
of vryhaid nat
varakeia
ke.;:e ho.rd
';
In 1840 het die ontevFedenhaid yo.n die Republik~in­
se
~oel'(~
In hoogtepunt otireik en loagobare met die BIng ven
25 )
sc
Gro~je
Boomplaats.
v~der,
wut ook oan hierdie slag deul-
goneom het', was ves oortuig de. t die onafhankllkheid
tmo.rno. h\lllo BO vuris
vorl~ng
Em
rus
het, hela£B ook nie hier vor-
• '
kl')'"/ ........... .
23). Eric 'f{alker • bls. 348; J .H.~lan, bls. 45.
24). Horinnoringen, , 15 AuGUStus 1913.
25) • Dr. W.J.~Cyd3: Do E~rBte AnnGxnti~ vc.n de Transve.a1,
, I
"
hla . 841
Eric Wn1kar, bleat 373 -374 •
.
"
,
/
,
I
e----,
8.
kry sou 'Word nie. Andermat'.l het hy vac.rwel &Eln BY place toe-
geroep , no\ordt'lC.nrts getrek, di~ V<],£I,lriviar ddur, 'I7O.!l.r die
,
Voortrekkera
80 po.3 In
ono.flD:mklike
Re~ubliek
gestig het .
¥et die Snndrivier-Trnktaat van 1852 is hiordie Boererapu bliek arfisiesl
deu~
die EngelsB regering brken en het die
. ,
26)
Trdkkare ui teilldollk hulll;! onC',fhD.nklikhaid verkry.
"
Hierdie ano.fhcnklikhvid ,wanrVoor
di ~
Trekkers BO baie
. opgdoffer hot , hdt oOk'n~nnkbnr~ g~vo~l by Cronjo.ge~ek, sodat
by ba.t.s jere I Dter
II
Groot
t.en
\7t'.B
IG~8te
kon 8C :-
de bli.i dBchn::;l ondtlr de burgers to.an wij
ken door dEl
-
De vel~ j~ren
~7ildern:!.s,
n~
ven vermooiond rondtr0ko.C'nhoudend stri.}d tagen
wilde ~ieron en nog ~ilder "~nGon, ~ o~~looflik
zunrr lijden - erkond, we~dan ale ~en vriJ volk~
Ret bloed . Vf'n d;:.pp9r(m rn....mnen en vrou':".:en roe nlct
;
tovo.rgslOlfs geatort; onze God M .d onzo 6{Jboden vorhoard . Rij ned ons gcleid door oeno wildarnie vrn
strijd- on b ovondel'. dn.t \7ij do vrijhei d "';7Q.:',rdig
wc.ren vro"'rnr.cr wij s6 hc.rd, geatreofd en 'o;,cr',rvoor ui j
eovee1 ga10den hoddan . En uij ~mren dcnkbncr jegons
Hom en gavc;Jn Hem £'.11e lof en lic.fde,u 27 )
Andries Cronj3 het nn, ey aankoms in die Transvacl
'n plaos
~by
28)
gonoem.
Potchefetroom
.
en dit
g~koop
.
Riur ,het die familia baie
j~ro
Goedgevond~n
gawoon en hier het
Piat By jeugjnra deur-gebring .. Hy was no ..Ll In storkgebouda noun
~
,
~
on kon ey vader hcia he19 am die nuwe plaoe bS"t7oonbaar te
ma.£'. k en
."
te ,bEm"srk.Ge durende 0.1 .die jo.ro ven trek on
BueNe het die opvooding von die
.
•
_. _.
26).. Dr . W.J .Leyda. Do Eors t e
bla.95.
j
aug na tuurlik nio veel
ec.nd..c.g;' •••••••
------ -- - - - -, - -
Anne~~tie
van de Transvnal,
27). lierinneringen, 15 Augustu s 1913.
28). Bo.del Nt' . 2084 ( Oud) - Boodolp"piore van Andrie .
Petrus Cronj e , v a d~ r van · Pi et CronJe Hooggoregshof. Pretoria: .
,
•
I
,
9.
nnndcg genist ~ie~Plet Cronje S6 skoolopvoeding neB om hlerdie reds ui tera goring. Op Goedgevondan het by In tydj ie'
onderwya ontvc.ng ven meester Will em J..... de Villiers, wc.t van
huis
to~
huis gerais het om die jeug ta leer.Dlt wil voorkom
-,
['.BO! Piat, o.lhOBwel versto.ndel.ik nie bee onder beganfd nie,
'-,
tog In ywerige leerling vrr.s . l'Yo:;on.l in
I
BY eie yolk Be gaekie-
29)
denia het hy bnio belc.ng'gsstel.
Dl~
voorreg om ond(:;lrrig te ontvt'.ng ,het by nie: lank
gesmack nie.Vir etudie
geld nie. Hy
h~t
~B
doer nie tyd,
in die voetstappe
velg en boer geward. Did
f~li~
v~n
geleenth~id
en
ey voorvadore ga-
Was groat en by mOBS
hJlp om in hul1& b03hoeftas toe vooTsitm\ Hy httt dUB IJlD.('I.T
min boekgdlecrdhoic gehcd p
ma~r
,
ken niutemin redelik good
leers, en skryf . Sy hc.noskrif tme onreelmntig, bewerig, eftana
~O)
tig
kindur a'!;- mr\nr tog
~nc~di8
b~ie
duidelik loesbnnr.
,.
met die pen nie, kon by
uedagtAs goed
na~rskryf. r~
wonn~~r
Hoewdl nie.
dit
worf"
v~reiB
A "
sy
hut nooit veol van skryf gahou
ni9' (;In de.arom is daar nie veol oorspronkliko
~l)
geskrift~
ven
hom bawnar cebly nie.
Op
Go~d.gGvond(:tl1
hat Cronje opgegroel tot volWD.BsB. me.n.
Ooraenkome~ig die ge'10onte vo.J\ die tyd het by 'n volle
ooe.rd/ ••• r'••••
- - -._-, .. -.- ---
-----------,----
29}. H~rinnuringen, 15 Augustus 1913.
30). :a .V. 12 : Kopiebock VE'.n gen1.P . A . Cronjo godurondo
ditl Eerate Vr.rheidsoorlog, 1880 -1881 •
I~ hiardi.;: kopiE.lboak is ongaV8IJr 130 kIf.dble.cia, baie
.dc.arvan in genl.Cronj e' se aio htmdskrif geskrywe .
Geduronde hiordie tyd het; by moor brio\7c e.a voorhe'en
of
aa~rnn
geskry!.
31). Sy kindol's en kleinkindere kon g~en dokument~ in'
BY hcndskrif vind
nie~
,
,,
\
1
10.
'OC'.crd godrc. en tot onr.Bveer dertlgje.rige laoftyd ey bolip
,
kanl goskeer.
,
Dn~r~
het by oak BY snor
In~t
groei-dn vir
dio res va.n ey levo 'n volle piksrtert krullerige OOE'.rd en ~nn-,
.
HI
Vf('.t op ho'a oudflrdom deur grys hc.re verk,leur 1e. gedrc. •
.
V&n
,-.
kindBbeen-~t~~a
by Bt!l v ~ n geacrdheid, miskivn
sffens teruggetrokke, het' nooit veel gepro.!'.t nie, gswoonlik
.
.
ba.ie gou kwc.a.d geward, mc.o.r YTo.nneor di t vereis ....'1(-8 , het ey
~
.
33}
WlQ'ligil Vloordt:1 kragtig en oortuigond ingsala..s.n.
l1y './£'.8 kor.t
en
~et
akrF~l
yen liggaamwbou, drarby bsaonder rnts en beueeglik •
•
yorloop van
jnr~
het by meer geeat goward, mncr bet selfs
in BY ,sBs tigerjare as Boere~enera~l.aktief en beweeglik
341
gebly.
•
.;[ • T . S teC'.d goe ven hom die volgende beskryT!ingz -
" He fa of amo.lli'ah stc.tUJ:9 o,lld oomewhn.t delicate'
appearre.nce ~ lIis f.:-.cc, E:lnib~ll...ish ui th the nn tional beard of the Dutch Republic, is plc~Bnnt to
look upon. It is not the face of a unrrior or of
n killer of men, but SUggOB.ts hornelika preoepts agcinst violence of cny kind. Looking, in(le~df r-.t some schools of snored painters to bo
mot ~ith in art tr~~s upon the Continent, I should,
without intentional i ~ ravor~nee, describe ~ Cron­
jo's ' cs a Christ-like -feee . It's axpreeslon 1s
I'E'.thor of eorrot7il1(. kindlinoss, of t'I viatful
dElsire to be at pee-ct! \'lith the \7orlc\.1I35)
,
. '
• In/' ••••••• ~
32). Po rtTot te l/U t op-vcr'ii'killcndo.)ouda rdommo'-=v"c"'.n::-'C,cr"o"'nj""'"e=-geneem ie, toon dit nan.
.
33}. W.T.Stc~d:Thu Rovie11 of Hovie1,7s, bls. 215. Die bcakry"tog vnn Cronju is deur 'n' sakara Lnr. Robinson, TICt hom good gekon het, gegee.
34\. Vgl. die lo.·' ste dD.n voor die l')orgC\78 t o ·,/oluokr&e ldrift.
35 • \J:T .ateo.d: The Revicu of Revie\1B, bls. 215.Beskl;'ywing
'Vt.n A1.fr\ld Kinnenr, 'n :Zngalso j oerM.lie, kart n& die
OOrec,\TQ 'Van geml.. C'I'onje, 27 Febr., 1900.
r:.
)
'n Andu'I' joarn.J.l.iB beskryf hom c.a volg'"
I
\I
In 'Person hu ie short. in etE'.turo, very nctive,
'but reaarved in speech. Kia f£'.oe, l'i th the he ..vy
Dl~ok be~r~, reminds one of tho ·type ~bens cnd
other old Inr.sture loved to pC'.in-c. :ie is E'. mOlilber
of the Exocutivo, but I knO\7 tn.::.t hv rr.rttly spenks,
thouSh "hun ho doeD hiD -;;tords cf',rry great weight.
}if) is, 'in foE'.ct, one of thOBu atrotlt, ail~nt nr-ture s, of C'.
Jilc.et.Artul diapoeition ani t h..J crea.tE::st d(Itorminc.tion. He
i8 of. f<lD.rlosD coure,?9, and h:i.c mi;ln b.:".ve the utmost oonfidence in him. n
t
, I
In 1856. toe Cronje t'Plntig jcC'. r cud
~ •
V7[".B,
is hy
}~ 1~forBu.1I1
vir die eerate kear opge:o:-oep om teen 'n moorddL'.di!;e
J
,
oJ) kotlllnflndo te gacn. Die moordbe,!lde het 'do.c.rin gee -
"''"D,
hulle bergveetinge te bereik voordp.t . die kommando h......
')n
"gterhLlt>l. Sonde, om 'n ekoot _te ski'.\; ,.h.t di. rurg ••
"
ding
• toe ger". Vir CroRj e ~B sy aerate ondervin - op kODD
,
36)
'\
'
•
. teleureteillng •
.
In dieeelfde je.nr, 1856, het H. .Vi. PretoriU8 In po ...
•
o~
ging aangewend
.
die
Suid-Afrika~nBe
baeis te plQca deur die no.nname van
~
pIa! t.
37)
nuwe Grondwet te be-
I~
Op 16 Deeember ].056 1e daar 'n Volk8~ eri Volker:\£1.aPotch~fBtroom
vergcdering te
beBpre~k
Republiek op 'n fer.m
gehou om die nuwe Grondr.et to
38)
en am In ragAring ts"kiee.
,
pie Grondwet 18 aange-
neem en :t...{I . Pretori1!B is 1}nt President, b.Schoeman tot
Kon:izr.nndant-gandtncl, ;r ~N.V.ipag1e... ~t St£'.o.ts skl'
,
en Y.A. Goetz en R.S.Lombnrdt
, n ' gekiQ8'
as lade van die Uitvoerende
39)
,·Ro.n.d benoem.
~
/0
,
om ~reBld~~
h . N. PretoriuB was baie begerlg
die
Suld'-Afrl~"\nBe ReJ;hlbliak ta w'e ee, \mnt' di t pou hO!r.
.
:i.~' sy voorneme
I
om die TransvBnl en dle Oranj e-Vryst..
'
.I
va;renig. Tbe die presidentsverkia,sing p1ac.sgsvind hat, was
I
Lydenburg reeds a.fgeskei en Z,b utpa.nsberg a.fksrig 'II!Dit sou
"
'
dus onnodig weDS om andor 1f4,1kE:t omstandighode 'n o,lgemene
aidentsvetkiasing/ ••••••••
.'e-
36!. lt~ririneilnge·rl·, Yf)- .. ~-uguet1.ia 'igiS:--- - - - - - - 37 • Op 11 Nov. 1855 is 1 . \{.PrstorlUB met 85 etBllDIl8 deur d:..;,
Wes-Tronsvulors tot president verkies.
38). Notule yan diG ver~ad8rinJ, 16 Deeomber 1856; Soutta=Aolle~Bie,Pkt .2, Nr .. 11.
t
•
39).
Argidf-j~crbook vi~ Suld-Afrika~nBe / Ge8kiedeni s
.Tc.r rgc.ng,Deel 11. J941.1 Dr.F.A.F.Wichme.nnt Die i'
, dingsgsschi C:l denis Vl' n die Zuld-Afrlkaansche Repuc... l.,j.k.
° 1838 1860.~Voort..c n word hi.rne aa vo1~ V"~.:
Argi'f-,j e.c rboek 19'). )
I
"
,
I
\
'-
,
,
_\
,
,,
.\
or
/
,
"
-
.,
/ 12.
40)
proBid~ntBvurki~Blng
,
uit to Bkryf • •
li.:.'d.PratoriuB, die po.egekoa€l president, 18 op 5 Jc.nu -
eric onder blyko
v~n
groat
b~lGngatelllng i~~oBweer,
•.
. die Repub11kCJina8 Vd~Gr~:Yl' dnioJsalfde gele,entheld
Die Volkeracd hot
\7(:J
~~'
ay sitting opdreg
~_
terwyJ,
geh.Y: . .
gegee~,
,411
1 B•
t nu-
lode goki<JB moeR word "bp do. t diu Volkarc.td ondor die nur.o
Grondnot in 1857 sitting
DOU
nu.
42)
Omdat dia Wse-Trll.navo.lars
g..:3hoop het' dat die Lydanbu·rgors hulle ncn die nuwe Grondwct
BOU ondar.7orp, 1a hulle ven hierd10 bselulte in kennie go -
Bto1.S.BchodDllln hot die 1nBwo"iilgBp1ogt1gheid n10 bygowoon
nio an kon due
nie.
In
Dppuf'aie
•
bevcstig word
ni~ CB K£~nd~nt-c~neraal
is
op 12 Januo.rie 1857 nfgostuur om hom trt
.ander eiansl:yeoB oor te b.n.c.l , m........ r by wou nio gahoor go .::
nie en het diu nu'\7e vlag wat af'.n hom gegee ie, nie
C ... llI{""' ···m
43)
nie.
die
Hierdia houding veri
Trc.nsv~c.l
Schoamnn. ~~t
i~
die gevoelane
hoog l{'.a t loop.
Toruyl 'die kieme vir pc.rtyJoli
tiek en broedertrTie' in
, .
die Suid ..Afrikc.a.nse Republiek gl;ll1ore is, h.Jt Cronjo sy
>
a~. n-·
d(',g nan die pla r ewerk til Goecl..g.ifv,ondon ge..1Y .Hy vro nog onge-
.
huud en hot niu co.n die opanbarC:l low,;, deelgeneem' nle.Omdc.t
. di~
Potchufstroom
vms en , '
die
.
hoofetad v£'.n dio Suid-Afrikc.c.nee Rcpubliek
al die vergnderlnga hior gehou1's
gebc~rtoniaoe ~o.rfT~
politieke woalinge vnn
volg en BO
~~rdie
n
~te
,kon
Cro~c
van lnaig in dio
dne kry. Hl0rdi e gebenrtOU'lS
het7 ••••••••
40) • De Zuid iliillroc:n, .febi~·-i85-7f De-s/.al.'{ormai,-23 Jull.:3
,
1926,b1B. 21.
41) • Notule vC.n die vergi"\.dering,16 Desember l..856,~rt.8.
Souttor-Kollek~io,Pkt. 2 Nr .ll.
1941, b1B.176.
42) • ArgiI:Jf-jc.f.rbook
,
43) ....... omm.isDierc.o.denotule,17 Fabr. 1857.
'.
!
I
'.
,
het Inter baie d~:rtoo bygodra om BY politleke oortuiging
to b<.ipac.l •
.Ta~m
hisrdie tyd was 1'X'
'1"1U6 ook begerig om
~
vere-
nigingeplanne met die Oranj'o-Vrystaat deur to voer. O:p 20
l)osember hat daar :i.,n
tGazette U 'n proklamasie
.... tiie "Bloamfontein
.
-
, waardeur Tranevalera wat grand 1~ die Oranje~Vry­
\.
staat bseit het, verplig BOU woes om binns 908 maande die
v~r8kyn
sou verbeur. Hlerdie
grand to vorkoop of dit anders
b~-
pa.lings nf t di.::! nodige, anril~iding tot Pretoriu~ se inmal'lg_
.
44)
\
ing in
Vryetectso aangaleenthede gages .
di~
,
op ).7 Februcri.3 1857, met toostennning van twee
Voorde.t ProtoriUB na die Oranje-Vryste.a t afgereis
hot, hat by
Uitvoerendo Racdsled'3 , In KO:mmissioro.edsvergedering te Pot-
•
.
45)
chefstroom gehou om nie genoamdo ordonnansio to beeprook.
Op hierdia
verg~dor~~g
1a
b~Qluit
-
om &. W.Pretorius en
,
~.A.
Goetz nr. die VryataFt af to vaardig. 'Jiullo hat na afloop van
•
46)
diu vergo.daring vertrck •
.By sy ae.nkome in Bloemfontvin was di t die Vryataf'. t
ee
j~r4ng.
.
Alhoowal hy uitgenooi 1a
om die
pleg~ighad~
by
to woon, . het by die ultnodiging van dia hand s.ewya en voo:rgegse dl:.t 'dit nie in ooraenstcmming met sy .instruk~le sou
wees nie.
D1esolfd~
nag het dae.r In opskUddlng in die strate
•
v:t',n Bloomfontein pla£'.agevind en is gatrng Ojll die VryetantaB
-----_ .
.. .
_-_ ..
pr~8ident~oning/ •••••••••
•
•
-._--
44). Argiof-jecrbook 1941, b1B .18!.
45). h:ornmi G Sierc.r.d/3no tulo, Patchuf s tro om, 17 Fobr. 1857:
55.9, R.1334/57 .
46). Tho Friend of the ~r.o 5t~te, 28 Febr. 1857 .
.
]
I
prssidentstToning binne te dring.Die volgende mare het pr,e81d~nt
Boshoff san die vooraitter van die Volksraad ver-
slag gedoen en te kenna gegee dat PretoriU8 gskom het om
•
la~t
hom as ~re6~dent van die Oranje-Vryatact te
:
47}
uit-
raap.
Boshorf het die Volkara'ad aanceraai om PretoriUB nia
•
uit .
aa.n te hoor nie, ma.e.r onmiddellik uit die land,. te reveal •
.
Die Volksraad het hom tog agter gselote deurs aangehoor .
PretoriUB, hot
dat by in die eerete inetansie gekom
taken
'.
het om prates nan te /'. teen die ordonnansia ven 20 Desemverklat~r
•
ber'1856 en om t~ bawye dat by In stem in die Vr,ystaet gehad
het.Hy
die Volkeraed gewys op briawe vnn Sir George Cath•
cart en die Hartog ven Newcastle oor die kwessia van die
h~t
ophetflng van Brits8 ,geseg oor
d~G Orcnj8rlv18rgeb1ed.~le
'" ~erRaad 1s ook vOn9YB na die brief wot Andriea Pretorius ~
band
- - - . 48)
dae.rmeC3' nan die Engelsa Koningin serig hat.
Hierin hEit by
•
•
dio opheffing van
,
di~
geb~d
Brltse gasag oor die
I
heftig
bep1ei t • .
Sy vader -wns indirek vir die onafhenkllkheld van die
Ora.nj~-Vryatac.t verantwoordellk. Op grond van\hierdie
•
het by gekom Om die Oranje-Vrystaet Damena dia
49 )
e. Republiek op te eie.
ewyse
.-
Su~d-Afri~L-
Die Vryetaatee Volksraad het PretoriuB verBoek om
.
sy buitensporige eise terug td trek
of anders die l;nd W
.
verla.at/ ••• • ••
~7). • Argief-jaerboek 194i. b1B.184.
,
48). 88.4. R.p14 a/53: Andr1ea ·PretoriuB a.nn Hartl !iaj8stoit,
25 kaart 1853.
49). KommiB.i.randB~Qtu1 • • 6 Manrt 1857 in SS.9, R. 1374/
57,art.3.
,,
I
.,
15.
verlae.t. Onverrigtersa.ke het by nc die Tro.nevao.l
teruggeke.er~
Op 'n Kommissieraadaverg adering te Potchefetroom het by va.n
BY sending versIng gadoen.Die Kommissierecd was erg verontWQ.E'.rdig en het 'n ekrywe
WIl£".rin Pretorius
word.D&c rna 1s
c~n
In
BO
"
a~n
d i& Vryetaate8 rec:ering garig
optrede goedgekeur e,n BY prates ondersteun
50)
Volksvergndering
gehou. Nog
ekrywe 's'
In
"- garig waarin die Volksrand ay vardie VryetaatsB regcring
ontwaardiging oor d:i.e belQdiging P retorluB aangedoe n, be-
kiemtoon. As ProtoriUB onwettig gehandel het, mOBS die Vryetaate8 Volkorapd hom voar
51)
n
Ge regshof godnag en nie ' beledlg
bet nie.
Die 7ryetnat38
pre ~ id o nt
het intusssn met
e~Schoemnn
begin ao.amwerk. Dit hat die TraJ;lBvalere met agterdog bejeen.
Dit he t hulle ondor die indruk gabring dnt Boshaff' vir
Schoeman t,eon die
de~t
~rri.nsva..'1l lIOU steun~
-
Die VryeUlo.tse presi ...
het dio Winburgere opgekommandeer.-op
n skrywe ven n
veldkornet langs dio Vaalrivier wacrin. by vro.
,
,
,
wntt~r
ree-
lings by mo os tref i.v.m. In moontlikeinve.l ve.nuit die Vrystant, het die Trnnavaelsc
~egering hendelen~
opgetroe.
Goetz het opdrag g:egee dat In kOmmElndo op 25 April l85? na dia
/
52)
Vaalrivier moes vertrek.
Sa.ke het nou
Bashoff het ay
n E.lrnstigo wending
burg~rs
gen~em.
boveel om dio TraDevcelsA
Presi,dent
~rene
oor
te stoek , mat dio Lydenburgse komm&ndo's to verenig en'op
,
die manier Pre t orius se regering tot n val te bring.Die
Vrys taG. teel •.••• " .
wo,a-
nre
'n{e'i~-vciitaenwoordTgende 'vergad'e ring
maRr
meeetal ondarsteuners van PretoriuB.
51l' Volksruadsnotule, 7 Mac.rt 185? '
52 " 68.9, R.14?6/5? : ~.A. Goetz asn Oud-kommandant Scholtz.
50). Di t
/
\'
/
;
16~
I
'.
Vrystaatsd kommcndo waa al 'n hdla ent op ped toe die Trana 53)
vee-lsG bu'r,gClrs tinsel opg3kol'l'llllCndeer 1s.
·~gt\;l r
Di.J botsi ng he';
niu plaE'sgov).nd nie .. . Va.n bolide kente 1s skikkinge e;e-
trof voordst
vyanaelikh6~q
begin 18. PretoriUB het
politieku stryd td bowe gekom un
,_
54)
daer~n
di~
eorn te
gi!B}.S,£',g om tydalik
rue €In. vrede to ho=Otol.
\
Cronj~ wa~
oak
~~n
vun die
opg~~.r4eerda
,
Transva-
Itlrs maar hy hElt r. Loa mat die kOI!D"OO.ndo SOOlIlgcguE;n nie , Hy he.t
voorgagea Q.r.. t by n1'-1 IUB gevDel het om taeD By aie mense to
55 )
Vdg nid.
.w~ggar:.n
TOt:JD
hiurdi~
nie, wnnt
:l~r W~El
tyd wau by oak nie gra.r,g v::m dl0
pb1
b..:sig o:n vool'b\;lraidingeplanno ""7'1::-
In lruwolik t(;t mas.k . iCy h..;t so
'DE.!3 &.ari' t:eator Susanne Visser,
.
56)
dogter van Johennos liendr:k
en Jocomine- liargGrethe ( &e~c~
ro .Esterhuizdn ) vsrloof e(jram~ un ais hUW.:ll!.k
57.)
dias",lfde jC.:'.l' Voltre" word .
BOU
nog in
-
Cronj~
het fluke
gd~rdor.
Tean die end ven die
j c~ r
h~t by sy planne c.gt~rme~T sohad. Op 24 Desembsr 1857,
,
is hy in diG
li\Jderdui"~s
nC:lrvormda kerk , :i?otchdfst;.,'oom,
di~
eg verbind. Die
5f})
huw-elik is duur DEI. Dirk vG'.n do.r Hoff 'bove s t ig. Di t wce In
ge1ull:kige/ •••
.~--. ---------.--
54
55 l'•
56 •
57) .
58) •
._
_ _ .-y _
" .1538/,:, en [ .. 1540/57 : Opro"p van l:. W.PretoriUB
.
14 en 15 1L€Ji 1857.
A rgiof -jo.('.rbo(~k 19"1 , bls.184 s .V.
HerinnCJringon, 15 Augustus 1913.
Prof.Dr.S.P.Engo1br.acht: ~eu:feos-Album vnn die N~der ­
dui tsch l~or.r('l:rIlldEl I:o:Ir"k Vl!n Afrikn . 1842 -1942 . bla . 24 .
In dioJ OI:lgC~lJg ,"!'as l..y SB .Ten }~oompln, 9 bcikund. Hy w.l8
6t1n VLn die stigtO:'B v{'..n die Potch\)fatraom-gomet:lnte ~
en hut jr.r03 lcnk cu oudorling 'gadion.
Baodel Nr.17206: ~('I~dolp~pier,) ven wyle Mavr . H. S . Cror.j a - Raagga rtlganof, ?rotol'ic. .
Heater Susanne Visoe.~
is to weenaD , Nat&l, gabo r~ .
HU\1eliksrugiator vC'.n die Nedardui tech :{orvormde Kerk,
Pot"chvfetroom. 1838 - 188J"~
Di e oorsp~onklika Tegistor
is in diu Ked!J:r.dui -;-.'3 Eal:v.}nuda Kork to Potchefatroom
t .;J vind.
!
,
17.
gelukkige huuelik wearuit neg a kinders, vyf aeuns en vier
,
59)
dogtars, gabors 1e,
,
Na die huwelik het Cronje In gedeelte VRn By vader
as plass, Goedgevo~den,
gekry om op
,
t6
boer. ~iehandlg het
hy In woonhuis gebou, lann.erye Qangele an hom 80 goed· ae moon1
11k vir die
me en
toekom~
~eeglike
'.
ingerig. Sy
huievrou.
G~Bvryheid
~ar vernaametd k~nmerkeo Vir
\
dlt In plasier
•
11'\
en~voorrag
Hao.r en haar man
vonn.
Hulle het me}raar
S8
eggeno~e 'WOB
In stil, minsa. -
en vrlendelikheid was
vreemdee en bloedverwente was
om !by b.aC'.r a.o.n huls te kem •
••
lews hat In pragtlge eenheid ge ,
liar en lead gedeel. }ie~ooB in
,
hulle ouerlike huiee, hat d£.C.r vanuit d!s'stllRnspoor In
streng godsdienstige dtmosfeer geheera . Hulle kinders is in
60)
di il vr08S van' di<3 Here opgcivO~d_
\.
Die egpeE',r
slegs in
,
baio gaheg san mokae.r
'\'1U.f:I
.
buitenge~onp.
~n
di t pet
ggvalla gcbaur dat hulle lank van
moko.c.r gaskei is, sooo wann<;lor de£l.r bv . kafferonluata plap,s -
govind hbt en Cronja van BY plass weggaroep is om deer sy
plig
ta
doone
BoedQlpe.piere ve.n genl.J?A.Cronj a Rooggerogshof, Pretorial
Booda1 lTr • . 17206. : Boodalpnpiore v~n ~avr. R.8.CTO:~~Hooggeregsnof, Pretorie. ,
5q). Boodo1 Nr. 17249
b'O)'.
I
P .A. Cronje sen skr.rwer, 22 Dosember 1943: P.A.Cronj€:l
is did enigste nog leV/ends soun vt'.n 1?Yla g;:ml.P •. ~.
Cronje. Zy is op 22 ~oBember 1866 gdbore an uoon
tans to Rhano~tvrfontoin, Pk.Kui1fontein, oor
Zueruat.
,
.I
_
18.
H 0 0 F STU K • 2 •
ASSISTENT-VELDKORN~T.
,
Pt,et Crpnje het in 1857 sy openbere leue
die
~otrekk1ng
be~tn
vnn Aseietent-veldkornet to nnnvaar.
,
deur
Dit wes
I
n be trekking vra.t net'" -onder die va.n die veldkornet geetaan
>I
het. Die Aaaietent- veldkor.met het presies dieselfde werk
CB die veldkornat2,edoen en het tydene ey afweaigheid in
BY plak opgetree.
As
•
ABsistent~veldkornot
het Cronje in In half- mili-
tare en half- aiviele hoedanlgheid in die
.
B)
opgetree.
Sy pligte
UC6
v~k SchoonB~ruit
.
menigvuldig ven nard, Bodet by nie
al .te veel van BY tyd a~n die boerder,y ken w,y·nio. By moss
al die g08wermentskennisgeulngs in sy uyk -bekendmnek
vir die ultvoering van die watts 8orgdra. Dit
pItg en om behoorlik
,
hieraR.n to
kola rondry om pursoonlik di e
vOldo~nJmoeB
kannlBg0"i71~B
~B
~n
oak
In vernwme
by noodwendig
Elf
~e
lewer
an to~ te siun dct die opdragte van die regerlng nagokom word.
Hy het ey wylc en dio im:ronere ' bElie goed geken. Di tWEJ.S oak
aBn va.n BY pligto am lystc tl:l hou v.::.n persone wat die wyk
. verla.e.t·.ln- of wegtrekkende burgars Ime varplig
inkom of
om hom kennie te goa. Dit .was·ook BY taak am lyste ven
pllotiga
bu~,erB
is, to hou.
, wet in dria verskillendo groeps
di~n6-
i~a ~~a l
Die lenddr~ het van hem twea maandelikse ver-
alae/ •••••••
1) • Herinnsringen, 15 Augu s tus 1913) De Vo1kss t ~, ? Febr •.
1911.( Ooraig van die lewe van g enl.Cro~e}j The Kl urks-
dorp Mining Record,IO Febr.1911.( Ibid.).
,
,
2}. G. '.v.Eybers: Seleot Constitutional Dooume nte Il!l.uetr£.t i ng
.
Sou th A:frican History. 1602 - 1910, ola.
410, ert. 2. Hulls word vir 5 jaar of langar a.~.ngeBtel en ia herkiesbaar. _
3} .. J .D.Vorster: Die Ve rde dig ingstslesl van dia Suid-Mrikel'lne 8 Repub1iek tot 1864 , ble.4:6.( M.A.
v arhc,nde 1 ing,Un iv.v.Pra t .• Ongepublie e.ar d.) .
4). Dio drie gro opo ut'.s .; :Bur gars VEln 16 't ot 30 janr .
Eurgor s v £'.n 30 tot 45 jne,r .
i?ur~'-Jre VE'.n 45 t ot 60 jEll",r.
,
19.
alae V&n a1 di~ balangrike g~paurtdniBse in BY uyk ontvang.
•
In geval van onnatuurlike Bterfgavnlle hat by In lykekouing
gehou an dnnrnn verlot toegasta&n om
di~
oorladana
t~ bagrn~
5)
\7S.
As da&r misdada in sy vryk plnr.sgevlnd het, het hy
di t ll&n die landdros' 'OJ ditl Sta~.tsprokureu r ceropporteer en
intusssn eelf ondorBoek ingestel.:n Bokera
madiaSB hulp lnreep. Van elke
misd~ad
~av~lle
kon by
of lykakouing
~B
I
be-
hOQrlik cc.ntekaning gaheu en lcter aen die Sta.6tsprolrurE:lur
, 6) ,
'lopgestuur,.
Di t
V,'B.5
oak ey plig om 4!lisdo.digera te o.rrsateer on
nnn die gareg u1t .te
IG~or.
Slege
~anneer
by in baBit ven
n
lcabrief 1!j, dia misd£.dig.,;lr op heterdaad betro.p 'Word of
as die persoon homself by hom korn oorgee, kon by n oortreder
in hegtunis neam.Rondlopars en
der
m~er
vord~gte
inboorlinge kon Bon-
georreetear word. Die govangenos is Bonder
v~rsutm
na dio Landdroskantoor geBtuur. As 'n Assistent- of veldkor'not sy plig in· hierdie verband verautm het, het by
7)
nan
homa~lf
bootestr£l,f blootgeatel • .
r>4
Die Assistant-veld1cornet r.3.e ook belaa met die toosig op die behocrlika bavordering von di& poewess en in•
standhoud.1ng van po.o.;e binne BY wk. Di t '';'as BY plig om die
~
b.11c.ngG van BY wyk to bavorder,
ven cndor wyke Baam te
~erk,
he~llw. rtig
in 'n
met die ampteroro
onp~rtydig~oedanigheid
op/ ........ . ..
,
5). G.:T.:d:ybers·, bla. 4l1; J.D.Voreter,blo.4?
6)'. Ibid., b1.e.411 en 4121 Ibid., b1e.48.
7). Ibid.
I
/
20.
op to trao, goskille ult
to ruim. en saVur ns moontB)
di~ ':ldg
lik· .. ta pro beer om hofBn!rd te voorkom.
6dst~n.
Die inboorlingo in By nyk hot onder sy toosiS
Hy hot
do~n
oen
p~BBa
hul1~
uitgereik en by hom is ccnsoek
vQordct neturelle in diane
.
genoem is.Sandelinge
ge~
het ven
I
\
hom vorlof gekry .&B'hull~ onder dia naturolle in BY uyk
•
":-:"ou ['.rbo1. fiy Bet gosorg -de t sterk drank nie onder die 00 ...
turelle vereprtli ":lord nie en dllt diensbo'das behoo?=,llke be -
bc.ndvllng ven hulle
oortreding van
persona
uer~lJwera
hi~rdie
9)
ver-
ontvo.ng. By'" onto.gao.ming of
regulaaie
hot by teen die betrokka
opgotr~o.
"As dac.r nu:7\3
inrroncrs ey '\1Yk binna.~trck
'0(
,
hat
by plase
a.fgemeet en di t vir hulle a.e.nge~B. Smokke'l llandel
,
in nmmunisie en wepens
vonera van sy
~k ~. s
is deur hom onderdruke Al die ingehoorsanmheid aan hom verskuIdige ' Sy
geaog kon by aIleen stiptelik binne ~ie grenao van BY wyk
.
WI
hcndll!l.c.f..
G(3'durGndo oorlogstye hot hy o,s a,cnvoerder van diG
-burgers Vf.n ay 1i1Yk 'opgetroa an o,a off1aier hat by 51 tt1ng
'
.
11)
op die krygsroe.d golmd.
Uit hierdie
aBsi8tent~veIdkornet
,
pllgt~
veelvuldig
werkac.omh~de
wat op die akouere van In
geplac6 1s, blyk dit duidelik dc.t sy
v~n a~rd
wss. Dit was
n
byna voltydse
uerk en am h1ard1e vealaydige pligto bahoorlik uit te voer,
mocs by ay nnder
belang~ 80ma
•
--
afakaep. Dit uns meer n erabetrekking/ •••••• e
------------~---
8). G.. 'iV .. Eybers, bls .. 413,e.:btt. 26 en 27; J •.D.. Vorster, bls.49.
9) .. Ibid., bla.414, crtt.39,40 a.v .. ; J .. D.Vorstar,bls.49.
,
l,0). Ib~d.
11). Ibid., b1a.3B9.~rt.112.
I
I
I
,
I
21.
b~ ... rekking en slegs In sport op die leer om lcter die
ml1ittlre
be~rekking8
hoer
v£',n komm.... nd£.;.nt en Komm.."I.ndcnt -generi'.e.l
teJbereik. Die vergoeding ven 200 Rde. per jner wns verreweg
,
,12)
nie genoeg om dit In aenlol~ik~ be trekking te ma~k nie.
crronje se
~~pligte
?et baie van BY tyd in basleg
•
,
geneem, mee.r BY boerdery, hat nie etl1gset£l.cn nie. Hy we.a
hardwerkend en hat genoeg tyd gevind om BY
,
ple~s
te
bewerk~
Dil toekome'het belowend gelyk. Tog was die rue en vrede
vro. t deur PretoriUB her.stel 1s, slegs tydelik VE'.n aard. In
die begin ven haart 1859 hat aie moeilikheid opnuut bagin.
Nfl dio Volksrae.davergo.dering v,·'n 4 KaE!.rt 1859 hat die Vrye
9t~tBe
president met verlat na Xctnl vertrek en gedurende
BY verloftyd BY bednnking ingsstuur. k.W.Pretorius is deur
die Unie-pa.rty, wat ter~.lnete van verenJ;giIl6 met die Suid-
,
·AfrikacnsB Republiek weB, versoek am hom vir die preeident-
sknp verkiesbacr te stel.Dit het 1?rat~rius geredelik gadoen,
wnnt sy verenigingsidaaal hat nag net eo sterk as voorheen
in hom gebrend . ket In groot meerderheid yen stemme is hy
13)
ge.kiee.
Hy het onmiddollik e~ ~nda verlof van die Volks-
raE'.d o.a.ngc;rv.I't'4 om hom bui te die land te begewe mat d~$J doel
14)
.
om sy nuwe be trekking te g~n aanvenr. Die verlo! is toegestasn en J .li .Grobler, ,lid
v~n
die Uitvoarande Raad, het
waarnemende/ ••••••
12). Looc.li:l 'Rettan, bls.68,c.rt.231.
13) • .T .H.v.. n Dyk : Die 3urgaroorlog in dii:!
Suid -Afri~nBe
Republiek •. { Ongepubliaeardo k.A.-verh&ndeling, Univ. ven S.A., blBo.3~ -35 • . ~.
Protorius het 1282 stamms teenoor ~.R.Snyman, wn~ ~!e
tweeds meseta ontvcng hat, sa 191 bahr.E'.l.
14). StcC.tBcOUr!l.nt liar Z .A.Republiok,17 "FobruariJ 1860.
I
22.
15)
WF.arnemende president geward •.
:Nadat Pretorius op 8 ]'ebruarie 1860 die ampseed e.:f 16)
.
.
gale het,
wae BY eerste step om die V~jstaterB S8 gevoe -
.
lene oor 'die vereniging met die Su i d-Afrikae,neB Republiek te
I
'Pols. In Referendum i:6, g~hou en e\:i6 ui tslag was 10?6 eteIllIllB
17)
vir en 104
teBn
verenigin.,g.
Hi e rna is 'n kommiesie gekies
,
,
om eaam met PretoriUB ne. die Transvae,l a1'
te reis om mElt die
. Volkeraad di€J verenigingsplanne te bssprea.k. Op 4 April
1860 het PretoriUB en die Vrystaetse Verenigingskommissie
,
die Volksras.d ontmoet~ mae-I; hulle kon nie tot In ooreer.koms
. \.
'goraak nie. Baie ingesetenes van die Su id-Afrikaanee Repp bli ek
was
'~
skap va n die
.~
Pretorius gekant omda t by hom die preeident-
O=anj~~Vr,ystaat
laat welgeval het. Die Vere -
nigingakommissie moe_s onverrigtarsf:.ke terugkeer, terwyl diE:!
Volker&E'_ d baslui that de.t Pretoriu6 hom tyden s BY verlaI'
-
._
18)
nie in aake tan noorda ve.n die Vaa.l me'ss meng nie. _ Hy is
.
opgElroap am va or di~ e.v. verga da~ing ve.h di,e VOlksraad in
Septembe:b 1860
t El _dol:ln ve,n ay verrigtinge
v~rE'.ntwoording
19)
gedurenda ey verloftyd en is van sy amp ontslaan.
Op 10 September 1860 het die Volksraadsitting be ' gin . Die g(;l drag van PretoriU8 is druk bespreek .. Ne. hewige woor-
dewisseling i6 ses dne later beslui t d£.t a.lle
6 -=:''''::1;:
aI' tran '-
aakeiee tussan hom en dia regering vandia Suid-pSrika~nsa
Republiak/ ••••••••
25). St£'.a tscourant dar -Z ~A.Repub)..-~e.li, 17--F-e-brus'r I3 1866.-"-
16). Notulon 0.V.S.Volksrao.d,8. Febr. 1860.·
17). J.E.van Dyk, bls.40.
18) . Ibid.,·bls . 42.
19). Ibid., blB.43.
.
.
I
23 •
•
20)
Repub1iek d.finitief efg_breek ie.
PretorluB het hi.:;;rt".a al sy hagte. ingaspr.n O::::i. BY
varlare invloed'te probeer
21)
log gebor\!.
ho~in
• Hiaruit 1s burgaroor-
Andries? .ClWnj
, , e. PioJt Cronj ese' vadClr, is by die
Volkaro.C'.dei tting vcm 10 September 1860 as pasg.akoae lid vir
~2)
voorge6t~1.
Potchafstroom
..
Hy
WV.B
.
n
~~
van aansion wet
,
op poli tieko g,Jbied die ?rotorius-pe.rty gooppone03r het. Ey
was In au inwoner yen
8~lf
PotchefBtrcomcdl~trlk
varnI op kerklik.3 gabied m'.E'm gemaek. Hy weB, vir
•
ngtera~nvolgens oudarling
,
en oak lid
,
en hat vir homjE'.r~
vtn diu Fedordults Hervormde kerk
23)
v~n d~a Alg~mone
~orkvergcdering.
Cronju het net~oos BY v~dor In politieke teeneta.ndor
,
24)
van PretoriUB on BY pc.rty geworCi.
hut hy sy acndag
BY'
pligt~
CB
tO ~9t.."'.nC'.a
~awe
-, -
.
BY pIe.I".sr1;:!rk en El.:'n dia ui tvoering vp.n
v~ldoffiBicr
dfo :poli tieke
die. varbo.nd
~cm
Gedurendo hiard!e tyd
gQWY. Ry het nag nieaktief aen
deJlgeneom nie. Sy vader het hom in hior-
voo;rge.cE'.~~_n
en hom Boker
•
25) .
v~n
tyd tot tyd oor die
van die If.nd ingo1ig.
.
.
Aan die bGgin ven die burzer:oorlog WOQ Cronjo hom
nie in die atryd warp nie. Ne~ooB voorhc.en hat by be...,eer
dati ••• • ••••••
20 • ~ • • R.6,art.144,par.6, Vo1kar~fdsbesluite,Sept~186~:--2L
J.H.v~n Dyk, bIs.52.
22 • N'otu1(m dar v~rrigtingGn vr.n dan H.Ed. Ach'tbca.ren Volksrc.~d dar Zuid-AfrikEu>.nsche Repub1i ... k, te Pretoria,
den 10 don Soptombe~,1860.1 GouvvrnamantB Courant dar
Zuid-Afrikac.nache R;;,pubIiC:!k, Pot'chefstroom, October 26,
1860.
,
Prof.Dr. S.P.Engelbrecht: Eoufo0S-Album ven di~ Nedorduitsch Hervormde: Kark ven Afril'X..18~2 - 1942,
bIB .24; Lidmar. tsregister Yen die l-:ad.Rerv a,
Potchefatroom, 1838 - 1885; Piat Cronj G vr-".B oak 1ic.m.a.r.t
van diusolfde geme~nte •
24) • Hl£lrinnuringen, 15 AUgu~UB 1913. Hy hut l~ter ~ers aen
dia bul~gu:f~iPorlog ded).gentlam an .kant geklos Vlr die
rORoring te~n Pr~toriuB.
!
25) • Ibid.
24.
de.t di t vir hom In n re geds.gte ;',:;
veg.
25)
Vi~,
oare
bet by hom buit
om teen sy eie l.l8nS'J 1;e
die twists gchou. Op BY
l)laas het by die gebeurtenisse gevolg en ",ardera VBITTi:u'"
lings afgewng.Die Pretorius-pcrty
April 1860 met
Preto~ius
cnde~ Schoe~n,wat i~
veraoen.gereak het, het die stryd
mat Kruger,leiar van die , teenpo.rtY!'begin. Van
b,)i ~
1s poginge o.o.ngewend om 'n oploaCling te vind, ...
likhede wat hierul t voor 'cgevloei het,wna 80 ingewlkk<:Jld
von
dnt dnar slegs
n~rd
m~ar
verwerring geskep is.
27)
~ie
vy-
c.ndeko.p tusse.n dfe twae partye hat vererger en wo..pengpwaJd
.
\
het gevolg. Na 'n
r ~ek9
van
8kermats~linSB
tuBsen
en
Xru~er
SchoQmc.n vros lcc.sgcnoamde gIJnoodaac..k om taan elie ann ye.:'! :.8C?
28)
nco di~ Vryat~ct uit t~ wyk.
I
Di t hot
hiern~
galyk of die II'o'3ilikhcdo opgc..loB
:i:s .. , ta macr omdo.t 1.1 l'l .. P rctoriuB.jn
r
daht8~p
l~nrt
18q3 die
~resi ­
yen dia Orcnje-Vrystnat bedcnk hut.li¥ hot egtor
dc.dolik Vlaer d,i e ke.ndide.tuur vir die preaidents"!o.p
VC'. "l
die:
Suid-Afl ik - nnS0 Republil;lk ep.nVll.Lr . l!(lt In geringe a.r..ntc.l
29 )
stemmu httt hy tean ·,7 .C .. Janac vc.n He nsburg ui tgav.::l.l ~
Die.:
Pratorius-pa.rty was beia ontt::vrClde met diu u.i
Schoemc.n vcm die tone;.,):!. verd,,/YD.
h~t,
~a la.g
en noudc t
hrJt 'n endur VUri$6 on-
dElrstouner vo.n Pratorius,nl.komm.c.nd.!'lnt J .Vilj oun vc.n
no. vora
etryd
~&tree,
Q~t
\
die
l~jding
op hom
gone~m
}l.... "t"ico,
en opnuut diG
Krugvr begin.Ka t In centel gownpGndu ~rloocn~rs
'
het/ ....... .. ..
26}. Ii(Jrinncrfngen,-15 AUguBt;Us · lc:,l~ •
.,
27).
J.R.v~n
Dyk, bls. 52.
28) .. R.lS1/63: Schoom:-:.n hc:.:t twea lm.nanno an In vles t:13t hom
Bc.r.>..!!l.geneem.
·29) •
Dl~ uitBl~g v~n
atommv
die verkissing was' Van
1065 Btu~~.
~n Pr~toriUB
,
\
R~nBburg
-
~:C5
,
25 .
hot hy nc. :?otchefstroom vt:rtre;,k TI'C.c.r by ta"n die and
30)
l;ov "m'b.:Jr 1 863 c.angl;lkom h<o:t.
?t.ul Kruger hut tl:'·dc. t hy vnn Vilj oen
in kennie gelatol is,
vinni~
vc.n' Rustonburg nC'.
opgatrak om .di c 1cr:C'.c..!.!gesindes ta strc.f.
"
hy dat Viljoon rusds dio dorp
trof m..'1£o.r 170 rd onv.;r.7ng s
,
bes~t
~ng,)val
80 bU\7,jbiT.~a
Po~cl~ef6troom
BY r.:-nkoms vind
het . Hy pro'be ur ,kikkinga
an 140 v.:.n sy
c.ll~
v cmgo ganeum.l(rugor was verplig om in
rivior
ay
V'7'.n
rrw.ne.k;::I.p~.,o
ge -
Me.s oor diu Vc.c..l-
vlug un In tydlr-.nk deer to vurtouf :!p.vt
31)
By mcnekcppe mettartyd vrygelnct sou word.
t~
TUuTI dia' mdd(;l vo.n
~-:ov~mber
hat Vilj oan n..... ProJto rio.
vo rtrek . Sc..k\:j htjt so In f.;l'llstigi;J
\fending genadm d::.t beia
,
burgars unt tot
,
dUBv~r
tuisgebly on nog nie nan dio burgcr32)
corlog wau dealneum nie, oak
Cronj U
mJ.B
v~rplig 'f;"E.S
om mnt ta ki(;ts.
O..;ln v:.n hiardid parson" .S ondur t'l;.ryfel h;Jt hy hom
c.£l.n die Jc:..nt von diG! r'Jgerihg guslrocr:R:r hut BY i.:Igg'J!>OiJ'"
33)
on It::indj ieJ
0; di·;} pl--.i:s f1gturgolc.:.t an hom by ,diu kOI!'lW£.ndo
vt.n Krugur uc.t intuBBc::n 'fTt10r
34)
guVO&g .
By BY
c~nkomB
in
Tn
die Trenavo.t'.l ·tElruggek(;l.:;r het,
Pretori~
hut Vi1joen govind dct
r-..:rugor en sy 'l oer nz. die tt.nt van die Krokodilrivier uit-
slitWYIV ••••••••
30 ). V~n Dyk, b1e. 95 .
31). Stcc.ts-courcnt,16 Febru<lrij, 1864 .Verslng v cn dio
prasid~nt,IO Fabr . 1864.
32). J . H. vc.n Dyk, bIB. 95.
3:3). EoodE;tl ;:r. 17429 - liooggi::rl;:gshof, Pratorin . (Boudol po.piure v~n genl.P .A .Cronjc): JOnE.nnvB liendri~
•
is in 1861 g,;bora . In g~n1 . Cron.13 BCi bo.)dc1 '\"io;;d
hy as oudste kind (fonot:im - ook In eli\;! bO.;ld131 v~.n
'.:ylo Lcvr. Cr onje.Die Baun hat ay moador s.) v::.dvr
s~ narm.Di~ oudste scun 'moaB Andries Petrus gg he¢lt hut.D::;~>r T!lO<JB dUEl 'n oUt)r BC;lun gaflOvs het ..
F~y mo~s vroGg gast,)rf hut.
34). Rorinnoring0n, 15 Au~stus 191:3 •
•
26.
ui tge\7Yk ~ het . V£.n hisrdie geleentheid het hy gebruik geme.ek
om op 29 Desember 1863 te ?retoria
vaardig
we~rby
proklamasie uit te .
In
~ubliek waar~~~
hy die
~~r~y
om nie by dib
van Kruger Ban te sluit nie. Die burgers het hulle nie c..z..e-.r-
een gsstcur nie en by Krokodilrivier by
iu~ger S6
kottmendo
aemgsslui t . In begin'.Jtlnuar ie 1864 het Vilj oen na die' .h:ro t~
kodilrivier opgetrak om uit
vind w&arom daar n i o
a~n
ay
35 )
o, r ocp gehoor gages is nio.
.
By sy C'.snkome dep.r 0::.,1 dii;! 5 e hot dear In a r nstig;:.
bots1ng ::plaesg,;"vind . Beida kp.nte }lut getrv.g om In saka r a kop -
dar
pie etoI':C!Cln:hE.nd in to neem . In
•
'ort mas-I: hawigu gevaa hot
gavolg, wafl.rin Viljoen un sy manskappe v-=:rplig
j~eWOndas
aftog to blaee. Etlik
ge6n~uwaldeB
an
om
\'/E.E1
di;:.!
hot OP diu
36
s l agvald
~Gtor:subly .
Di~J
volc;unde dag h\3t
opg~trG~ en is
bosluit om
1~ . W.Pr.;toriu8
ae bo.middolnE'-r
vredcso~dorhandelinge een ~.;
GE".E.n. Op 8 Januariu 1864 hut di..:l afgevaardigdes
. 'le'Qr a by
di~
Kr okodil r ivi er
bymekaa:;:('g~kom
VE.n
b..:':'c.
on is die broe -
3?)"
d;.;: r t~'1 i B
C:.In burg0roorlog 'beeindie; .
ooroeng~kom
dat
di~
Dig afgove:- rdigdsa hvt
bsstaFnd& .rugering tot
di~
vclrkiesing
arkan! • •• " '
35') . St£lc.te - Coure.nt,16 F.Jbruarij 1864. Kcnnisg<3wing da.... :."
J .-:l.Vl1j OCln em :~: .Sti{~menB nt'..m(:lns die krygBra~1 V'.- :-• . C
Volksloor( di:J leijr v~.n Vilj Don on die ProJtori.usp£.r-;;: ,.
.
36) . Ven Dyk, bls . 96;
T~"&l
: ?
ir.
Vsn Dyk toan die vdrlieso 08
VILJOL:l< :
Gesnuu1;'1s1: S
,
-~eB
of Shuth Afric~
Century,ble . 376 .
~~o
vol~
aan:-
~_u Pr~oz, W.Boster,.·.:.. ,,' .PretoriU6
(vu1d . v~n Prc~oria)t
P .De 10 Ray vn
n~C'rd.G(;liIond:
P~uin ­
40.
Gosnodul"'cll: J .;:nslin,Je.n Viljoon (.ko:mmE'.nd~.nt
IrnUGEF::
Y~n 1;{o.t(rrbarSJ ,?SnyI!lD.n en 6 Co':'."ond.
3'7 ). Ibid. Dio afgt:Vc.E.rdigc.us i"r;.s di(; volGunclQ;V II,J_C:~_,.
.L~u(:~.a-i..
S . J.P.krugor.
~ .•
S.J.Groblvr.
T.I'.J .Stoyn.
ti.T.Prinsloo.
,/.P=cU".. O:-::'U8.
J.; .L'our1e.
27.
ark~n
or.g~hindord
sou Foord on tot d&n
,
met sy
~cl~s~~~de
. 38)
sou
voortgEl:~n .
?r~toriU6
me tot prosident
hi~rop
ia kart
v~n di~
mdt In mtH::l r dcrh0id. vc.n at<:m,;",
.:>uid -i;.fl"ikc.c nse Fta:;,1ubliCJk
39 )
on op 10 1.01 1864 hilt hy di0
am~seQd
afgplo .
• 1)iu broed~rtwi8 ·In burgdroorlog ';1C.6 o.f'ecq(',C'.n.Cronja
h.:Jt
n~
dilJ vro e
horstol- 1s, n:-. BY plans teruggag£l.tn. Dio
stryd on twaedr&g
~n
diu o.fgolopa jare is vergeat .
o~
BY
pIc.fI.e on in By wyk ton by sy gowono pligt;, onbelommJ r d WC'.o.r-
Doem . Leer lcnk BOU
~ ni~
op
di~
pleas bly nie .Dio
volg~ndo
jaE'r ':mB hy '-TOor in tie v ..:ld. Op 27 Junie 1865 !'lot dia fu Baeta 'e In gUS\.J1skall 30orctre.nsportryora vre.t op ..iOg weB na
Prcto·ri e.~y die DrckEln£bergo op verradorlike wy'su aangov o.l.
di;;t
JllC!ne VCiI1nOOr,
dia kmvooi bui tgom~e:.k em s10gB
1n
wadu"1oo
40)
?retoriuB gospanr .
-
Die Suid-Afrikae.nBe Republ i ek vms beia v\,.;rontm:.t.rcl~.:;
oor die
koelbloedig~
moori. en hot, dc.:::.rom 01) 5 Julio 1865
• llos,heah, oPP(lrhoof va:]. die
teen
~o.BOoto
1
6 , oorlog vorklar'.T ..
Aen d i e hoof ven dia TrenBTE.a16o kommando, 300 men
h.Jt Paul Krug03r
41)
geBt~~n ..
ccme.c.k .
Btor~
Clonje hat hierdia ekspod1eio
~O~ -
,.
By/ .... . ... . .
- - - - - - - - --- - - - -_. - - - 38) . J . J:.van Dyk, \>16 . 96.
39) .. I bid . Die uits1c.g vnn di.,:; 'Hr~.'{J Bing ~6: Pretorius
: 1519 Eit~mm" .
'
Van Rensburg : 1118 s~ebma.
40) . J . • J".q 41"bbdcc.r : Di. Vorho\o~ing tueson die Vryato.c.t
,
en DQ,t0E;apel,"'nd, 1854 - 1859,bla.53 . ( Ongepubliaccrde l:.A . ·"'erbD.nde.1 :ill8, Univorsi tei t V'r.n Sui.: '"
Afrik.~) •
'
41} . Ibid . J Bo.aootolend RAcorc1s 1111' Kl'Ilger S8 oproep ,.volg: - UDo.c.rom op ck.n brf)<:Jde::'s . Op dnn mede -burg~r
Vorl13;.:mt hulp $C':1' lt~t gcvC'.c.r q.:rE'igt 111
~.S
28.
By l;au'i'lpoort hot die kOl!lDl.?ndo laer &otrek. Vendar.r
het KrugQr In poodskapper na
stuur om hom te
'.
~olapo,
eeun yen
UOBh~eh,
go -
am die rooordenaara van dia tra •• v·) .... rt-
v.::rso~k
ryers uit te l~er
, . Tc~l die BoerQ sy antwoo~d afgewag het,
het die Baeouto's in die nag van 28 S~ptember n onvcrwagt~
42)
e.G.nval gemat.~ .
Di~ BI?,nval is sfgualaan, die kommEmdo h(lt
,
verder getrak un
Pick
~n dm~
o~
6 Oktobur mot die kommando yen
verdni8~
Orenje-Vrystaat
genor~al
Die gcsamentlike Doc-
rOIllE'.gto hilt dio Bo.soClto' B 0::,1 23 Oktcober t.a CathcE'.rtsdrif
43)
op diw CE'.lodonrivior c!'.ng..:.:val.
In die
gQrs In
gdVUg
wet gevolg hat.
twintigta1 Basooto I B
,
h~t
i're.,t met
was, &e..ngcvcl. Fada t huIlt,) cmpor ven
In
di~
Cronjc
k10mpie
~n
vier bur-
V~od
op Vlllg
komme.ndo e.fgcsny
was ..:m gev,se',r geloop het am omsingol te word, hi:tt
~,.nder
b'·.r -
B'fjrs dac.rin gesl&t'.g am hullo oop t..:r veg. Cronje en sy mc..ats
44)
h..:t :.1 die Vco
b~mo.gtig , .
Die TrEmsvC'. l o rs en dilJ Vrysta:ters h ... t daarnn oor die
vurdoling v&.n die. bu i tgmnz.!J.kta va,;, get'71'is. DiQ Trt.nev<:'oE'.l 30
l:ommando kon,nadat h1\::rdio t'·{~sc.:ppol go-:vSI'J;l is, nie vare.... ::
. 45
vug: nie en ,hClt nn. die Transvtl.£l.,l toruggakeer.
Cronja hat hom hiern£'. vir In tyd.lank ongestoord
.
\
-
een sy boerdery ge-:q. In di eJ Tr(",nsvr,p.lse .€ rondgtlbied is in
t~d di~tu
•
die
ontdek.
In
Poriod~
VQn
akonomioso i1alv.?t=',rt
h e t hlern(l. ingotree. Ook Cronj"a het dt'.E\,rin g o ds0l ".1r'.nt
.
.(;jur/ ••• ••
42). J .~Grobbe·lo.nr·, Ibid. J)io ongav"£.YiE:. Wns: "bea bO·v ... ..;
54 Besocto ' e gosr.eu~el .
43). Ibid.; M.anfrod No.tlmn: Paul Kruger and his Timos ,
ble. 7? •
44) . Herinnoringnn, 15 AUgustus 1913.
45) . J.J.G.Grobbelacr, Ibid.
"
,
29.
sy
dtlur Y";ver en die goeie afsctgebiLld ":l2,t di BOt!rtl vir hulle
\
,laaaprodukte gilhad het, hot hy daerin geslaeo,g om. binns In
46 )
pecr Je.ar tot In aelfstcndigc b·osr to ontpilckol.
.
As Bssistont-v31dkornet hat by ey pligte ook gtltrou
nng~kom . Di~
b elenga v~n 6~ nyk hot by ~oud bvhartig. Die
"
rue an vrode binns die wyk is strong cehendhaaf .
Godurund ~
hierdie tyd 'laa- denr c;se;' oorloa in dit! Republlok nta (";In kon
die bur£;iJra hullC:;! lii.a.nd£l.g aE\.n die plae.st/srk beoted. :010 be:""
\
lo.stinge is goed b e tacl vmnt dla tre.nsportryory h""t beia
geld ingebring. Onder
sulk~
omstandighedo kon hY sy pllgte
47)
Bondar veel
mo'~i ttl
To~n
vorvul.
die ond van Julie 1869 hut
Cronj~
~.gte
ay
as
hi ~~~ n
8asistont-voldkornet te buite gegann en as gavolg
voar die hor ven Landdros cn Loumro de te Potchefatrou~
48)
t o r ~g goatt'.an .
Diu o.~_n.lrlcg tu-.m hom "iTfl a dat by m..Y~ 30
ge,\ro.pende burgura dio
g r ~na
,
oorkcnt van die Hartsriviar
,
v an r.y
n
,7.Yk -oorgegaC',n
knff~rk~£l
<in [l.an die
opgeruim hat.
Di u kQ,.ff u,'I.'s , Jm~ id~, kind'i:lrs ~n die veu hut by ~E\.tf..mg&na.:R:i
.
49)
on onder di\J m':mso VL"'. n S choonsprui t v\.:Irdo\:ll.
Di t
"\'"[".9
'n ul.'nstigcl oOTtr 03ding 'po.nt in ditl
instrul:~
vir tl.ssistant- ·'Eln vClidkornetto -rord di t duidi:llik b0pc.z.l
d::.t hiordio o.mptonc-,re :V~l'l'lig 07t.S am hulle stiptolik bin-
no die
grons~ v~n
hulle pcrtikuliere wyke to hou . Eulle
mocs/ __ ....... .
- - - - - - -,-
_ ... _- - -- - - - -,
46).
her~nncringdn ,
47 ).
Arai ~f va n die Lcnddros v~n Potch6fstroom. DivorsG Stuk-
48) ,
L~nddroB Potch~fstroom: Bund61 34, 24 Augustus
15 Augustus 1913.
ku .
,49) . Ibid.
I
1869.
.;;
moas hulle nie bemoei met aan(-'eleenthede van ander wke
50)
nie.
Cronje
UP-S ha~stig
van geec.rdheid, dc.c.rby
b~.i-::
eie-
sinnig en sou hom nie meklik Yen koers lCl'.t bring es hy een,
.
k.c.l·ln besluit gene em het 'nie .
D~.l:rom.
hat hy in die gev I
'. en hom aC.n 'n ernstige £.(;.nklt.g skuldie. l.:ndawette portree
)
dig geroe.llk.
Die 3agk is op 4 AugustuB 1869 verhoor . Veldkornet
}) . ~I . Swcrt,
wyk Schoon(;pruit, het verklo.c.r do.t Cronja die op -
drf'.g sonder BY toeetezmning ui tgevoer het' en hom
, ,
dUB
e.rn
m:.ngedro.g skul9,ig gem:o.C'.k hit. Cronje is aluldig gevind ~n 'n
51)
boetestrcf opgele .
Hieroor
W&8
In growwe belediging
l:ly bOOB . }:y het Sw::-.rt se ncntyging '.c
b~skou
on hom versook om BY woorde teme
to trek . Dit '"'IOU Sm::.rt nie <loon ni,!.• Cronje het nie kr.na gusion om onder sulkl] ometc:mdighede BY betrekking
l~,nger
tv
nie'. Twee dna le.tor hut hy dio regering in 'n skrywe vor 52)
Bock om hom eervol uit oy bdtrakking ta ontelum.
Dle/ • • • •• ; •
50) .. J.D .Vorster, bIB. 49; G.'!.Eybers, bls.415 , art . 54: - _
De Vf:tldcornettcn zullon stiptelijk we.kan voar.de
vrot wo.c.rbij die zich 'schuldig m~.<:'.kt can hat vor voer~n VGn kleur1ingen , of hunna kinderon over de
.grenz~n dar Republiek , of die g~melde jonr,& k1eurling'=ll'l. vorhE'.ndelen of vorkooponJ boida, keopers en
viJrkoopars zullen geetrP.ft uordon met ontndminb'
der klourlingen an e~ne boete v~n £IOQ tot £500,
of bij onvermogen m9t geva~'eniBetraf. a
51) • tcnddroB Potchotatroom: Eundel'34, 24 Aug.1869, U . R~3,
'26 Oktober 1869, t".rt . 13.
.
52),
Lnnddros Potchefstroom: Dundel 4: Brief v~n P .A. Crorjo
. Potchcfetroom, 6 AUgustuD J869J
I
Bl3 . 782/69: Brif:tf ven die Stc~i3ekretal'is aan wtlo(J:":.'oa,
Potchefstroom inhoud~nd~ kopio van brief v~n P .A.
Cronje, Pretoria 17 Augustus 1869 .
II
!
\
•
,
, 31 .
Die regering het die
Lj:
C
onderaoek en
b~Alu1t
om a.o.n Cronje ae verBcek to voldoun . 'n Ander c.saistent- veld"
53)
kornet is gek1ea.
veldkornet eervol
en op 26 Oktober 1869 is by
·54)
t.fJ
£I,aaiatent-
ontBlv~n.
,
·•
-
,
-----
- - ------ •
53). Stne.ts-Couro.nt dcr Z .A.Republiek ,15 llaart 1870 ,
Hr . 317, blB.l.
.
S.D.J ~van dar llama is as c.asistcmt-
velqkornet in Cronje
S8 pl~k
gekiee.
54). Uitv. P~adBboBlu1t, nrtt . 12 en 13, 260ktober
Stcata-Cournnt dar ~.h.Republiok Nr.303, konni6~~
Nr. 189, 7 Decembor 1869 .
I
I
Fly UP