...

Hoofstuk 7 Gevolgtrekking en verdere navorsingsmoontlikhede

by user

on
Category: Documents
1

views

Report

Comments

Transcript

Hoofstuk 7 Gevolgtrekking en verdere navorsingsmoontlikhede
269
University of Pretoria etd – Fourie, E (2003)
Hoofstuk 7
Gevolgtrekking en verdere navorsingsmoontlikhede
Postmodernism, in its reconstruction of the past, has supplied us with the tools
that are applicable to some of the jobs we have to do. In other words, the place
of feminism, and women within it, whether philosophers or not, is a place that
is amidst, among, atwixt, rooted nowhere except in the realm of questioning,
experiment, and adventure, and as it questions everything, it uses what it finds
befitting - Heilbrun, (1999: 98).
Inhoudsoorsig
Hierdie hoofstuk bestaan uit 'n kort oorsig oor gevolgtrekkings wat spruit uit die pas
afgelope studie van die feministiese biografie. Daar word gewys op die verband wat
tussen die Ingrid Jonkerverhaal, die weeskind in die sprokie van Die Rooi Skoene en
Kristeva
se
teorie
van
subjekvorming
na
vore
gekom
het.
Verdere
navorsingsgeleenthede word uitgewys.
7.1
Gevolgtrekking
Die ondersoek na die aard en werkwyse van die feministiese literêre biografie het
belangrike verskille met die konvensionele biografie na vore gebring, hoofsaaklik in
die tipe fokuspersoon en die siening van die biograaf se betrokkenheid. Hoewel
feministe oor die algemeen saamstem dat die vrou se ervaring anders as dié van die
man is, is daar tog weerstand
teen die toekenning van 'n stereotipe “vroulike”
geslagsrol.
Groot diversiteit in feministiese denke ten spyt, is die feministiese biografie se wortels
tog
gevind
in
die
feministiese
literatuurbeskouing
wat
psigoanaliste
tot
verantwoording roep oor hul siening dat genderverskille (en daarmee saam vroue se
onderhorige posisie) sosiaal en nie biologies nie, vasgelê word. Biografie word deur
feministe as belangrik beskou ten einde plek vir die vroueskrywer in die
literatuurgeskiedenis te maak en 'n nuwe kulturele mitologie vir die vrou as aktiewe
University of Pretoria etd – Fourie, E (2003)
270
en selfstandige bepaler van haar eie lotsbestemming te skep. Die Franse feministe se
dekonstruksie van die heersende diskoers in die simboliese orde wat vroue se
subjekvorming bepaal, is ondersoek. Omdat die samelewing en die geskiedenis ook
deur Kristeva as “tekste” beskou word wat deur die samelewing as geïnterpreteerde
werklikheid ervaar word, is na die Jonkerverhaal gekyk vanuit 'n intertekstuele en
interdissiplinêre invalshoek.
Hierdie studie het duidelik getoon dat die Feminisme die postmodernistiese
verskuiwing van grense nodig gehad het om in die letterkunde tot volle ontplooiing te
kom. Nadat die innoverende en eksperimentele aard van die feministiese biografie uit
die eerste deel van die verhandeling geblyk het, het dit 'n paradigmaskuif vereis om
deur die konvensies van die tradisionele biografie te breek. Die onbeskikbaarheid van
Jonker se persoonlike dokumente het die biografie aanvanklik gekortwiek totdat besef
is dat die biografiese data nie so belangrik is as die hantering daarvan nie. Daar moes
vanuit 'n nuwe invalshoek na die fokuspersoon gekyk word. Aangesien een van die
sterkste kenmerke van die feministiese biografie die toeëiening van die reg is om uit 'n
kennisgefundeerde standpunt alles opnuut te ondersoek, is dit hoofsaaklik die
eksperimentele en intertekstuele benadering tot die biografie wat dit die sterkste as
feministies tipeer.
Die data is dus nie in die eerste plek gebruik as brandstof vir feministiese toorn oor
die behandeling wat Ingrid Jonker van haar vader as verteenwoordiger van 'n
onderdrukkende patriargale stelsel en haar minnaars as vaderplaasvervangers te beurt
geval het nie. Daar is eerder 'n blik gegee op die fokuspersoon met Heilbrun se begrip
liminality of liminaliteit as uitgangspunt: Dit beteken om ‘n fokuspersoon te benader
vanaf ‘n drumpelposisie: onderweg van een sekerheid na 'n (nog onbekende)
volgende, huiwerend tussen 'n rigiede reisplan en 'n avontuur. Benewens hierdie
eksperimentele benadering tot die biografie, was die oogmerk om die volgende
kenmerke van die feministiese tekssoort in die proses te laat blyk sonder om dit as
eksplisiete doelwitte na te streef:
University of Pretoria etd – Fourie, E (2003)
•
271
Teoreties is daar 'n oneindige getal weergawes van 'n lewe omdat elke biograaf
die “feite” anders hanteer en daar dus geen absolute gevolgtrekkings oor
iemand se lewe gemaak kan word nie;
•
'n Biograaf mag multidissiplinêr te werk gaan;
•
'n Biograaf moenie voorgee om geen persoonlike stempel op haar biografiese
werk af te druk nie; en
•
Dit is nodig dat 'n biograaf haar werkwyse deursigtig maak om toekomstige
biograwe se keuses te vergemaklik.
In die biografiese ondersoek na Ingrid Jonker is die konsep van 'n lewensdraaiboek
gevind soos gedefinieer in die teorie Transactional Analysis. Jonker se draaiboek toon
onmiskenbare ooreenkomste met die intrige van die sprokie Die Rooi Skoene. Die
sprokie is gebaseer op die oerargetipiese patroon of mite van die “feral woman” wat
Estés in die lewe van verskeie vrouekunstenaars vind.
In breë trekke het die eksperiment in feministiese biografie soos volg ontvou:
'n Digter in konflik met haar tyd en “in die steek gelaat” deur haar ouers, word as
adolessent verplaas uit 'n ongestruktureerde natuurlike milieu waarin haar
instinktiewe kreatiwiteit onbelemmerd kon ontwikkel, na 'n hoogs gestruktureerde,
beperkende en kunsmatige stadsomgewing. Sy stuur oënskynlik profeties op 'n
vooruitbestemde tragiese uiteinde af. Sy, sowel as haar kortstondige eggenoot en
intieme kunstenaarsvriende, gebruik haar doodsbeheptheid as boustof vir hul werk.
Gedurig die slagoffer van die gewaande of werklike verraad wat sy onvermydelik
uitlok, “dans” sy, aangedryf deur 'n onvermoë tot sinvolle verhoudings en aanpassing
by die samelewing se dubbele standaarde, roekeloos agter die weeskind in die sprokie
aan. 'n Kunstenaar wat van haar instinktiewe kreatiwiteit vervreem word en op
verskeie maniere tevergeefs probeer om by die valse en verstokte waardes van die
samelewing aan te pas, ruk los uit die beperkende bande en keer na haar “wilde” staat
terug. Met haar radarfyn natuurlike selfbeskermingsdrang beskadig, is sy soos 'n
wolvin wat ná 'n hongersnood nie meer perke ken nie en op 'n orgie van oordaad gaan.
Sy word op haar destruktiewe pad aangevuur, nie net deur haar eie roekeloosheid nie,
University of Pretoria etd – Fourie, E (2003)
272
maar ook deur ander namens wie sy met die dood flankeer. Toehoorders word so deur
haar “mot-om-die-kers”- draaiboek gefassineer dat hulle haar tot ikon verhef. Die
nageslag vra soos kinders keer op keer na die rampspoedige, dog romantiese verhaal
met sy mitiesgeworde proporsies, omdat mense só vanuit die kollektiewe
onderbewuste kat-en-muis met hul eie dood kan speel.
Die Rooi Skoene bied nie net 'n nuwe blik op die Ingrid Jonkerverhaal nie, maar sluit
ook aan by Kristeva se onderskeid tussen “semiotiese” en “simboliese taal”, waar
eersgenoemde nie-rasioneel of intuïtief is en met die moeder geassosieer word en
laasgenoemde op die simboliese of manlike, rasionele, liniêre taal dui wat patriargaal
en logosentries is. In hierdie lig is Jonker (en lotgenote soos Sexton en Plath) se
selfmoord nie so onthutsend nie, aangesien Kristeva op die gevaar van die
doodsbegeerte by vroue wys wat die rug op die simboliese orde keer. Die oplossing
van die konflik tussen die twee word dan in die terugkeer na die semiotiese orde
gesien wat op algehele onttrekking uit die lewe dui.
Hoewel die benadering plek-plek 'n speelse aanslag het omdat die digter teen die
agtergrond van 'n sprokie beskou word, was die bedoeling nie om Ingrid Jonker se
lewe en dood ligtelik aan die hand van 'n simplistiese formule te verklaar nie. Daar is
gepoog om die kompleksiteit van die situasie aan te toon deur die bykomende
verkenning van ander onderliggende tekste. Enersyds word Jonker as individuele
kunstenaar gemeet aan die “sjabloon” van die argetipe van die weeskind in die
sprokie, en andersyds kom die universele rol van mites soos gevind in volksverhale na
vore. Deurdat die Jonkerverhaal aansluit by Die Rooi Skoene se kragtige appèl op die
kollektiewe onbewuste en terselfdertyd strook met Kristeva se teorie van
identiteitsvorming by meisies, blyk 'n verrassende verwantskap tussen skynbaar
uiteenlopende dissiplines soos die sielkunde en die letterkunde.
7.2
Verdere Navorsing
7.2.1 Resepsiestudies
Volgens die literatuurwetenskaplike teorie van dekonstruksie kan nie met sekerheid
vasgestel word wat 'n outeur regtig in 'n teks bedoel nie. Omdat niks dan bewys kan
University of Pretoria etd – Fourie, E (2003)
273
word nie, kan en moet die leser die betekenis van tekste self konstrueer. Die skrywer
is dood, sê Roland Barthes, en daarom is die leser vry om sy/haar eie interpretasies te
maak. Indien dit waar is, maak dit nie sin om die skrywer wat die toetse druk of die
pen vashou, te leer ken nie. Die paradoks is egter dat die biografie baie gewild gebly
het en selfs 'n groter aanhang gekry het. Een van die redes blyk te wees dat die storie
van iemand se lewe die funksie van introspeksie en selfondersoek by individue en
volkere aanhelp.
Met die skrywer nie (meer) in beheer van die betekenis van die teks nie, kom die rol
van die leser in die teksinterpretasie sterker onder die aandag. Saam met die
postmodernistiese neiging om alles as relatief te beskou, ondersoek literatuurwetenskaplikes die resepsie van 'n teks aan die hand van die ervaringswêreld van die
leser. Dié veld is haas onuitputlik vir feministe, maar hierdie groep is nie uniek in die
oortuiging dat die leser medeskepper van 'n teks is nie. J. Hillis Miller sê teks en leser
“ent” mekaar met betekenisse (Hambidge, 1992: 68). Die Amerikaanse kritikus en
kampvegter vir die tradisionele Westerse kanon, Harold Bloom, beklemtoon die
kreatiewe aktiwiteit van die leser. Bloom fokus veral op die manier waarop een
skrywer 'n ander se teks herskep en wysig om 'n eie unieke skepping daar te stel (Van
der Merwe en Viljoen 1998: 177). Die
implikasies wat hierdie siening vir die
biografie as kreatiewe tekssoort inhou, lê voor die hand.
Dit lê op die terrein van die empiriese literatuurwetenskap om deur middel van
vraelyste en gestruktureerde onderhoude 'n resepsiestudie van 'n feministiese biografie
te doen. Van der Merwe en Viljoen (1998: 145) noem “die resepsie-ondersoek by
uitstek geskik om die lees van fiksie in die toekoms met vrug te kan bestudeer. Die
moderne resepsie-ondersoek fokus op die literêre handelinge van alle deelnemers aan
die literêre kommunikasieproses. Vir so 'n studie sal uitgegaan kan word van
individuele tekste om vrae te beantwoord soos:
•
Hoe is die teks ontvang?
•
Hoe verander die ontvangs van 'n teks oor 'n tydperk?
•
Watter aspekte daarvan trek besondere aandag?”
University of Pretoria etd – Fourie, E (2003)
274
Wagner-Martin voeg uit 'n feministiese perspektief die volgende in 'n persoonlike
mededeling by: “As you note, your perspective as a woman reader is inherently
valuable. Some questions which might be good for your analysis are:
•
Are the works the male critics talk about the same ones you want to discuss?
•
Are these texts familiar to you because you have already read a lot about
them?
•
Are there works in which the gender of the reader would be compelling?”
Leser en teks is so onlosmaaklik verbonde dat net deur vrae oor 'n gelese stuk te vra,
die resepsie van die teks uit die staanspoor verander word deurdat vrae die leser lei
om dit beter of anders te verstaan (Van der Merwe en Viljoen 1998: 19). Die
eksperiment met die leser verander dus die onderhawige teks nog voordat hy/sy die
eerste vraag beantwoord het en daarom sal 'n kunsmatigheid noodgedwonge by so 'n
studie aanwesig wees.
Vir die psigoanalis Holland bestaan tekste net in lesers se interpretasie daarvan. Hy
gee 'n psigoanalitiese verklaring vir die plesier wat die leser uit die teks put. Die leser
soek na sekerheid en die afweer van angs. Volgens hom is die aanklank wat hy/sy by
'n teks vind, die gevolg van die uiting van ID-drifte in kultureel aanvaarbare vorme.
Skrywer en leser word verbind deur 'n gemeenskaplike bevryding van onderdrukte
begeertes uit die onderbewuste. Van der Merwe en Viljoen (1993: 177) stel dit só:
Deur fantasieë word die persoonlike begeertes van die leser op die werk
geprojekteer; en deur transformasie word die individuele lesing tot algemeen
aanvaarde temas omvorm.
Dit bied dan ook 'n moontlike verklaring vir die feit dat verhale soos die van Ingrid
Jonker lesers en toehoorders eindeloos fassineer.
7.2.2 Mitevorming en -herskepping by vroueskrywers en -lesers
Wright verklaar die uniekheid van die leeservaring uit die feit dat “The reader
‘transacts’ with the work, eliciting modes of adaptation and defence which are
effective for him alone, since they will be those which arise from his own identity
theme” (Grabe, 1992: 391). Die konsep van 'n identiteitstema hou verband met Berne
University of Pretoria etd – Fourie, E (2003)
275
se teorie van die lewensdraaiboek en bied dus die geleentheid vir 'n verdere
verkenning van die rol van argetipiese figure soos dit in mites vanuit die kollektiewe
onbewuste na vore kom tydens die draaiboekvorming van individue, gesinne, families
en volke. Die wyse waarop Afrikaanse skrywers in die verlede uiting gegee het aan
volksmites soos dié wat getuig van die legendariese durf en uithouvermoë van
Voortrekker- en konsentrasiekampvroue en watter invloed dit op lesers se vorming
van rolmodelle het, kan met vrug ondersoek word. Feministiese biografieë oor
individuele of groepe volksheldinne kan vrugbare sienings oor post-kolonialisme en
post-apartheid oplewer.
7.2.3 Ondersoek na die plek van die feministiese biografie in die kanon
Aansluitend by die vorige punt, maar meer op letterkundige gebied, kan die invloed
van die groot veranderinge op politieke, ekonomiese, sosiale en opvoedkundige
terrrein die afgelope tien jaar in Suid-Afrika op die verskuiwing van grense in die
Afrikaanse kanon nagevors word. Tompkins (1989: 442) meen: “At the same time
that canons represent cultural continuity and duration, they also reflect cultural
change.” Daar is baie min gepubliseerde navorsing oor die verskuiwings in
maatskaplike bewussyn, die effek van politieke magsdeling en gelykberegtiging van
geslagte en rasse, politieke impotensie en die verlies aan werksekuriteit in
Afrikanergeledere. In 'n onderhoud met Johan Vosloo (Rapport 9/9/2001: 21) skryf
Hannes van Zyl van Tafelberg Uitgewers die opbloei van belangstelling in die
biografie onder die Afrikaanse leserspubliek toe aan die soeke na “ander aksente” in
die Afrikaner as wat die stereotipe uitbeelding van die apartheidsera na vore gebring
het.
'n Verruiming van die kanon sal goed gedemonstreer kan word aan die hand van die
groter inklusiwiteit ten opsigte van die sogenaamde voorheen benadeelde
moedertaalsprekers van Afrikaans in die afgelope dekade. Dit geld waarskynlik ook
vir temas wat spesifiek tot vroue spreek. Lourens (1992: 3) opper ook die noodsaak
om te vra na die relevansie van die kanon in sy huidige gedaante en na die geskiktheid
daarvan om aan die eise van 'n veranderende en reeds ingrypend veranderde
samelewing te voldoen. 'n Studie oor die invloed en huidige status van die literêre
University of Pretoria etd – Fourie, E (2003)
276
biografie in Afrikaans en die feministiese biografie in die besonder kan met vrug
onderneem word.
7.2.4 Die skryf van biografie as geskiedskrywing
Die verloop van die stryd om erkenning deur sogenaamde agtergeblewe
bevolkingsgroepe in die Suid-Afrikaanse samelewing bied uitbreidingsmoontlikhede
vir die feministiese biografie. Aspirant biograwe kan naamlik opgelei word om die
breë beginsels van die feministiese biografie toe te pas op fokuspersone uit eie
geledere om sodoende 'n eie sosiale geskiedenis van 'n gemeenskap of kultuurgroep
op datum te bring. Feministe kan ander gemarginaliseerde groepe vanuit hul eie
sosiale posisie van “op die drumpel wees” begelei om volksmites te ondersoek en te
herskep. Deur literêre arbeid kan hierdie herskepte mites op hulle beurt herskeppend
bydra tot 'n trotse tradisie deur die daarstelling van navolgenswaardige kulturele
rolmodelle. Om by die hoofstroom van die literatuur aan te sluit, sou enige biografie
egter aan die gewone voorwaardes van gehalte moet voldoen.
7.2.5 Nuwe maniere van dataversameling moet gevind word
Briewe, dagboeke en reisjoernale was in die verlede biograwe se hoofleidrade om die
lewens van ontslape fokuspersone te “ontsyfer”. Hedendaagse en toekomstige
biograwe sal in afnemende mate op hierdie soort persoonlike dokumentasie kan
staatmaak, aangesien mense al minder per brief korrespondeer en al meer per
elektroniese pos. Biograwe sal al hoe vindingryker moet word om alternatiewe bronne
van inligting na te vors en leidrade op te volg. Maar briewe verklap meer as inligting
oor ‘n fokuspersoon verklap en dit is die atmosfeer waarin mededelings gemaak word.
Hoeveel minder sou die nageslag van Virginia Woolf se spitsvondigheid geweet het
as dit nie vir die sosiale en persoonlike kommentaar was wat sy in haar briewe, veral
aan haar vriendin Vita Sackville-West geskryf het nie? Toe Vita wat as
diplomaatsvrou minder onder oorlogstekorte as haar landgenote in Engeland gely het,
in Oktober 1940 'n pak breiwol as geskenk aan die Woolfs stuur, antwoord Virginia
oorstelp: “Oh, how can we ever thank you sufficiently – the two old Wolves dressed
in real sheep’s clothing […] Dear me, dear me, we were so exhilarated we hardly
rolled into work all day” (Pippett 1953: 357 –258).
University of Pretoria etd – Fourie, E (2003)
277
Backscheider (1999: 74) wys egter daarop dat briewe ook beperkinge het:
Were letters, after all, the best proof of fact, and must a thing be written down,
to be true? […] The list of ways letters may be misleading, deadening, or
worse, is very long. Victoria Glendinning points out that reading the letters of
Harold Nicolson and Vita Sackville-West would lead to the conclusion that the
marriage was a ‘miracle of sustained romance – as in a sense it was, except
that Vita was writing love-letters of a different kind to other people as well,
nearly all the time’. As John Garraty observes, letters should not be confused
with diaries and journals, regardless of how intimate the correspondents are,
rather they should be seen first as showing a person ‘in one form of
interaction’ with contemporaries, and thus offering insights into personality
but not an unfiltered, clear window to it. (…) Letters, like diaries, can give a
fleeting mood. It can be impossible to reconstruct their context, and what
survives is always to some extent an accident.
Na haar mening kan 'n navorser ewe maklik te veel vertrou op Freudiaanse sielkunde
om menslike kompleksiteit te verklaar as op persoonlike dokumente. Sy redeneer dat
om die morele dimensies van 'n mens te begryp, dit noodsaaklik is om briewe teen
ander soorte getuienis op te weeg.
7.2.6 Multifunksionele tekste en interdissiplinêre ondersoeke
Volgens Brink (1988: 102) veroorsaak die Postmodernisme – met sy klem op die
afbreek van tradisionele grense – 'n samekoms van digtheid en gewildheid in die
literêre roman. Oorvleueling van literatuurvorme kan multifunksionele tekste met
vloeibare status en posisie tot gevolg hê. Dit kan die marginalisering en trivialisering
van 'n groot deel van die wêreldliteratuur (byvoorbeeld populêre tekste soos
wetenskapsfiksie, speur-, liefdes- en volksverhale en verhale oor en deur industriële
en huishoudelike werkers) teëwerk. (Franklin 1979: 95–96). Die spektrum van
navorsingsmoontlikhede op hierdie gebied is wyd.
University of Pretoria etd – Fourie, E (2003)
278
Die ondersoekfokus en toepassingsmoontlikhede van die lesergerigte benadering
begin egter van die literatuur na die sosiale konteks verskuif. Van der Merwe en
Viljoen (1998: 144) meen dat dié benadering by uitstek geskik is vir die ondersoek
van maatskaplike probleme en daarom, getrou aan die Postmodernisme, 'n sterk
interdissiplinêre karakter vertoon. As voorbeeld noem hulle Flynn en Schweickart se
ondersoek na die korrelasie tussen geslag en betekenistoekenning.
Volgens Van der Merwe en Viljoen (1998: 144) bied konsentrasie op slegs een of
twee handelinge (skryf en interpreteer) nie genoeg verruiming op bestaande
perspektiewe nie. Die resepsie-ondersoek sal volgens hulle nog meer interdissiplinêr
te werk moet gaan en literatuurwetenskaplikes sal bereid moet wees om probleme te
bestudeer wat ook relevant is vir die wetenskap en samelewing soos kulturele en
literêre identiteit. In die oplossing van konflikte kan volksgroepe se gemeenskaplike
erfenis wat oor kultuurgrense heen in mites en legendes voorkom, benut word om
kultuurverskille te oorbrug en sinvolle dialoog te bevorder.
Sommige van bogenoemde navorsingsmoontlikhede is tot die biografie beperk en
ander tot die literatuur, maar daar blyk baie geleentheid te wees om multitekstueel en
selfs interdissiplinêr te werk te gaan. Uit hierdie werkwyse kan nuttige insigte geput
word vir die sosiale wetenskappe wat optimale voordeel uit spesialisasie kan trek as
daar 'n groter erkenning van die interafhanklikheid van dissiplines kom.
Fly UP