...

Kgaolong ye go yo sekasekwa mongwaIeIo wa dikanegelokopana

by user

on
Category: Documents
66

views

Report

Comments

Transcript

Kgaolong ye go yo sekasekwa mongwaIeIo wa dikanegelokopana
Kgaolong ye go yo sekasekwa mongwaIeIo wa dikanegelokopana
tSa
maitekelo. Ge go hIaIoswa mongwaIeIo wa Ramaila go kgethilwe seripa sa
temana, sa isinkelwa ka botlalo.
dikanegelokopana
Ge go Iekodisiswa mongwaIeIo wa
tsa maitekelo go do kgethwa ditemana tse tharo, eupsa
gwa sekasekwa e tee go tsenelela. Tse pedi e tlo ba tsa go tlaleletsa. Lebaka
ke gore mo sehlopheng
Kanegelokopana
se go tsweletse dikanegelokopana
tse dintsi.
yeo e tlogo tsinkelwa ka botlalo ke ya Bohloko bja
mootlwa bo ntshwa ka bjo bongwe, go tSwa pukung ya Ditsietsi (1974) ya
Senoamadi. Tse pedi tsa tIaIeIetso e tlo ba Lehutso Ie kaka legonono (1968)
ya Motuku Ie Ba gahlanela bohlologadi (1987) ya Tlooke.
Ge go sekasekwa mongwaIeIo go swanetse go hIokomeIwa moko wa
ditaba.
ditaba.
Tabakgolo ke gore wona mongwalelo wo
Bjo
ke bothata
bjo
mmadi
0
kwane Ie moko wa
a hlakanago
Ie bjona
mo
dikanelongkopana tsa maitekelo. Mathata ao a do utollwa ge go tsinkelwa
ditemana tse di kgethilwego.
Diteng tsa kanegelokopana yeo di Iebane Ie Nakedi, ngwana wa sekolo yo a
phelago ka bjala.
0 ya sekolong a bo rwele ka mpa:
sekolong ga a boife go nwa. Ge a Ie moo sekolong
0
Le gona moo
fela pelo gore a yo bo
gampela.
Morutisi wa gagwe Ie yena
0
a tseba gore Nakedi ke kgapa
bjaleng. Ka ge e Ie Iesogana Ia mahlajana, ga a ke a Iemogwa ka pela gore
ke motho wa mathaithai.
Ge a boa sekolong
0
tsoma bjala bjalo ka
motsomi a tsoma mmutla.
Lesogana Ie, e be e Ie Ie Iengwe Ia masogana ao a bego
a sa nwe mokgope eupsa a dio
0
tshela. Nakedi
0
He a
Iemoga gore ge a boa sekolong, bomatshabasekolo ba
sala ba kgorutla dinkgo, gomme ge a boa sekolong a
hwetsa bona ba setse ba ipshinne, efela ka dinkgong go
bobola ntsi fela.
A bona bokaone e Ie go ithwalela
mphagwana wa gagwe ka Iebotlelo, gore a no fela a
itimola Ienyora ge a Ie kua sekolong.
gagwe
0
Morutisi wa
be a tseba e Ie ruri gore Nakedi ke kgapa
moruleng, efela a se Iemoge gore Ie gona fao sekolong
o a di busa gobane Nakedi e Ie motho wa metlae Ie ge
a rile tswee. (Letl.29).
Mo temaneng ye go hlaloswa ditiro tsa go gobosa motho. Le ge mongwadi
a bolela ka ditaba tsa manyami Ie tsa go Iesa dihlong, ga a nepise bobe
bjoo. 0 bolela tse e kego ke ditaba tse dibotse. Ka go realo, mmadi ga a
kgone go itswalanya Ie motho yo go bolelwago ka ga gagwe ka gore ga go
na kgokagano gare ga moko wa ditaba Ie mongwalelo.
Senoamadi
0
thoma ka go utolla semelo sa Nakedi ge a re " ...e be e Ie Ie
Iengwe Ia masogana ao a bego a sa nwe mokgope eupsa a dio
mongwadi are " ...ao a bego a sa nwe",
yeo e thulana Ie " ...eupsa a dio
0
0
0
tshela". Ge
dirisitse kganetso. Yona kgopolo
tshela" ka gore e somisitswe ka tumelo.
Mo go dirisitswe phapantsho ("a sa nwe" Ie "tshela"), go bea taba ye e
Iego molaleng, ya gore Nakedi
"eupsa
rata bjala. Nakedi ga a rate bjala fela;
re
0
a bo "tshela".
Lentsu Ie "tshela" Ie supa bojato. Ke gore, ge a enwa bjala
0
dio kgotholela
0
dio tshela".
0
Mongwadi ga a re
0
dio nwa,
0
ka mpeng.
Ka go reaIo, go dirisitswe pheteletso, go gateIeIa boitshwaro bja Nakedi
gore mmadi a se ke a duma go itswalanya Ie yena. Lekopanyi "eupsa" Ie
gatelala "tshela" ka gore Ie fapanya mekgwa ye mebedi, e Iego (i) go nwa
ka go iketla Ie (ii) go nwa ka go thulametsa ntle Ie mellwane. Ka tsela yeo
bobe bja Nakedi bo tshediswa mellwane.
Mongwadi
0
tswela pele ka tiriso ya phapantsho go tiisa gore ge Nakedi a
Ie sekolong, pelo yona e gopotse bjala. 0 re "ge a sa iIe" Ie "ge a boa". Go
gatelelwa go se iketle ga Nakedi ge a gopola gore kua motseng sehlopha se
sengwe se kgatha tema ge se bakisana bjala.
sekolong go ile setopo, mogopolo
0
Se se napile se tiisa gore
morago bjaleng.
Gore mmadi a tloge a nyatsa Nakedi,
0
bapetswa Ie sehIopa se sengwe seo
Ie sona se phelago ka bjala. Se se bonala ka tiriso ya "kgorutla dipitsa" Ie
"ipshinne".
Mmolelwana wo " kgorutla dipitsa"
ye e bolelwa ka bogale go gatelela "bo tshela".
0
lebane Ie Nakedi. Taba
Ke pheteletso ka gobane
"kgorutla" e supa go nwa, gwa se sale selo. Ka tiriso ya lentsu Ie go bonala
dintlha tse: (a) go wela bjala godimo, (b) bojato Ie megabaru, (c) go nwa
ka go se lekanetse Ie (d) go se itlhomphe ge motho a enwa.
Ge mongwadi a bolela ka ga sehlopha se sengwe sa banwi ba bjala
hlompha ka gore
0
a se
re "ba ipshinne". Le ge Ie sona se phela ka bjaIa, ga are
ba nwele bjala goba ba bo tshetse. Motho
ka bothakga.
0
0
ipshina ka ge a phethile modiro
Ka gona, lentsu Ie "ipshinne"
Ie somisitswe bjalo ka
tshwantsho ka gore sehlopha seo sa banwi se bapetswa Ie motho yo a
phethilego modiro ka bothakga. Se se tiisa gore sehlopha seo (a) se nwa ka
tlhompho, (b) se nwa ka go lekanetsa, Ie (c) gore ga se na megabaru ge se
enwa. Ka go bapetsa Nakedi Ie sehlopha se sa banwi, mmadi
0
a selekega,
gwa napa gwa foka moya wa lehloyo go lesogana leo.
Go gatelela seo go bolelwago ka ga sona gore se bonagale, go somisitswe
botee (ntsi) sebakeng sa bontsi (dintsi). "Ntsi" e emela dintsi ka moka tsa
lefase. Ge dinkgo di tletse bjala di bobolelwa ke motshitshi wa dintsi.
Eupsa mo temaneng ye mongwadi
tee) ka gore
0
0
re dinkgo tseo di bobolelwa ke ntsi (e
re "efela ka dinkgong go bobola ntsi fela". Mo mongwadi
bolela ka bogolo (dinkgo) Ie bonyenyane (ntsi).
bonyenyane.
0
Go bapetswa bogolo Ie
Papetso yeo e bohlokwa ka gore e tswetsa moko wa ditaba
pele. Ntsi yeo go bolelwago ka yona, ke Nakedi. Le ge a lebane Ie dithaba
!Sa dinkgo tsa bjala a Ie tee,
ka ntIe ga bothata.
0
tlo di bobolela ( ke gore, a di nwa a di fetsa)
Ka tsela yeo, papetso yeo ya bogolo Ie bonyenyane e
feteletsa Ie go gatelela mokgwa wo mobe wa Nakedi, e lego megabaru, ya
dira gore mmadi a se itswalanye Ie yena.
Tiriso ya nyenyefatso Ie yona ke setlabelo seo se thusago go tswetsa ditaba
pele.
Ge mongwadi
nyenyefatso,
a re go ithwalela
"mphagwana",
eupsa ga se nyenyefatso ya lerato.
"mphagwana" woo ga
0
0
dirisitse
Ke ya lenyatso ka gore
sepelelane Ie tikologo yeo go bolelwago ka ga
yona, e Iego sekolo. Lona Ientsu Ie Ie dirisitswe bjalo ka phetolaina ka gore
ga go bolelwe ka taba ye botse.
Go Iaetsa boikgantsho bja Nakedi ge a enwa mokgope, go somisitswe
leitiri,
"ithwaIeIa". Mongwadi ga a re
mphagwana eupsa
0
0
bona bokaone e Ie go rwala
re e Ie go "ithwalela". Mo Iediring Ie go foka moya
wa boikgogomoso Ie megabaru. Nakedi
0
rata gore bjala bo humele yena
fela. Ka go realo, go rata mokgope ga gagwe go a tiisetswa.
Phapano gare ga "mphagwana" Ie "IebotIeIo" e gateIeIa se sengwe .
Mongwadi ga a bolele ka ga "mphagwana" wa bjala eupsa
0
re wa
"IepotleIo". Mo bjala bo a reteletswa go Iaetsa ka mo e lego sejo se
bohlokwa sa Nakedi ka gona. Lesogana Ie Ie hlompha bjala mo Ie bilego Ie
bo khunamelago. Phapano yeo e somisitswe ka mokgwa wa kemedi ka
gore lebotlelo leo Ie emetse bjala. Ka go reaIo, lerato la Nakedi la bjala Ie
a feteletswa.
Go hloka boitshwaro ga Nakedi go nametswa thaba ka gore "mphagwana"
wo wa "lebotleIo" ke wa go "no fela a timola lenyora" ge a Ie kua sekolong.
Ka tlwaelo go timolwa seno sa go baba goba go fisa gore se nwege. Ye ke
tiro ye botse ka gore seno se busetswa sekeng gore se kgahlise.
Mo temaneng ye "timola Ienyora" ke mmolelo wa Ienyatso ka ge
0
sa
Iebana Ie tiro ye botse. 0 tiisa lenyatso leo go setsego go boletswe ka ga
lona.
Lefokwana Ie "a no fela" Ie tiisa gore go "timola Ienyora" ke mokgwa wo
Nakedi a
0
tlwaetsego ge a Ie sekolong.
modirisotlwaelo.
go barutisi.
Mo go somisitSwe
(a no fela a timola Ienyora) go tiisa Ienyatso Ia Nakedi
Lona Ienyatso Ieo Ie godiswa ka tiriso ya IehIathi Ia mokgwa ge go thwe "a
tseba e Ie run". LehIathi "ruri" Ie gateIeIa seo Nakedi a Iego sona. Seriti sa
morutisi wa Nakedi se tswapogela pele ka gore ga a no tseba fela gore
ngwana wa gagwe, Nakedi,
0
nwa bjaIa; eupsa
0
tseba e Ie ruri.
Se se
gapeletsa mmadi go se mo kwele bohloko ge masula a mo wela.
Seo morutisi a se tsebago ke gore Nakedi ke "kgapa" moruleng. Kgapa ke
nku ya poo yeo e sa boifego go itebanya Ie kgomo ka dihIogo. Kgomo ye e
sa tiago e kanamiswa fase ka ngana. Kgapa yeo go boIeIwago ka ga yona
ke Nakedi.
bjaleng.
0 bapetswa Ie kgapa ka gore
Mongwadi
0
0
bogale ebile
0
na Ie maatla
dirisitse tshwant§hi§o Ie phetelet§o go godisa
ditaba. Ga se tshegiso ka gore
0
bolela ka ditaba tsa go Iesa dihIong.
Sekolo ke boraIokeIo bja Nakedi. Ge go thwe ge a Ie moo
supsa go itirela boithatelo.
"0
a di bus a," go
Go dirisitswe pheteleUo ka gore ga se go busa
mo go tlwaetswego, ga kgosi. Le yona kgosi Ie ge e busa e sa Iaolwa ke
melao ye e bus ago bogosi.
Mo go feteleditswe go hloka tIhompho ga
Nakedi. Ge a Ie mo sekolong, ke kgosi; ga go yo a mo kgalago. 0 nwa a
Iokologile, Ie gona ka Iethabo.
Nakedi ke phiri ye e aperego Ietlalo Ia nku ka gore go thwe "e Ie motho wa
metlae".
Mo temaneng ye "metIae" Ie emetse boradia.
0 tumile ka go
dirisa metlae gore a se Iemogwe.
Ge re akaretsa go ka thwe Senoamadi
boitshwaro bja Nakedi.
0
dirisa pheteletso kudu go hIaIosa
MongwaIeIo wa gagwe ga
0
gapeletse mmadi go
itswalanya Ie Nakedi Ie go mo kwela bohloko ka gore ga
wa ditaba.
0
Iebane Ie moko
Ka ntle ga temana ye e sekasekilwego go tlo lekodisiswa ditemana tse pedi
tsa go tlaleletsa, (a) ye e tswago kanegelongkopana
legonono (Magang,
1972)
ya Lehutso Ie kaka
Ie ya Ba gahlanela bohlologadi (Lerole la
Bjasa: 1987). Go tlo thongwa ka go ala kakaretso ya kanegelokopana ya
Lehutso Ie kaka legonono.
Selina, kgarebe ya go tswa Lesotho,
Nemadzivhanayo,
mosadi. Selina
tsa mehutahuta.
0
0
ile a latswa ka leleme ke Samuel
lesogana la Gauteng.
Ba dutse mo bjalo ka monna Ie
thomile bophelo bja go kalokana; a rekisa Iebake Ie ditagi
Matseka a ile a mmeela molabo, Selina a golegwa.
Nakong ye ke ge a na Ie lesea. 0 dutse kgolegong mengwaga ye mene. Go
tswa a busetsa dinao morago, a leba Lesotho. Ka baka la tlala a thoma go
rekisa lebake. Kgabagareng yeo, ngwana wa gagwe a kgaoga. Ka kwano
Ie mmagwe, Raesetsa, ba dira mokotlana ka letlalo la setopo seo, ba kitela
lebake ka gare. Selina
0
beputse mokotla woo, a leba Afrika-Borwa gore a
bapatse. 0 kopane Ie dimpsa tsa mmuso ka setimeleng, a swarwa.
Bosego bjoo, Raesetsa Ie Selina ba lala ba tseneletse
setopo sa lesea, ba se khuma bjalo ka mmutla ge
0
ntshiwa marapo, gwa sala nama Ie mokgopa feta. Ba
swara setopo sa ngwana, ba ntsha marapo ka moka
dithong tsa mmele gwa sala hlogo feta. Mahlo Ie ona
ba a gonya.
Erile mola go setse nama ya mokotlana, Raesetsa a
tsea sebeba a se swara ka dihlare tsa gagwe, a se tlotsa
ka makhura, a se anega.
Tsatsi Ie lengwe Ie Ie lengwe ka masa, Raesetsa
0
be a
tsoga e sa Ie bosego a anega sebeba seo, mantsiboa ge
Ie wela a se tsenya ka ntlong a se thuntshetsa ka
mesunkwane ya gagwe. A dira bjalo dibeke tse pedi,
ka ya boraro ke ge sebeba se omeletse, se sa hIwe se e
na Ie monkgo, se Ie bjalo ka pampiri goba mokgopa,
wo
0
sogilwego, ge e se hlogo fela. (Letl. 9).
Mongwalelo wa Motuku ke wa go hloka lesoko goba khuduego. Moko wa
ditaba ke ge motho a rata go ikhumisa ka ntle Ie lesoko.
mongwalelo
0
Ka fao,
swanetse go ba wa kgegeo goba wa go sola motho yoo, goba
wa lenyatso, eupsa mongwadi ga a mo nyatse ebile ga go na kotlo mabapi
Ie go bolaya lesea leo. Mongwadi
0
laodisa tiro ya masetlapelo (go bua
lesea), fela ga go na khuduego ye e lebanego Ie manyami ao. Motho a ka se
bolaye motho, a rwala bosenyi ka yena, gwa se bonwe phoso. Seo se tiiswa
ke kotlo ya Selina. Temana ye e lebane Ie molato wa go rekisa lebake.
Selina ke mosadi,
gagwe.
0
tseba bohloko bja pelego, eupsa
0
gobosa mala a
Madiri a mabedi, e lego "Iala" Ie "tseneletse" a utolla bosoro bja
mosadi yo ka gore a dirisitswe ka mokgwa wa pheteletso.
Lentsu Ie "lala"
Ie gatelela gore Selina Ie Raesetsa Ie go robala ga se ba ka.
Ba somile
bosego ka moka go kgonthisisa gore morero wa bona wa go bua lesea
folotse.
mongwadi
0
se
Ntle Ie go se robale, ba be ba soma ka phegelelo ka gore
0
re: " ...ba tseneletse setopo". Ka tiriso ya "tseneletSe", modiro
wa go bua lesea
0
a gatelelwa.
Ge motho a tseneletse mosomo ke sesupo sa gore
0
ipshina ka wona, tema
e a mo tswela. Bosoro bja Selina bo a feteletswa Ie go gatelelwa ka gore go
I
bolelwa ka tiragalo ya masetlapelo.
Lesea leo ga Ie tsewe go ba motho.
mmutla", e tiisa ntlha ye.
Tiriso ya "ba se khuma bjalo ka
Mo go dirisitswe tshwantshanyo go bapetsa
lesea Ie mmutla. Wona mmutla woo ke phoofolo ebile ke nama. Ka gona,
Selina
0
bona setopo sa lesea leo se tla mo tswela mohola.
Ka sona
0
tlo
kgona go fenya mohlako wa tlala bjalo ka ge motho a ikhunolla mathateng
a tshego ge a bolaile mmutla. Se se laetsa go hloka letswalo ga Selina.
Lentsu Ie "khuma" Ie bogale ge Ie lebantshwa Ie motho, kudu lesea leo Ie sa
kago la senyetsa motho selo.
mohlare.
Ge mohlare woo
0
Ka tlwaelo motho
hungwa ga
0
0
rapeletswe,
huma kgabane ya
0
a kgakgamoUwa.
Se se laetsa gore lentsu Ie ga Ie na tlhompho Ie kwelobohloko ka gore ge
huma motho ga
0
ise felo ka yena.
0
Ka tsela ye sehlogo sa Selina se a
tiisetswa.
Go hloka lesoko ga Selina go ntshwa ka medu ge mongwadi a re (a) "ba
ntsha marapo ka moka" (b) "gwa sala hlogo fela", (c) "mahlo Ie ona ba a
gonya". Ge mafokwana a a akaretswa, go ka thwe lesea la Selina Ie builwe.
Se se tlaba mmadi ka gore motho ga a buiwe, ga se phoofolo. Mongwadi
0
re thaletse seswantsho sa go garola matswalo ge a re "gwa sala hlogo fela".
Se se nyamisago ke gore ga go na khuduego.
Ga go phapantsho ye e
dirisitswego go laetsa masetlapelo ao gore mmadi a itswalanye Ie lesea leo.
Sehlogo sa Selina se tihla ntlhorong ge mongwadi a re (a) " sebeba se
omeletse" Ie (b) "se Ie bjalo ka pampiri goba mokgopha wo
0
sogilwego".
Setopo sa lesea se tsere sebopego se sefsa ka gore ke sebeba.
dirisitswe tshwantshokgopolo.
Mo go
Mantsu a"pampiri" Ie "mokgopha" a tsweletsa sekapolelo sa tshwantshiso.
Sona se tiisa gore bomotho bja lesea la Selina bo fetositswe lefeela.
Go
hloka kwelobohloko go a gatelelwa.
Bjale go latela tshekasheko ya temana ye e tswago kanegelongkopana
ya
Ba gahlanela bohlologadi (Lerole la Bjasa, 1987). Kgetho ya temana ye e
hlohleleditSwe ke bohlokwa bja yon a mo kanegelongkopana ye. Mongwadi
o hlalosa Ie go swantsha lefase la bokebekwa. 0 rata gore mmadi a iponele
ka mo bomenetsa bo kgamilego motho ka megolo ka gona. Khuduego e
bonala ge se se ngwadilwego se bapetswa Ie ditaba.
Mo kanegelongkopana ye Tsebanolo
la tlhompho.
phethege.
0
thoma e Ie lesogana la pelo ye botse,
0 kukisana bophelo Ie batswadi gore merero ya lapa e
0 gana go ikamanya Ie maanomabe a barwarragwe, a go bolaya
tatagobona gore ba abelana mahumo a gagwe. Ka morago ga lehu
tlemagane Ie mmagwe.
0
sala a
Ba kwana go yo hudusa ditshelete tsa mokgalabje
pankeng ka gore barwarragwe ba ka di tsitlanya.
Gatee fela Tsebenolo
0
a fetoga. 0 tlelwa ke moya wa go utswa ditshelete
tseo. 0 fetola mosadi wa gagwe mohlologadi, gomme morero wa gagwe
wa bonokwane
boTsebenolo
wa phethagatswa
ka katlego.
Mongwadi
0
fapantsha
ba babedi, e lego (a) wa go loka, Ie (b) yo mobe.
Go
molaleng gore ge mongwadi a thoma ka go swantsha Tsebenolo e Ie motho
wa go loka,
0
dirile phoso ka gore wa nnete ke lehodu.
Fao Iefelong Ie Iefsa Tsebenolo
0
He a Ioga maano Ie
mosadi wa gagwe gore ba late tshelete yela. Ba He ba
kwana ka maano a bona gomme Tsebenolo a re mosadi
a roke diaparo tse ntsho gore Makgowa a se tIo Iemoga
gore ga se mokgekolo.
Toropong ba ile ba leba gona
ba tIoga ba Ie fao Iefelong Ie Iefsa, mogatsa Tsebenolo
a feletse ka boso fela, ebile a dirile Ie sekopodi, e setse
eka ke mmagoTsebenolo, e dio ba mohlologadi. Ge ba
fihla fao Makgowa a ile a se Iemoge selo ka ge a be a
tseba a feditse Ie bona ebile a tseba Tsebenolo, a ba a
re mmagoTsebenolo
0
akotse
0
thabetse tshelete a sa
tsebe gore ga se yena, ke mosadi wa Tsebenolo.
Ba ile ba re go fiwa tshelete ka moka, e dio ba dithaba
tsa matIakala fela, ba wela tsela, ba fihla ba e boloka
fao bona ba tsebago ba Ie tee. (LetI. 5).
Moko wa ditaba wa kanegelokopana
ye
0
Iebane Ie go ikhumisa ka
mokgwa wa boradia (go utswa). Go utswa tshelete go Iebane Ie kgegeo. E
swanetse go ba kgegeo ye bogale ka gore go utswa ke modiro wo mobe
eupsa kgegeo yeo ga e gona.
Ka Iebaka Ieo ga go na tswalano gare ga
mongwalelo Ie khuduego. Bjo ke bofokodi bjo bogolo bja mongwalelo wa
temana ye.
Tlooke
0
dirisa mongwalelo wa go hloka tIhompho, wa Ienyatso ka gore
rata go utolla bonokwane Ie makatika a Tsebenolo.
Ioga maano"
0
dirisa seka se se Iebanego Ie bohlale.
0
Ge mongwadi a re "a
Go
dirisitswe
tshwantshiso
ka
gore
mongwadi
0
rata
go utolla
bohwirihwiri bja moisa yoo. Ka tIwaelo go logwa selo seo se rategago, e
ka ba seaparo goba sediriswa bjalo ka manki. Mologi
gagwe ka gore
0
0
katana Ie modiro wo mobotse.
Tsebenolo e Ie wo mobe,
0 0
utolla bothakga bja
Le ge modiro wa
phetha ka bothakga.
Ke gore,
0
beakanya
maano ka boroto (go fetola mosadi wa gagwe mohlologadi) gore a tIe a
kgone go phetha tiro ye mpe (go utswa tshelete) ka ona maano ao. Ka go
realo, Tsebenolo ke sekgwari sa go dira bobe.
Go tiisa bohwirihwiri bja
Tsebenolo go thwe "ba kwana ka maano a bona". Mo kgopolo ya "go loga
maano" e a boeletswa go gatelela bobe bjoo.
Mo temaneng go bolelwa ka "mosadi" (wa Tsebenolo) Ie "mokgekolo"
(mmagoTsebenolo).
Go fapantshwa batho ba babedi bao go gatelela
maanomabe a Tsebenolo.
0 laela mosadi gore a "roke diaparo tse ntsho".
Ka tIwaelo diaparo tse dintsho di aparelwa lehu.
Ke gore, di aparwa ke yo
a hwetswego, a lego manyaming bjalo ka mmagoTsebenolo.
Eupsa mo
diaparo tseo tse dintsho di aparelwa modiro wo mobe, wa go utswa tshelete.
Mosadi wa Tsebenolo
0
apere diaparo tsa lehu go yo utswa ka tsona.
Mantsu Ie mebolelwana ye; "diaparo tse ntsho", "boso fela", "sekopodi" Ie
"mohlologadi", e dirisitswe go hlalosa selo se tee, go gatelela maanomabe
goba taba ya sekobo.
masetIapeio
A emetse
goba bohlologadi
manyami.
Mongwadi
(MmagoTsebenoIo)
0
bapetsa
Ie boipshino
goba
lethabo (mosadi wa Tsebenolo) ge are "e setse eka ke mmagoTsebenolo".
Ka tsela yeo go hloka lesoko ga Tsebenolo go a bonala.
Go laetsa boradia bja Tsebenolo mongwadi
"Iemoge" ka gore
0
0
boeletsa kgopolo ya go se
re "Makgowa a ile a se lemoge selo", "a se tsebe".
Mafokwana a ga a ganetsane, a a hlatIolana.
Boradia bja Tsebenolo bo
tsweletswa pele Ie go gatelelwa ge go thwe "ka ge a be a tseba" Ie ebile " a
tseba TsebenoIo".
Poeletso ya "tseba" e gateIeIa gore Tsebenolo ke
mokadikadi wa mahIwaadibona.
Go laetsa bontsi bja tshelete yeo, go somositswe phetelet§o ka gore
mongwadi
Tsebenolo
0
re "e dio ba dithaba tsa matlakala fela". Se se tiisa bosoro bja
ka gore tshelete
yeo e lekanago
Ie dithaba,
ke ya go
kgoboketswa ka bonokwane.
Go ka akaretswa ka gore mongwaIeIo wa temana ye
0
theilwe godimo ga
phapantso, pheteletso, tshwantshiso Ie poeletso go gatelela bonokwane bja
Tsebenolo.
goboswa.
Ke mongwalelo wa lenyatso ka gore seriti sa Tsebenolo se a
Eupsa mmadi ga a kgone go itshwalanya Ie Tsebenolo ka gore
khuduego ga e Iebane Ie mongwaIeIo woo.
Re ka ruma ka gore mongwaIeIo wa dikanegelokopana
moko wa ditaba.
tseo
0
fapana Ie
Mo ditemaneng tse di tsopotswego go bolelwa ka ga
ditaba tsa go Iesa hlong, tsa go boifisa Ie go gobosa motho.
bjaIo, mongwaIeIo ga
0
Le ge go Ie
nepise dintlha tseo. Bothata bo hIoIwa ke kgetho
ye e sa nepagalago ya diphapantsho tsa mongwaIeIo go tswetsa pele moko
wa ditaba.
Seo se Iego bohlokwa ke go utolla maikutlo a mongwadi
mabapi Ie masula ao a laodiswago.
Ka go dirisa diphapantsho tse di sa
Iebanego Ie moko wa ditaba bangwadi ba hlakana Ie mathata ge ba somisa
dithekniki go utolla khuduego yeo ya mongwadi.
Ke ka baka leo
mongwalelo Ie khuduego e lego dilo tse pedi tsa go fapana.
Mo kgaolong
ye go yo hIaIoswa diteng tsa dikanegelokopana
phethagatsamaitekelo.
tsa
Tsona diteng tseo di diriswa go utolla komatona ye
itsego ye e amago bophelo.
Ge di diriswa ka mokgwa woo ga di katele
thuto mogopolong wa mmadi. Ntlha ye e tlo Iemogwa ge go Iekodisiswa
dikanegelokopana tse di itsego.
Ge go Iekodisiswa diteng tsa dikanegelokopana tsa phethagatsamaitekeIo,
di tlo Iebana Ie (a) dipolitiki, , (b) setSo Ie sebjaIebjaIe, (c) setso,
sebjaIebjaIe Ie (e) saekholotsi.
(d)
Gona moo bangwadi ba gobelanya setso Ie
sebj aIebj ale.
Dipolitiki tseo di Iaodiswago dikanegelongkopana tsa phethagatsamaitekelo
ga se tsa go arola batho ka merafe, ke gore Babasweu Ie Babaso bjalo ka ge
go bonwe mo dingwalong tsa maitekelo.
Babaso e Ie merafe ye e fapafapanego.
Go feta moo, ga di bolele ka
Di bolela ka batho, dithulano Ie
karogano ya batho; di gateIeIa tlemagano ya batho bao. Ka tsela yeo, di
ganeletse go tsa thuto (RamaiIa) ka gore di hIohIeIetsa kgokagano gare ga
batho. Go tlo Iekodisiswa kanegelokopana ya Go kgethwa Mang? (1995)
go tiisa ntlha ye.
Nkadimeng (N.S)
dirisa ditaba tse di amago thuto go utolla karogano ye e
0
ka hlolegago setshabeng ka baka la gore motho ga se ngwana wa mobu.
Mokgalabje Kgakantshane
0
gapeletsa gore a kgethwe modulasetulo wa
lekgotla la sekolo. Ga se a tsena sekolo,
0
tsene sa go nwa thobo Ie morula.
Setshaba sona se hlaotse Kgotlaomone madulong ao Kgakantshane a a
tomoletsego mahlo. Monna yo
0
apeilwe a butswa ka gore
lengwalo la mphato wa marematlou, ebile
tsela yeo
0
Kgakantshane
0
0
phethile
somela ba lekala la Teba. Ka
na Ie ditshwanelo tsa go ba modulasetulo wa lekgotla leo.
yena
thabeng ka gore
0
0
ikgantsha ge a phethile mangwalo a sekolo sa
re ge go kgethwa maloko a lekgotla la sekolo, go elwe
hloko mefato ka moka. Ke go re, go be Ie moemedi mphatong (wa bao ba
tswago komeng) wo mongwe Ie wo mongwe.
Kgetho ya Kgotlaomone ke mootlwa pelong ya Kgakantshane ka gore ke
mofaladi yo a falaletsego nageng ya Babinaphuti ka baka la mehlako.
Le
ke lesobana leo a Ie dirisago go bjala moya wa mpholo setshabeng.
Khuetso ya gagwe setshabeng e feta Ie bohloko bja mokopa ka gore
leleme la boreledi.
0
na Ie
0 lala a huetsa batho gore motswakadifate a ntshwe
kotsi. Ge a lala a phaphula ka mokgwa woo
0
re:
Mothogoswahla ditulong tsa pele! Le tlo sala Ie nketsa
nna ke itshepeletse.
Phayang
mahlong
bana ba
mokgalabje, go se bjalo boetapele go lena e tlile go
sala e Ie nonwane. (Let1.71).
Kgakantshane
0
nyaka boetapele
a hlobaetse.
A ka se buswe ke
lethogoswahla leo Ie gorogilego nageng ya gabo Ie hloka Ie pudi ya leleme
Ie Ietala. 0 kgethwa moduiasetuIo, goba motse
0
a hiakahiakana.
Ke ka
baka Ieo go Iaumago kgabo ya mollo motseng wa Kgosi Lefetla ebile
setshaba se etswa diripa tse pedi tseo di gerulanago.
Kgosi Lefetla ke moetapele yo a tsepeletsego tlhabologo setshabeng.
modiro
0
Gore
dirwa ke mang, wa bokae kgorong ya mosate, ga go bohlokwa.
Taba ke gore mosomo
0
phethwe ka bokgoni.
Go alafa bolwetsi bjoo bja gore motho ke mofaladi,
kgorong. 0 lemogile gore motse
0
0
biletsa bakgalabje
do swalalanywa ka baka la dipolelo tsa
Kgakantshane Ie Iebotho Ieo a Ie hueditsego.
Nkadimeng
0
dirisa dipolitiki go tiisa gore motswakadifate
a ka kgatha
tema ye bohlokwa nageng e sele. Ge motho e Ie modudi wa naga ya gabo
ga se gore
0
napile
0
na Ie bokgoni. Le ge go thwe kgomo go bewa ya poo
ya motho e a ipea, go swanetse go ba Ie tsebo Ie bokgoni.
Ge batho ba
merafe ye e fapafapanego ba ka ithuta go amogelana, gona ba tlo tswela
pele. Bao e Iego mapheko a tsweiopele ba swielelwe mollong.
Go tiisa taba ye Kgakantshane
rakwa
nageng
ka
gore
0
ke
a ahiolwa, a inamiswa ka mpakakubu, a
"mofefa,
sehwirihwiri,
mpholotsana,
mojakaIeIeme Ie moloi wa mosegare". (LetI.73).
Ditaba tse di ka akaretswa ka gore mongwadi
0
thulana Ie kgopolo ye e
rego mediro ye mebotse e ka phethwa ke bana ba mobu fela ditshabeng.
Mokgwa wo Mpepele a ngwalago ka won a ge a bole1a ka ga setso, ga
fapane Ie wa Nkadimeng.
Mpepele
0
0
Phapano ke diteng feta. Bjalo ka Nkadimeng,
hlakahlakanya setso Ie sebjalebjale.
0 dira bjalo ka gore go na
Ie se sengwe seo a nyakago go se kokotela mogopolong wa mmadi, eupsa
sona seo ga a se tlise ka mokgwa wa thero goba thuto. Kgonthe ya mantsu
a e tlo bonala ge go Iekodisiswa kanegelokopana ya Nka se sa boeletsa
(1985) ya Mpepele.
Kanege1ongkopana ye go nepiswa Pherefere, monna yo a ithekgilego ka
setso. Ka ge e Ie Mopedi yo motaIa, Ientsu Ia gagwe ka Iapeng ke makhura,
Ie a tlolwa. Oa a dumeIeIe boitaolo. Mosadi Ie ngwana ba a swana. Oa a
fetolwe ge a boletse. Lepara ke sejo sa ka mehIa sa mosadi wa gagwe. Ge
a befetswe
0
rapeletswa ka moetana wa bjala.
Ke Iekgoba Ia ditlwaelo tsa segoIogoIo Ieo Ie thumanago Ie tokologo ya
mofsa.
Morwedi wa gagwe, e Iego Moditi,
maoto Ie kgopolo.
0
dula a tlemilwe ka diketwane
Oa a dumeIeIwe go phela bophelo bja gagwe.
gapeletswa go phela ka gae eke sehlakahlaka, ntle Ie bagwera.
masogana, gona
sa mariri.
0
tlamegile go tsea ka a mabedi, tse e kego
Ka ge Moditi e Ie kgarebe ya sebjalebjale,
0
0
0
Ge a bona
tshaba sebata
ikgethela bophelo
bjo bo tloditswego todi ya nose, bjo bo fapanago Ie bjoo Pherefere a setsego
a bo sunyeditse nkong ya gagwe.
Bophelo bjoo bja tatagwe
0
bona e Ie
bokgoba Ie kgateIeIo.
Moditi
0
nyaka go Iebana thwii Ie Iesogana, Ie mo tsepeletse ka mahlong ka
mahlo a bokgopedi.
Ka gona
0
mebileng.
thoma go kopana Ie masogana mapatlelong a kgwele ya maoto Ie
Gona moo go Iogaganywa dithapo tsa Ierato. Dikholofetso di a
dirwa, tsa tiiswa Ie ka mangwalo.
Ka go dirisa mangwalo, mapatlelo Ie mathale (go notlelela Moditi ka
ngwakong) sebjaIebjaIe se a tiiswa mo kanegelongkopana ye. Go phasalala
ga makgarebe Ie masogana go swaranwe ka diatla, go atlanwa, ke dilo tsa
sebj aIebj ale. Eupsa mengwako ya go ruIeIwa ka mabjang ye menyenyane,
ye e tsenwago ka go khukhuna, e emetse segologolo. Se ke mohlala wa go
hlakahlakanya meela ye e mebedi ya lephelo.
Ka segologolo lesogana Ie ka se kgwathe mmele wa kgarebe pele ditaba tsa
lenyalo di rerwa, tsa phethwa.
Mo kanegelongkopana
ye sona seo sa
matlaba se a direga Ie ge Pherefere e Ie Ienaba Ia sebjalebjale. Morwedi wa
gagwe, Moditi,
0
a ima, mogale a itirile modisi wa gag we yo a botegago.
Wo ke mokgwa wo
0
tlwaetswego wa sebjalebjale wa go ipha masogana, Ie
go garola bjang bo se bja butswa.
Pherefere
0
Iekile go thibela seo a khutile ka setso. 0 disa morwedi bjalo
ka tshemo gore ditshwene di se e bune. Ge a phekagane mojako bosego,
morwedi
0
tsenya
masogana ao phokgo e ile ka boroko. So Moditi
0
robilwe leoto segologolo se mo disitse bosego bjo bongwe Ie bjo bongwe.
Le ge Pherefere a fentswe, mongwadi ga a gobose segoIogoIo. Se se tiiswa
ke ge Pherefere a ile a inyatsa ge mosadi wa gagwe a mo eletsa ka ga
boitshwaro bja gagwe. 0 a "itshola moo a ilego a ba a itshoba ditsebe". 0
ruma ka go re "a ka se sa boeletsa".
Pherefere yo mofsa, yoo a fetogilego.
bophara.
(Letl. 85). Mo mmadi
0
hlakana Ie
Phetogo yeo e ama setshaba ka
E supa go tIoga bophelong bja kgateIeIo, go tsena go bjo bofsa, bja
tIhomphano.
Mongwadi
0
dirisitse tIhakahIakano ya setso Ie sebjaIebjaIe
go rarolla komatona ya bophelo gore bophelo bo phelege.
Go tIoga fao bophelo bja Iapa Ia Pherefere bo ile bja
tsefa kudu ka Ierato Ie tIhomphano ye kgolo yeo
Moditi a bego a sa tsebe gore e tIa bjang. (LetI. 85).
Kanegelokopana ya Nna nka seje dipute (1958) ya Nkadimeng, e hIamiIwe
godimo ga setso Ie sebj aIebj ale. Mongwadi
0
hIakahIakanya mekgwa ye
mebedi ya Iephelo ka gore maikemisetso ke go hIohIeIetsa bophelo bjo
bofsa, bja tokologo.
Setso
se
bonala
Seporanentekeleke.
ge
Galempotse
a
gapeletswa
go
nyalwa
ke
Ditiragalo tse di diragala gae ga mahlaku, mo monna e
sa Iego modingwana ka Iapeng; mo Ientsu Ia mots wadi e Iego molao.
Ke gaegae, mo ditaba di sepediswago go ya ka molao wo
0
beakantswego.
Ke ka baka Ieo MaIekhenene (mmagoGaIempotse) a boIeIago a ititia sefega
ge are:
Tseba gore
0
swanetse go ja dipute go sa ronwe ka
kgang Ie moreba. (Let!. 35).
Ge Galempotse a sa tlabegile, Malekhenene
0
phula sekaku seo sa dipute ka
go re:
Aowa ngwanaka, dipute tseo
0
di jago tse re setse re
kwane Ie ba mola ga Mphetakapejana ka lesogana la
gagwe lela Ie lego mo gae.
Galempotse ke kgarebjana ya sebj alebj ale.
gatelela tokologo.
eupsa Ie moyeng.
Motho
0
Bophelo bja sebjalebjale bo
swanetse go lokologa e sego nameng fela,
0 ipshina ge a galompana ka gare ga noka ya bophelo
bjo a ikgethetsego bjona. Ke ka baka leo Galempotse a kgethago sekolo go
feta mpho yeo ya go tswa batswading. 0 fetola mmagwe ka go re:
Aowa ...owaa ...! dipute nka se di je ke se ka tsena
sekolo. Le gona Iesogana Ieo nna ga se Ia mpotsa selo
gore Ie a nthata; Ie lena ga Ia mpotsa selo ge Ie kwana.
Nna ke kwele gore sogana Ieo Ie bolawa ke mafahla.
(Let!. 35).
Seporanentekeleke ga se lesogana la pelo ya Galempotse, ke segaswa seo a
katelwago sona ka ganong ke batswadi.
lenyalo ke boikarabelo bja baratani.
Go ya ka sebjaIebjaIe ditaba tsa
Ke gore, lerato Ie kgatha tema ye
bohlokwa. Ke matsentshagae a Ienyalo. Ka segologolo ga go bjalo ka gore
mofsa
0
kgethelwa mosadi goba monna ke batswadi. Ke ka baka leo
Galempotse a ngangabalago.
Sebjalebjale se gatelela taba ya gore kgarebe pele e nyalwa e swanetse go
ipshina ka bokgarebe,
ka dienywa tsa bjona.
e ruthe ka gare ga noka yeo ya bokgarebe, e ipshine
Ka go realo mogopolo wa yon a
a phuruloga gomme ya kgona go
0
ikgethela botse Ie bobe. Ge Galempotse a bole1a mantsu a a latelago,
0
be a
nepisa taba ye:
Nna nka se kgone; Ie gona motho yoo wa lena ke
mokgalabje,
ga ke mo rate.
Ntlogeleng
ke yeng
sekolong pele. Ke gona tseo ke tlago di bona ke godile
ebile ke na Ie boikarabelo bja ee Ie aowa. (Letl. 37).
Gona mpolayengL .. Mosadi wa go hloka bokgarebe e
ka ba yo mobjang! (Letl.38).
Ntlha ye e elwago hloko ge go bolelwa ka lenyalo la mehleng ya lehono, ke
bogolo bja lesogana. Taba ye e thulana Ie setso ka gore kgarebe e be e dio
nyadiswa mokgalabje gore e yo mo ruthofatsa.
Mokgwa woo
tlemaganya malapa. Ka ge Galempotse e Ie kgarebe ya sebjalebjale,
Seporanentekeleke
e Ie moradu wo
0
akometsego ka leopeng.
0
0
be
0
bona
0 tswela
pele ka go re:
Kganthe ga
0
ipone gore di gatile? Gape ebile ke lewa
ke dihlong ge ke sepela Ie wena. (Let1.44).
Mongwadi ga a nyatse segologolo eupsa batho bao ba sa sepedisego ditaba
ka tshwanelo, ba siretse ka sona segologolo seo.
Taba ye e tiiswa ke
mantsu a tatagoGalempotse ge are:
o
a bona ke eng Malekhenene,
ngwana yo ga ke
mmone phoso Ie gannyane. Phoso ke ya go kganyelela
go metsa re se ra hlahuna!
Ngwana yo re rekile
dihlare, ke nnete re rekile dihlare ka yena mol a yena a
sa tsebe. Bjale lehono so
0
re tatetse kgare ya sehlwa.
(Letl. 40).
Mantsu a a gatele1a gore setso ga se na molato
ge fe1a se diriswa ka
tshwanelo Ie toka. Eupsa mantsu a a sa no tiisa gore mokgalabje yoo ke
lekgoba la setso ka gore ga a se bone phoso, molato
0
go bao ba se dirisago.
Ke ka baka leo a sa nogo ngangabala gore segologolo se phethwe ka gore,
0
re:
Thaka Makwa! A ka tla a tseba Ntwane gore ke kae.
Kua gona
0
a ya. Go hlwa go kgopelana Ie yen a ke go
senya sebaka. (Letl. 41).
Re ruma
ka go gatelela
gore kanegelongkopana
hlakahlakanya setso Ie sebj alebj ale. Lebaka ke go re
ye mongwadi
0
0
nyako utolla ntlha
ye bohlokwa bophelong ka go e fapantsha Ie lehlakore Ie lengwe, e Iego la
gore batswadi ba se gapeletse makgarebe ao a nyakwago ke bana. Ka go
dira bjalo, mongwadi
Sebjalebjale
0
nontsha Ie go godisa mogopolo wa mmadi.
se go laodiswago
phethegatsamaitekelo,
ka ga sona dikanegelongkopana
tsa
se sekametse gae ga mahlaku go feta ditoropong.
Sona se akaretsa mahlakore a a fapafapanego a bophelo bjalo ka thuto,
lerato Ie tirisano. Ga se diriswe go senyetsa setshaba Ie go dira gore batho
ba phele ba tshogile bjalo ka ge e Ie mokgwa mo dikanegelongkopana
maitekelo.
tsa
Ge go boIeIwa ka bosenyi, bo somiswa go bopa bophelo bjo bofsa. Ge e Ie
thuto ga se ya go hialefetsa batho; ke thuto ya go fahiolla Ie go e1etsa. Ke
sebjaIebjaie sa go sireletsa batho menong a dinokwane.
Go yo IebeIeIwa sebjalebjale seo ka go lekodisisa kanegelokopana
ya
Ditsotsi tsona di sa robetse (1980) ya Ngoepe.
Mongwadi 0 boIe1a ka Iefase Ia tlhabologo, Ia thuto. Kanegelongkopana ye
maemo a morutisi a phagamisitswe go bontsha tema ye bohlokwa ye e
kgathwago ke thuto Ie barutisi setshabeng.
Gape go gatelelwa bohlokwa
bja dithuto tsa mangwalo a a phagamego. Go bolelwa ka ga barutisi, dikolo
Ie makgotla a barutisi bjalo ka T.A.T.A. ("Transvaal African Teachers
Association").
Ka go reaIo, mongwadi 0 hiohIeIetsa tlemagano Ie tirisano
gare ga barutisi.
Ditaba tse di lebane Ie Ramaobane, morutabana yo a bego a sa tso rweswa
diala Yunibesithing ya Fort Hare, ka dithuto tsa B.A.
Ke morutisi yo
boleta, wa mafoiofoIo, wa go itshepa, wa tlhompho Ie boikokobetso bjo bo
fapanago Ie bja barutisi ba go swana Ie Lebelo kanegelongkopana
ya "0
Phele ke Phele".
Ka baka la maemo (a thuto) a gagwe Ie mafolofolo,
barutisi
go tsosolosa
0
memiwa kopanong ya
meoya ya bona Ie go ba hlahla, motseng wa
BogopoIwa, tikologong ya toropo ya Tlhabane.
Se se tiisa bohlokwa bja
monna yo setshabeng. Ga se morutisi wa naga ya gabo fe1a. Ke motho wa
ditshaba. Mogopolo wa gagwe ga se wa kudupana felo gotee. Thuto yeo e
mmetlilego Ie go mo galefisa, 0 eta a e bjaia mo a memiwago gona. Ga se
thuto ya go ikhoia Ie go suiafaletsa batho ba bangwe bophelo bjalo ka ya
Lebe10 ya go tiaisa mosadi. Ke thuto ya go hiohIeIetsa batho.
Ge a bole1a kopanong yeo ya barutisi sekolong sa Bogopolwa,
0
tiisitse
gore thuto go yena ga se dinaka tsa go rweswa. 0 kgona go kgethologanya
dikokwane tse pedi tse bohlokwa tsa thuto, e lego morutisi Ie moithuti;
poIeIo ya gagwe ya Iebanywa Ie tsona.
Thuto ya tsinkelwa go tseneIeIa,
gwa hloka Ie yo a popodumago, mokgwa wa gagwe wa go hIaIosa e Ie
wona wa serutegi sa nnete. Seisimane go tshologa diphororo ka dinkong.
Tsatsi leo barutisi ba ile ba lemoga gore tema e sa nabile yeo e tsomago go
hlagolwa, gore mosomo wa go fahlolla baithuti
0
atlege. Bao ba bego ba Ie
Ieswiswing ba thoma go bona tsela.
Taba ye bohlokwa ye e bonalago ka kanegelokopana ye se: Yona e Iebane
Ie tshireletso ya batho.
Go setse go ukamilwe gore sebjalebjale se go
bolelwago ka ga sona ga se sa go hula goba go hlokofatsa batho. Leeto la
Ramaobane Ie tiisa ntlha ye. Dipeakanyo tse di bego di rulagantshitswe ke
mongwaledi wa Lekgotla Ia Barutisi, di ile tsa folotsa. Ka gona,
0
goroga
boematimela bja Tlhabane go se motho yo a tlogo mo gahlanetsa.
Ka
Iebaka Ia go Iapa Ie boroko, setimela sa boela morago Tshwane ka yena.
Eupsa ka thuso ya radithekethe,
0
fologa boematimeleng
dikhilometara tse seswai go tIoga Tlhabane.
tonye, go a babola.
Ga a tsebe motho.
Ke gare ga mpa ya bosego.
TIhabane ka maoto. Ka go se tsebe tseIa,
0
IopeIeIa Ie seporo.
di kgaotse menD
0
Ie go di ripa dinaIa, gore Ieeto Ia Ramaobane Ie atlege.
gob a a gobatswa.
Ga go
0 swanetse go boela
Dikwefa Ie dinokwane tsa go sepela bosego, mongwadi
dikanegelongkopana
bja kgauswi,
tsa maitekelo, monna yo wa batho
0
Ge e be e Ie
be a tlo hulwa
Se se lemogwa bontsing bja dikanegelokopana
theilwego godimo ga bosenyi, tsa maitekelo.
tse di
Ge go rungwa ditaba tse go ka thwe sebjalebjale se go bolelwago ka sona
ke sa tlhabologo Ie tirisano.
Se nontsha megopolo ye e tekatekago ya
barutisi, ba kgona go lemoga boikarabelo bja bona. Go feta fao, se kopanya
barutisi, gomme gona moo dikopanong tseo ke mo malapa a thongwago
gona. Ga se sebjalebjale sa go senyetsa batho.
Dikanegelokopana tse di bolelago ka setso tsa phethagatsamaitekelo,
di ka
arolwa ka dikgoro tse pedi, e lego (a) tse di dikologago godimo ga setso Ie
(b) tse di hlakahlakanyago setso Ie sebjalebjale.
Mohuteng wa mathomo
mongwadi
0
gatelela bohlokwa bja setso seo setshabeng goba bathong. Mo
mohuteng
wa bobedi go thulanywa
setso se Ie sebjaIebjaIe ka gore
mongwadi
0
rata kaonafatsa bophelo.
0 re mokgwa wo mobotse wa go
phela ke woo
Le ge go Ie bjalo, ga a nyatse setso seo. Go yo lekodisiswa kanegelokopana
ya Pheko ya Pula (1987) ya Maditsi go bona ka mo a dirisago kokwane ye
ya setso ka gona.
Maditsi ke Mopedi yo motala. 0 ngwala ka setso, eupsa ga a se tswake.
Setso sa Maditsi se hlwekile.
Ka go realo, go ka thwe Maditsi
0
gatelela
bohlokwa bja setso bophelong bja Mopedi.
Kanegelongkopana
ye, mongwadi
0
phagamisa
maemo
a ngaka ya
segageso. Ngaka ke modingwana wa kgosi Ie setshaba. E a boifisa, ebile e
a hlompsha. Mathata ao a amago setshaba a rarollwa ke yona.
Ke ka baka leo ge nag a ya Babinapudi
e bintshwa mantshegele
ke
komelelo, Kgosi Leagamotse, a gopolago bomatwetwe ba naga ya gagwe.
Ga a bitse Modimo goba baruti. Potego, e lego ye nngwe ya dingaka tsa
naga yeo,
0
itira sehlabelo go hwetsa pheko ya pula.
Yona pheko yeo e
hwetswa gare ga mpa ya naga, mafekefekeng Ie melapong, mo go nkgago
lehu fela.
Gona moo ke gona moo maatla a ngaka a bonalago.
Go
fahlogela maatla ao go tlo lekodisiswa makatika a dingaka tse pedi, e lego
Mathoma Ie yena Potego.
Ngaka ya setso e laola tlhago Ie diphedi tseo di garolago matswalo.
Se se
bonagala ge Potego a goroga lapeng la Mathoma, matwetwe wa nnete.
Mathoma ga a tsebe fela sehlaga seo pheko yeo ya pula e hwetswago gona
eupsa
o
0
laola Ie tikologo yeo. Ke ngaka ya makatika yeo e laolago tIhago.
hlafisa legodimo gore Potego a folotse morerong wa gagwe wa go
hwetsa pheko yeo. Dinoka di a tlala, tsa se tshelege; naga e aparelwa ke
kgodi gore Potego a hlakahlakane.
gona mo melapong,
0
Pele Mathoma a kgaogana Ie Potego
dira makatika a gagwe a bongaka go tiisa gore maatla
a gagwe godimo ga digagabi Ie diphedi tsa ka madibeng, ga a kakwe selo.
Mohlolo wo
0
bonwego ke Potego, mongwadi
Bodibeng
gwa phaphamala
0
hlalosa ka go re:
dikubu
tse tharo
tsa
edimola, tsa akelana ka go lomana ditsebe ka menD ao
nkego ke magakabje a gelwe ka sego sa go hudua
bjala... Mosola wa noka selo se Potego a bego a re ke
kota ya mokgapa, sa ritsa se lebile meetseng gomme a
bona ka ntle Ie go botswa gore ke kwena ... (Letl. 224)
Tse ke dithuri tseo Mathoma a disitsego pheko ya pula ka tsona.
laelana
Ie
Potego
gona
makgolopedimasomepedinne,
mo
0
re:
madibeng,
moo
letlakaleng
Ge a
la
Ke gona mowe
0
tlilego fa Mpedi, bakgotse ba gaga
sebao.
Monna yo Mathoma,
0
disitse pheko ya pula ka legora. Lona legora leo la
meetlwa ke dibata (dikubu Ie dikwena) Ie noga. 0 a di laola, di abetswe
mesomo.
Di filwe maatla
dibata Ie digagabi.
Ka tsela yeo Mathoma ke kgosi ya
Ka tiragalo ye maatla a ngaka ya setso a a godiswa.
Le ka Potego mongwadi
ya setso.
ke yena.
0
atlegile go gatelela bohlokwa Ie maatla a ngaka
Gare ga dibata Ie digagadi tse di boifisago. madibeng ao a
bilogilego, Potego
0
atlega go phetha morero wa gagwe.
maime a bongaka bja gagwe,
0
Ka thusa ya
kgona go reolla melaba yeo, a boa a
tsatsanka ka lethabo, a rwele pheko ya pula.
Potego bjalo ka Mathoma,
pheko ya pula,
rothotha.
0
0
laola magodimo ka katlego.
tIoga Thoseng pula e kgatlampana,
0
Ge a hweditse
goroga gae e sa
Magodimo a kwa Potego pele a dirisa Ie go begela kgosi pheko
yeo. Ke ka baka leo setshaba sa Babinapudi se mo amogelago ka mantsu a:
Potego ke kgosi, gape kgosi ke kgosi ka batho mola
kgosi e rua batho ka go ba nesetsa pula. Bjale ge e Ie
mo Potego a tseba go nesa pula, re sa mo sikologelang.
(Letl. 228).
Tekodisiso ye ya setso ge se lebane Ie bongaka, e ka rungwa ka go re
nepokgolo ya mongwadi ke go bontsha maatla a ngaka ya dikgagara.
Ka
go dira gore ngaka e kgone go laola dipula, bohlokwa bja bongaka
bophelong bja Babaso, bo a tiisetswa.
Mo dingwalong tsa phethagatsamaitekelo
go hwetswa dikanegelokopana
tseo diteng tsa tsona di lebanego Ie saekholotsi. Kgopolo ye ya saekholotsi
e setse e hlalositswe kgaolong ya bone, gwa lemogwa gore e supa dingwalo
tseo go tsona mongwadi a katanago Ie go utolla mogopolo wa moanegwa.
Go tIo tIaleletswa ka mantsu a Fowler (1973: 159) ge a hlalosa saekholotsi
gore ke:
The exposure, dissection and acute appraisal of
the
mind
and
mood
of
a
fictional
but
representative human character.
Mantsu a Fowler a lemosa gore sedi ye kgolo e bewa go moanegwa go feta
go sengwalo ka bosona.
Beach (1925: 25) ka gore
Taba ye ya go tsepelela moanegwa e tiiswa ke
0
re:
The detailed presentation of his (character's)
feeling
and mental processes is what is called psychology.
Ka tsela yeo saekholotsi ga se sengwalo seo se bolelago ka ga sebopego sa
sengwalo. Se se tiisa gore thulaganyo Ie tiro ga di bohlokwa sengwalong sa
saekholotsi (Cuddon, 1998: 710).
Kanegelokopana
Selepe (1985).
ya saekholot~i yeo e tIogo lekodisiswa ke ya Rakgolo
Rakgolo Selepe ke kanegelokopana ya saekholotsi ka gore go senkasenkwa
mogopolo wa mosemane yo a bitswago Maropeng Ie ka mo a huduegago
ka gona.
0 tlabja ke boitshwaro bja batho ba bagolo, gomme
dipotsiso
go rarolla bothata bjoo.
(tatagommagwe)
yo mosemane
0
Ge go bolokwa
0
Rakgolo
nyaka go tseba gore mmagwe
botsisa
Selepe
0
be a
llelang.
Polokong moruti
0
boletse gore Rakgolo Selepe ga se a hlokagala. Ge go Ie
bjalo mmagwe
0
lliswa ke eng? Gona ge Rakgolo Selepe a sa hlokagala,
tlo boa gape?
Seo se tlabago Maropeng ke sehlogo seo lehu Ie tlago ka
0
sona. 0 fela a bona matsuana a ehwa ka go wela ka legopeng, a kgangwa
ke meetse. Matsuana ao ke gona ge a iIe, a ka se tsoge a tla a ipshina ka
bopheIo, a thoboIathoboIa mabele a batho.
Rakgolo Selepe ge e Ie gore
0
Bjale
nyaka go tseba gore
0
hlokagetse, Ie yena
0
hwile sehlogo ka
mokgwa woo.
Mosemane yo
0
makatswa ke "lepokisi leo ba Ie lahletsego ka mol a
moleteng". (Letl. 97). Ge e ka ba Rakgolo Selepe
0
be a Ie ka gare ke ka
baka Iang dikgomo Ie dipudi di sa Iokelwe ka mapokising a mabjaIo, tsa
bolokwa?
Ge e Ie gore Iebaka Ie Ie dirago gore di se bolokwe ke nama,
gona motho Ie yena
0
swanetse go lewa ka gore Ie yena ke nama.
Dipotsiso tsa mosemane yo ga di fetolege ka go re (a) ke matlaba, (b) di
hloka dikarabo, (c) di feta mogopolo wa (gagwe) motho. Ke ka baka leo
Phuti, mogolwagwe a rego:
"Seo se bego se Ie monaganong wa Maropeng nka se
tsoge ke se tsebile ... Ie ka mohla
0
tee nka se tsoge" .
Ge a botsisa dipotsiso tse
0
nyaka thereso. Ke dipotsiso tsa tlabego, kudu
ge mogolwagwe a sa kgone go fetola mo go kgotsofatsago. Ka tsela yeo,
dipotsiso tsa mosemane yo di Iaetsa maikutlo, kgopolo Ie khuduego.
Lereo Ie saekholotsi ge Ie Iebane Ie diteng, Ie hIaIositswe.
Seo se
utoIogiIego ke go re saekholotsi e ama mogopolo wa motho. Mogopolo wa
moanegwa 0 a tsinkeIwa, go bona ka mo a huduegago ka gona.
Ge go rungwa kgaolo ye go ka thwe dikanegelongkopana tsa
phethagatsamaitekelo
go
diriswa
diteng
tsa
go
swana
Ie
tsa
dikanegelokopana tsa thuto Ie tsa maitekelo. Le ge go Ie bjalo phapano e
gona. Yona e Iebane Ie tiriso ya diteng tseo. Ga se tsa thewa godimo ga
thero bjalo ka tsa Ramaila ebile diteng ga di somiswe bjalo ka ditaba tsa ka
mehIa. Diteng tseo di diriswa go nepagatsa taba ye e itsego yeo e tlogo
tlogela Iebadi mogopolong wa mmadi ge a feditse go bala. Taba yeo e
Iebane Ie ntlha ye bohlokwa bophelong bja batho, yeo e Iego kutollo ya
mongwadi yoo. Ka gona, ditaba tseo di godisa mogopolo wa mmadi ka
gore di anegwa ke mongwadi yo boitemogelo bja gagwe bja bopheIo, bo
fetago bja mmadi ditabeng tseo.
Ge go hlaloswa thulaganyo ya dikanegelokopana tsa Ramaila go gateletswe
tiriso ya dithekniki tse di itsego. Go Iemogilwe gore katlego ya thulaganyo
e Iaolwa ke kgetho Ie tiriso ye e nepagetsego ya dithekniki tseo. Tsona di
godisa maatlakgogedi.
dikanegelongkopana
Bokgwari bjoo bja Ramaila bo tsweleditswe pele
tsa phethagatsamaitekelo.
go tlo hlokomedisiswa
thulaganyo
Ka gona, mo kgaolong ye
ya dikanegelokopana
tseo go tiisa
bohlokwa bja bangwadi bao.
Bokgoni bja bangwadi bao bo bonala ge ba rulaganya ditaba. Thulaganyo
yeo e Iebane Ie (a) thulano, (b) tharagano, (c) tshwantsho ya baanegwa Ie
(d) matseno Ie mafeIeIo a kanegelokopana
Kokwane ya thulano e setse e hlalositswe dikgaolong tse di fetilego ge go
be go bolelwa ka ga dikanegelokopana tsa thuto Ie tsa maitekelo.
Ge go
tsinke1wa thulano ya dikanegelokopana
go tlo
tsa phethagatsamaitekelo,
Iemogwa gore gantsi mahlakore a thulano yeo a tlemaganywa, ya ba selo se
tee ge kanegelokopana yeo e rungwa. Bjalo go yo Iekodisiswa thulano ya
kanegelokopana ya Thapelo ya pula (1985) ya Nkadimeng.
Thulano e gare ga Sekriste (Modimo) Ie setSo (badimo). Ke thulano ya ka
gare. Go ya ka Sekriste Modimo ke morarolli wa mathata a batho Iefaseng.
Ke Modimo wa ditshaba Ie magosi; Modimo wa ditshegofatso, wa Iesoko Ie
lerato. Dithapo tsa bophelo di logaganywa ke yena. 0 nesa dipula ebile
di Iaola.
Batho ba ka buna lehumo leo ge ba rapela ba hlomogile,
tlogele mekgwa ye e sa Iokago Ie go Iesa dihiong.
Bao Modimo
0
a
ba
0
ba
nesetsa tsa medupi. Ke ka baka Ieo nageng ya Kgosi Seopela Moruti Tema
a bothilego masaba mosate, go kgopela Modimo pula ka ge nag a e
nyorilwe.
Ka Iehlakoreng Ie Iengwe tumelo ye e fapana Ie ya setso. Sona se gatelela
gore bophelo bja batho, go akaretswa Ie magosi, bo Iaolwa ke badimo.
Mohla tshwene e bina mantshegele, go gopolwa badimo. Ba a khunamelwa
Ie go Iobja gore ba phurollele bana ba bona diatla tse borutho mono
Iefaseng.
Ba a fepeletswa gore ba tshwe pefelo ka gore batho ba ka hwa
molokwana rite.
Ke badimo ba pelotlhomogi, badimo ba dimpho, kudu
dipula. Ge naga e omile, go gopolwa bona. Gona moo kgorong ya Kgosi
Seopeia bao ba dumelago badimo Ie bona ba tlile ka bontsi.
Ka gona, go bonala dikokwane tse pedi mo kanegelongkopana ye, e Iego ya
Modimo Ie ya badimo.
kokwane ya Modimo.
Moruti
0
dirisitse Moruti Tema go emela
Tsona dikokwane tseo tse pedi, di kopantshwa ke
Moruti Makgalakgathe.
somisitsego
Mongwadi
Bjale go tlo lekodisiswa ka mo mongwadi a
MakgaIakgathe
bjalo
ka thekniki
go kopantsha
dikokwane tseo, e Iego ya Modimo Ie ya badimo.
Ge Moruti Tema a seno rapeIa, pula e ana, fela e no sasetsa. Ke pula ya go
hlogisa merogo feia eupsa batho ba a thaba. Ka lona Iethabo Ieo mongwadi
o thulanya Sekriste Ie setso.
Ba bangwe ba rorisa Modimo ka difela Ie
diphala,mola ba bangwe ba re badimo ba amogetse dikgopelo tsa bona. Ba
ba tumisa ka meropa, makope Ie mangwane.
Ka tsela yeo, setshaba seo se
phalaletsego mokete wa pula, se tswele dihlopha tse pedi.
Go kopantsha
dihIopha
tseo tse pedi, mongwadi
MakgaIakgathe.
Motseng wa Mashite Ie gona go bitswa phuthego ye kgolo
mo Moruti Makgalakgathe
somisa
Moruti
a kgopelwago go bea thapelo ya pula.
morago ga thapelo, go na pula ya go epolla bahu.
nyorologa.
0
Ka
"Naga Ie yona ya
Ka gona mabele a thoma go tamolatamola melalana". (Let1.
125).
Moruti MakgaIakgathe
0
tlatsa sekgoba se bohlokwa mo kanegelongkopana
ye. Ge a goroga gare ga lesaba pele modiro
0
thoma, "setshaba ka moka se
busa dipelo mafisa ka go lemoga gore bjale dinaka di lekane baletsi".
(Let1.122). Mo go tiiswa gore monna yo ke moruti wa mmakgonthe, wa
boitemogelo, wa maatla, yo dithapelo tsa gagwe di kgonago go tsenelela
magodimong. Moruti Tema
0
nesitse mohuhwana (wa pula); eupsa thapelo
ya Moruti MakgaIakgathe e Iatetswe ke matlorotloro (a dipuIa). Mongwadi
o fapantsha mediro ya baruti ba babedi ba. Ka go dira bjaIo, tema ye e
kgathwago ke Moruti Tema (ka ge a Iebane Ie kokwane ye ya Modimo) e a
tiisetSwa Ie go gatelelwa.
Go tIoga letsatsi leo la thapelo setshaba
gammogo Ie magosi, sa tia tumelong, thapelo ya ba bogobe bja ka mehla.
Go
na
Ie ntlha
ye nngwe
kanegelokopana ye. Mongwadi
ye bohlokwa
0
Ie thulano
ya
dirisa Moruti Tema, moruti yo mogoIo,
mmoni Ie moprofeta, go emela Sekriste. Modimo
mmadi a ka
mabapi
0
emela go loka. Eupsa
se ke a nyatsa badimo ka gore ge kanegelokopana
ye e
hlokomedisiswa, ga go mo mongwadi a rego kokwane ye nngwe ga se ya
loka.
Ge difero tsa kanegelokopana ye di tswalelwa, go sa na Ie batho bao ba sa
tumisago badimo.
Batho bao ga se lepheko Ie Ie sitisago pula go na. Ka
lebaka leo dikokwane tse tse pedi, e lego (a) Modimo Ie (b) badimo, di a
amogelega bobedi bja tsona ka gore ga go farologanywe gare ga go loka Ie
go se loke mo kanegelongkopana ye.
Ditaba tse di ka rungwa ka gore thulano ya kanegelokopana ye e gare ga
Modimo Ie badimo.
Mongwadi
0
dirisa thulano ye go tlemaganya
mahlakore a mabedi a bophelo, e Iego Sekriste Ie setso. Ka tseia yeo, ga go
bolelwe ka thulano ya go gobosa ye nngwe ya dikokwane tseo tse pedi.
Tharagano
ya
ditiragalo
dikanegelongkopana
ke
thekniki
ye
tsa phethagatsamaitekeio.
maatla
ye
wa ditaba,
diriswago
Bohlokwa bja thekniki ye
bo hIaIositswe kgaoiong ya bohlano ge go tsinkelwa
dikanegelokopana
e
thulaganyo
ya
tsa thuto. Le ge tharano e thusa go tswetsa pele moko
e sa na Ie mohola wo mongwe.
lekodisiswa kanegelokopana
Wona
0
tlo lemogwa ge go
ya Ntlo ya monna yo mongwe (1993) ya
Lebopa.
Tharagano
mo
kanegelongkopana
tswakatswaka ditaba.
ye
e
bonala
ge
mongwadi
a
Ge a dira ka mokgwa wo diteng di a thulana ka
mokgwa wo go bego go sa letelwa. Mabakeng a mangwe tharagano yeo e
gate1elwa ka tiriso ya mawelakgahlano.
Shadi
botsa mogweragwe Pheladi, gore monna wa gagwe, Vincent,
0
rat ana Ie kgarebe tsoko. Sole Shadi Ie yen a
ka gore
0
o bonwa
ratana Ie Tumo, eupsa
0
0
0
thoma go phegisana Ie monna
thatafisa molal a ge Pheladi a mo kgala.
mo Ie mola a na Ie Tumo toropong.
Shadi Ie Tumo ba beakantshitse gore Vincent a bolawe, ebile ba mo Ialela
ka ngwakong.
Shadi, ebile
0
Bjona bosego bjoo Vincent Ie yen a
0
itherile go bolaya
mo Iatelela ngwakong woo Shadi a mo Ialetsego go wona.
Mo go dirisitswe mawelakgahlano.
Ditaba di diragala Iefelong Ie tee,
nakong e tee, eupsa go se go kwanwe.
Kwelano ye ya ditaba e godisa
maatIakgogedi, ya gapeletsa mmadi go baia ka tlhonamo.
Ka ntle ga mawelakgahlano, mongwadi
0
dirisa thekniki ya tekolapejana go
gatelela tharagano ya ditaba Ie go loma mmadi tsebe mabapi Ie masetlapelo
ao a ikadilego kua pele.
PoIeIong ya Shadi ge a ipshina ka dienywa tsa
Ierato Ie lesogana la gagwe, Tumo
0
re:
Monna wa ka ga a gona, wena tsentsha sefatanaga sa
gago ka kua gae. (Let1.38).
Mantsu ao a Shadi a na Ie mehola ye mebedi, e Iego (a) go utollela mmadi
semelo sa Shadi Ie (b) go kgorela mogopolo wa mmadi tsela gore a se ke a
tshoga ge ditaba di tsea Iehiakore Ie Ie boifisago (ge Shadi a beeia monna
molaba gore a boIawe). Ke ka baka Ieo Magapa (1997:130) a rego:
Poielo yeo ya Shadi ga e Iemose Tumo fela gore na
Shadi ke motho wa mohuta wo mobjang, eupsa Ie
mmadi
0
thoma go kwa a thothomela ge mosadi wa
lapa a bolela ka tsela yeo.
Tharagano ya ditiragalo e gatelelwa gape ge mongwadi a dirisa thekniki ya
tekolanthago.
Ge Shadi a bolela Ie moratiwa wa gagwe
Tumo,
0
se tshoge selo. Vincent
dikgwebo tseIa, ga
0
0
0
re:
nkhweditse ke na Ie
bone ebile a sa di kgathaIeIe.
(Letl.42).
Mo lebakeng Ie mogopolo wa mmadi
sa phaphula mabapi Ie tseo di
0
hlagilego mabakeng a go feta. Ditiragalo di napile di hlakahlakanywa ke
tekolanthago ka gore mmadi
kua morago.
0
sa Ie leswiswing mabapi Ie tseo di hlagilego
Ke ka mo Magapa a tswelago pele go hIaIosa mohola wa
thekniki yeo ya tekolanthago ka go re:
Sa bohlokwa ke gore mongwadi
0
gatelela bohlokwa
bja tiragalo ye Ie go godisa maatlakgogedi.
Go ruma ditaba tse go ka thwe Lebopa
0
raragantsha ditiragalo ka go dirisa
dithekniki tse mmalwa. Nepokgolo ke go hlola maatlakgogedi Ie go godisa
moko wa ditaba.
12.1.2.3 KA MO BANGWADI BA THOMA GO DlKANEGELOKOPANA
KAGONA
Bangwadi
ba
dikanegelokopana
tsa
dithekniki ge ba thoma dikanegelokopana.
phethagatsamaitekelo
ba
dirisa
Dithekniki tsa go swana Ie tekolapejana, di kgatha tema ye bohlokwa ka
gore di tswetsa pele moko wa ditaba. Ntlha ye e tlo tiiswa ka go sekaseka
kanegelokopana ya Nka se sa boeletsa (1985) ya Mpepele.
Monna
0
be a ikgarile kutung ya thaba ya Fothane 'a
maribisi, a dutse a Iebeletse tsa Iapa
Ia gagwe ka
mahlo ao a hwibitsego go feta Ie madi akhwi a Iesidi.
Monna yoo ke mang hIe gomme ge e se Pherefere,
yena Mminasoro yo mogolo. Pherefere Ie ge thari e be
e mo lefile ka ntahle
0
be a se a dulela ruri gobane
0
be
a na Ie kgarebe e tee yeo a e neilwego ke badimo
gomme a mo rea Ieina Ia Moditi gobane e be e Ie yen a
moditi wa dikgoro tsa Babinasoro. (Let1.76).
Tekolapejana e bonala ka gore "monna
0
be a ikgarile kutung ya thaba". 0
dutse ka bodutwana thoko a nnosi. Mmadi
monna yo
0
0
ipotsisa gore mogopolo wa
dubja ke eng ge a bile a ikgaogantshitse Ie batho bjalo.
0
bonala a se mono, eupsa a Ie Iefaseng Ie Iengwe. Maemo ao a ditaba a
Iemosa mmadi gore taba e gona, a mo hIohIeIetsa go rata go tseba gore
monna yo
0
Iongwa ke eng.
Mmadi
0
balela pele go fatolla seo se
tshumago monna yo mafahla.
Ge a tswela pele Ie go bala,
0
lemoga gore monna yo
tekanyo (a dutse a lebeletse tsa lapa la gagwe).
0
nagana go feta
Bjale mmadi
bona ka go hIaeIeIa gore ke ka baka Iang monna yo a Ie
0
bodutung, a ikamologantse Ie batho. Mathata a Iapa a mo tomoletse mahlo.
Ka baka leo mogopolo wa gagwe
mogopolo ka tsa Iapa,
bontshwa gore
0
0
0
dubegile. Ge monna yo a dutse a ile Ie
thuntsha mesi ya pefelo ka dinko. Mmadi
0
setse a
yo kopana Ie monna yo bogale, wa sehlogo ka gore mahlo
a gagwe a feta Ie madi ka bohubedu.
tlwaetswego bophelong.
Mongwadi
Sebopego se ga se sa motho yo a
0
dirisitse kgogedi ka gore mmadi
0
rata tseba ditaba tsa monna yoo.
Go fihla bjale yen a monna yo ga a tsebje ka gore mongwadi
Ieina Ia gagwe.
0 dira ka boomo ka gore
nyaka Ie go tseba.
0
be
0
sa khutisitse
rata go gapeletsa mmadi go
Ge mmadi, a phuruphutsa sethokgwa
monna yo ke Pherefere.
mmadi
0
0
0
Iemoga gore
Go dirisitswe kgogedi ka gore mogopolo wa
Ie tlaIeIong ya gore monna yo wa go swana a nnosi, ke mango
Gona moo temaneng ya mathomo mmadi
0
setse a nkgelela bothata bjo bo
ikadilego kgojana Ie yen a ka gore go tsweletswa Moditi, e Iego morwedi
wa Pherefere.
Go Iaetsa gore bothata bjo bo ukangwago bo tlo Iebana Ie
Moditi, go thwe ke "moditi wa dikgoro tsa Babinasoro".
Go feta mo, ke
ngwana a Ie tee ka lapeng la Pherefere. Se se laetsa gore Pherefere
0
bona
Moditi e Ie taamane ye bohlokwa.
Ge go akaretswa go ka thwe, ka matseno a kanegelokopana ye, Mpepele
0
kgonne go rotosa bothata bja Pherefere, gomme bothata bjoo bo Iebane Ie
Moditi. Ka yona temaneng yeo mmadi
0
beilwe Ieseding gore a Ietele
diruthamatswalo ka lapeng Ia Pherefere. Ge tseo di direga
di lomilwe tsebe ka tiriso ya tekolapejana.
mmadi
0
dule
0
go balela pele.
0
tla be a setse a
Yona e dira gore mogopolo wa
Ie tlalelong ge a bala temana ya mathomo. Ka gona
Ka tsela yeo moko wa ditaba
mohola wa matseno a a hlamegilego.
0
tswetswa pele.
0
rata
Wo ke
Matseno a dikanegelokopana tsa thuto ga a remise hlogo ka gore a laolwa
ke maikemisetso
a tsona.
Ke ka baka
leo Ramaila
a rumago
dikanegelokopana tsa gagwe ka thuto ka gore nepo ya gagwe ke go JJjala
boitshwaro bathong. Dikanegelokopana tsa maitekelo di tsweletsa mekgwa
ye e fapafapanego ya go ruma bjalo ka (a) go boeletsa matseno ntle Ie go
tlisa se sefsa,
(b) go fetsa ka thero,
(c) go ruma ka go gapeletsa gore
mmadi a amogele molaetsa, (d) go gapeletsa gore kanegelokopana e feIe1e
ka tlabego yeo e sa kago ya kgorelwa tsela pele, (e) go dirisa mafelelo a
matelele Ie (f) mafelelo a e lego setswagodimo.
Bangwadi ba thulana Ie
mathata go ruma dikanegelokopana tseo.
Ge go Iekodisiswa mafeIeIo a dikanegelokopana tsa phethagatsamaitekelo,
go tlo lemogwa gore thumo yeo e tiisa gob a e tsweletsa molaetsa wa
mongwadi. Mafelelo a rwele se sefsa seo mongwadi a nyakago go se utolla.
Ke ka baka leo O'Faolain (1985:42)
a rego:
The writer of short stories has to be even more adept at
planting small seeds that will grow into large oaks in
the minds of readers than the novelist.
Seo se bolelwago mo ke gore kanegelokopana e katana Ie ntlha ye nngwe
ye bohlokwa bophelong gomme e swanetse go utollelwa batho. Ke ka baka
leo matseno a dikanegelokopana tse a tloge1a lebadi pe10ng ya mmadi, go
ya go ile. Go tlo sekasekwa ye nngwe ya dikanegelokopana tseo, e Iego
Ditsotsi tsona di sa robetse (1980) ya Ngoepe.
Ngoepe
0
dirisa thekniki ya tekolanthago go ruma kanegelokopana ye. Ge
a hlalosa thekniki ye Van Gorp (1979; 64)
0
re ke:
Verteltechniek die het chronologiese verloop van een
verhaal of toneelstuk doorbreekt door het inlassen van
stukjes verleden; vandaar ook; een hele episode uit het
verleden, inge1ast in een verhaal.
Van Gorp
0
di fetilego.
bole1a ka tatelano ya ditiragalo tsa bjale ge di amantshwa Ie tse
Kgopolo
ye e tlatswa ke Lazarus (1983: 121) ge a re
tekolanthago ke:
A narrative
technique
in which the writer orders
exposition and dramatic scenes in a sequence other
than strict chronology.
Ke ka baka leo Serudu (1989: 45) a rego tekolanthago ke tsenatseno ya
moela wa tatelano ya mehleng ya ditiragalo, maikemisetso e Ie go ukama
ditiragalo tseo di sets ego di hIaIositswe eupsa di nago Ie tswalano Ie tsa
bjale.
Tiriso ya tekolanthago e dira gore kanegelokopana ye e feIe1e ka tlabego ka
gore mafelelo a yona ga se seo mmadi a se letetsego.
Ka tsela yeo, go
bonala phapano gare ga (a) seo mongwadi a se nepisago mathomong a
kanegelokopana
Ie
(b) nepiso ya gagwe ge kanegelokopana
e rungwa.
Sona seo se nepiswago mafelelong se bohlokwa kudu. Ka ge se sa ka sa
hlaloswa mathomong, se hlola kgogedi. Mmadi
0
rata go tseba go tsenelela
ka ga taba yeo, eupsa nako ga e sa Ie gona go hlalosa.
Ge kanegelokopana ye e thoma, phisego ya Ramaobane ke go bolela pele
ga Lekgotla Ia Barutisi, Bogopolwa. Hlogo ya poIeIo ke:
"Mohola wa Thuto - gagolo malebana Ie morutisi Ie
morutwa". (Letl. 25).
(a) ge a fihIa boematimela bja TIhabane ga a hwetse mohlakanetsi bjalo ka
ge go be go beakantshitswe;
(b) ka baka Ia go Iapa
0
robala ka setimeleng, se boela morago Tshwane, ka
yena;
(c) radithekhethe
0
a mo folosa, gomme a boela TIhabane ka maoto;
(d) ke bosego bja marega, ga go tonye gore ba He; 0 swahla dithokgwa a sa
tsebe tseIa, Iefelong Ie Ie nkgago Iehu;
(e) ge a fihIa Bogopolwa go setse go opelwa kosa ya go tswaIeIa modiro.
Mongwadi
0
dirisa mathata ao go hIoIeIa Ramaobane tlaIeIo gore a nagane
go busetsa dinao morago Tshwane, ntle Ie go fihIa Bogopolwa.
Seo ga se
mo nole moko. Gona moo a sa go tsebego, mo a etago a tshela dinoka ka
maporogo a go dirwa ka metato,
0
tswela pele ka Iethabo. Mongwadi
Iogagantshitse mararankodi a ka boomo ka gobane
0
0
na Ie maikemisetso a a
itsego ao a a khutiseditsego mmadi.
Pele Ramaobane a fologa setimela bosego
0
botsisa radithekhethe gore na
ga go na makgema majabatho, a tla a mmolaya.
"Monna, ditsotsi ga di gona, fela tse di ka bego di Ie
gonanyana tsona di sa robetse." (Letl. 18).
Mantsu a a bohlokwa kudu mo kanegelongkopana ye ka gore mmadi wa
mogopolo
wo
0
tseneletsego,
0
a gopola ge a fihIa mafelelong
a
kanegelokopana ye, gomme a a rokagantsha Ie mafeIeIo ao.
NtIha ye e Iemogwa ge Ramaobane a beile poIeIo ya gagwe pele ga
barutisi. Mothaka
0
adile molaetsa wo e bego e Ie phisego ya gagwe. Ge
barutisi ba fologetsa molaetsa woo ka kosa ya Morena Boloka (e Ie go
tswalela modiro), morutisigadi tsoko so. Vena:
"0
be a fo myemyeIa,
a segasega,
a bapala ka
menwana Ie mahlo a namane, a ponyaponya a sa fetse,
mahlo a tsepeletse moeng." (Letl. 25).
Go tIoga moo kanegelokopana ye e tsea sebopego se sefsa ka gore phisego
yela e fetoga se sengwe.
Go fa barutisi thuto ga e sa Ie tabakgolo ye e
nepiswago go tIoga bjale. Ke ka baka leo mongwadi a rego:
A moeng Ie ona a kopana Ie ao, gomme molaetsa wa
namane wa phakisa wa lemosa Ramaobane Moswana
,a boMmatsiane gore
Mmadi
0
0
be a sa sepeIeIa Iefeela.
lemoga gore phisego ya Ramaobane ya go fa barutisi mphago ka
ga thuto, e fetogile phisego ya go nyaka mosadi.
Mongwadi
0
dirisitse
phapantsho go fapantsha dilo tse pedi, e Iego (a) thuto Ie (b) Ierato. Ge
Ramaobane a be a Ie Ieetong Ia go ya Iekgotleng Ia barutisi, Ientsu Ie thuto,
Ie be Ie kibakiba pelong ya gagwe kgafetsakgafetsa Ie re thuto! thuto! thuto!
Eupsa Ieetong Ia go boela morago Tshwane, pelong go be go kwala molodi
wa kosa, e re lerato! Ierato! Ierato!
Mmadi
0
kgona go gopola mantsu ale a radithekhethe ge a re
tsona di sa robetse", gore a be a supang.
a be a sa bole1e ka
"ditsotsi
ditsotsi.
a be
a supa Ierato Ieo Ie bego Ie sa robetse pelong ya Iesogana Ieo Ia kgope.
Bophelong bja gagwe Ramaobane
0
be a sa ka a bontshwa koma ya Ierato
Ie maatla a Iona bjalo ka Ie a Ie utoUetswego ke morutisigadi.
Ka tsela yeo,
phetolo ya radithekhethe e dirisitswe bjalo ka tekolanthago.
Tiriso ye ya
tekolanthago
e logagantshitswe
Ie phapantsho, tsa dira gore mafelelo a
kanegelokopana ye e be a matlaba.
Mongwadi
0
phethagaditse mantsu a
Pritchett (1981: 31) a go re:
A short story is always a disclosure, often an evocation
- frequently the celebration of character at bursting
point.
Mogala' Ramaobane bjale
0
tseba mo a swanetsego go
ngwalela gona, mo a swanetsego go yo etela gona Ie
mo a swanetsego go roma ba gabo ka moso! (Letl. 26).
Kanegelokopana
ye nngwe yeo e tlaleletsago Ie go tiisa mokgwa wo
0
nosago mmadi meetse a kgolwa , wa go ruma kanegelokopana, ke ya 0
phele ke phele (1992).
kanegelokopana ye.
Lebopa
0
dirisa phapantsho Ie phego go ruma
Mabore
0
hwelwa ke monna (yo a bego a thomile go mo tlaisa pele a
robala). Ka morago ga lehu la Lebelo, mmatswalagwe, e lego Tshobolo, Ie
morwagwe, ba tswela pele go tlaisa Mabore. Ka thuso ya batho Mabore 0
boela sekolong, a ithutela borutisi, a fetsa e Ie agente, Tshwane. Kua gae
setshaba se pshatla ngwako wa Tshobolo, sa tshuma thoto ka ge a pharwa
ka la gore ke moloi. Tshobolo
0
fihla diofising mo go somago Mabore, a
tshaba.
Go tloga mo kanegelokopana e a fetoga ka gore ditaba di tsea sebopego se
sefsa ka ge mongwadi a dirisa phapantsho go tsweletsa sona seo se sefsa.
o fapantsha
(a) mmatswalagwe (Tshobolo) Ie tatagwe (Sepoko). 0 dira
bjalo ka gore
0
nyaka go tiisa maikemisetso a gagwe ao a bego a a fihlile.
Ona ga a gate ka mosito
0
tee Ie ditaba tse go bolelwago ka ga tsona ka
gore go laodiswa ka ga tlaiso ya Mabore.
Gona mo lesabeng Ie Ie pharago Tshobolo ka boloi, go Sepoko,
tatagoMabore. Ka ge e Ie agente, Mabore
0
re batho bao ba swanetse go
otlwa. Ba laelwa go agela Tshobolo ngwako wo mofsa; Ie go mo fa
ditshenyagalelo ka moka.
Mongwadi
0
ruma kanegelokopana ye ka go dirisa thereso. Mabore
0
emetse toka. Tatagwe (e sego Tshobolo yo a dikilego a bapala ka yena) ke
seka sa bobe. Mo ke mohIaIa wa phapantsho ka gore Mabore 0 fapantshwa
Ie tatagwe, Sepoko. Ka go thulanya motho Ie motswadi, maikemisetso a
mongwadi, ao e bego e Ie sephiri, a a tiisetswa. Sephiri seo ke go re toka e
swanetse go phethagatswa ntle Ie go tsea lehlakore.
Ke baka leo Mabore a fularelago tatagwe (monna yo mobe), a thusa
Tshobolo ( yo a tlaiswago). Molao
0
tswikinya mogwane,
0
sireletsa batho
bao ba tlaiswago. Ke ka baka leo Mabore a rego:
"Ke dirile taba ye gore toka e phethege" ka gore
"bophelo bja gagwe (motho) bo bohlokwa". (Let!. 13).
Taba ye ke matlaba.
Go thusa motho yo a dikilego a bapala diketo ka
wena, wa tlogela mots wadi yo a go tswetsego, ke bohlola. Ga se ka phoso
ge kanegelokopana
ye e rungwa ka mantsu a mmagoMabore ge a re go
yena:
Kanegelokopana ye e felela ka matlaba, eupsa ga se tlabego yeo e rothelago
mo kanegelongkopana
ye ka gore mongwadi a nyaka gore e felele ka
matlaba.
Ge dikanegelokopana tseo tse pedi di hlokomedisiswa, go lemogwa gore di
rungwa ka taba ye e khutilego, ye e tsomago tharollo. Ke taba ya semaka
yeo e tswelelago ka mokgwa wa phego. Tiriso ya phapantsho e thusa go
gatelela Ie go godisa phego yeo.
Mo dikanegelongkopana
bao ba phethagetsego.
ba a fetoga.
tsa phethagatsamaitekelo
go diriswa baanegwa
Ka baka leo ba swana Ie batho ba go phela ka gore
Tlhaloso ya baanegwa e tlo lekodisiswa ka go fa mehIaIa go
tswa kanegelong ya Nka se mo lebale (1972) ya Ramokgopa.
Nepo ya Ramokgopa mo kanegelongkopana ye ke go bopa bophelo bjo
bofsa ka go mpshafatsa bja kgale.
Go phethagatsa modiro woo, go
dirisitswe monna yo a bitswago Mathokga. Moanegwa yo 0 emetse bobedi
bja maphelo ao. Ka tsela yeo, Mathokga ke moanegwa yo bohlokwa ka
gore
0
dirisitswe bjalo ka thekniki go kopanya bophelo bja kgale Ie bjo
bofsa.
Ditaba ka moka tsa kanegelokopana di lebisitswe go yena.
mongwadi
0
Ka gona
dirisa thekniki ya nepiso go swantsha moanegwa yoo. Lereo
leo nepiso, Ie setse Ie hlalositswe kgaolong ya pele, eupsa mo Ie tlo diriswa
ge Ie Iebane Ie tshwantsho ya baanegwa ba kanegelokopana. Brooks Ie
Warren (1979: 515) ba hlalosa kgopolo ye ya nepisomoanegwa (focus of
character) ka go re :
A piece of fiction is not merely a sequence of events.
The events are of special concerned to some person, or
group of persons, involved in them, and the structure
of the narrative depends, in one sense, upon the
reference to the person, or groups, most fundamentally
Mantsu a boBrooks a gatelela gore sengwalo se na Ie moanegwa goba
baanegwa bao ba nepiswago. Le ge mantsu a boBrooks a amogelwa, go na
Ie kgakanego yeo e swanetsego go tloswa ka gore ba bolela ba akaretsa Ie
mehutangwalo ya kanegelo bjalo ka padi. Ke ka baka leo ba bolelago ka
moanegwa ("person") goba baanegwa ("group of persons"). Tlhaloso ye e
ka fa kgopolo ya gore kanegelongkopana go ka nepiswa moanegwa
goba gwa nepiswa ba go feta 0 tee.
0
tee
Bothata bjoo bo tlo rarollwa ka go re mongwadi wa kanegelokopana
nepisa moanegwa
0
tee. Ke ka baka Ieo Serudu (1991: 1) a rego:
Kanegelokopana
moanegwathwadi
Moanegwa
yo
0
(1991: 107) Ie yena
0
ya
0
mmakgonthe
e
na
Ie
TEE fela.
tlo tsepelelwa ka botlalo, Ie go tsenelela.
0
tiisa nepiso yeo ya tseneIeio ya moanegwa
kanegelokopana ka gore
0
Hendry
0
tee wa
re:
This would include an exploration of the character's
deepest private feeling, and the point of the story could
simply be the discovery of some unique, perhaps
fascinating quality.
Ka ntle Ie Mathokga, go na Ie baanegwa ba babedi bao ba thusago go bopa
ditiragalo
mo kanegeiongkopana
kanegelokopana ye) Ie mmagwe.
ye, e Iego moanegi
(wa ditaba tsa
Eupsa ba phaelwa thoko ka gore ditaba
tseo di ba amago di bolelwa ka go di siroga.
Mohola wa bona ke go
tswetsa moko wa ditaba pele. Bjale go tlo lekodisiswa ka mo Mathokga a
swantshwago ka gona.
Mongwadi
0
nepisa monna yo ka go lebelela dintlha tse mmalwa tsa
bophelo bja gagwe bjalo ka tsebo, bokgoni, mohola, Ierato, botho, boroto,
lesoko Ie bosoro.
Moanegwathwadi wa kanegelokopana ga se motho fela.
Ke motho yo bohlale, wa go ema ge a lebane Ie mathata a bophelo.
mohlodi wa tiro ("action") ebile
0
a e beseletsa.
Ke
0 a emaema go tIosa
mapheko tseleng ya gagwe, ao a mo sitisago go phela.
Ke ka baka leo
Mathokga a phuruphusago dithokgwa, a nyaka meriana ya setso. Tsebo ya
gagwe ya meriana yeo e nabile.
o e bitsa ka maina bjalo ka: "mokgaapuIa" Ie "mokgatlampa".
ke "ngaka" ka gore
0
Mathokga
tseba gore di soma bjang Ie gore di alafa malwetsi a
mohuta mang: "morollwa" ke sehlare sa go alafa bolwetsi bja makhura;
"mokgapula" se alafa bolwetsi bja selala; butswana bjo bo dirilwego ka go
sila Iegokolodi Ia go hwa, ke sehlare sa go fodisa ditsebe.
Mathokga ke "morutisi" yo borutho wa go se fele pelo. 0 utolleia moanegi
diphiri tsa bophelo, e lego bongaka gammogo Ie boloi.
Ka tsela yeo 0 mo hlahlelela tsebo ye e akaretsago bohlale, go ba Ie sedi, Ie
tlhompho ya tIhago.
Se se bonwa kua Iehwiting moo Mathokga a
itlhometsego "sekolo" sa bongaka. Bafsa ba go swana Ie moanegi ba rutwa
melemo ya setso Ie tiriso ya yona, ya malwetsi, ponagalo ya ona Ie ka mo a
ka fodiswago ka gona. Bafsa bao ba thoma go lemoga mohola wa tlhago,
gomme ba e hlompha. Ka go reaIo, Mathokga
0
tlemaganya batho Ia
tlhago. Go Mathokga ga go selo se se hlokago mohola. Le matlapakgerere
ke dihlare tsa go alafa malwetsi a masoro. Ka tsela yeo Mathokga
0
tlemaganya mafase a mabedi, e Iego la batho Ie Ia tlhago. Bobedi bja ona 0
a tseba tsebitsebi ka gore 0 thalaganya go ona bjalo ka hlapi ka meetseng.
A motho wa batho, lerato Ie leago! Mathokga ga a itire sehiakahlaka, a
ikamologanya Ie setshaba.
0 swantshwa e Ie seka seo se emetsego
tlemagano Ie tirisano gare ga batho. Ka go dirisa Mathokga mongwadi
0
gatelela gore ga go na modiidi, goba mohlologadi. Lapa la gagwe ke
"kereke" mo bana ba motse ga esita Ie batswadi ba bona, ba rutwago
bophelo Ie boitshwaro.
Ka go realo, Mathokga ke "moruti" yo a
tsosolosago dimela tse di ponnego, tsa hloga lefsa.
kgemisa meriana ba fola.
Le balwetsi
0
ba
Taba ye e tiiswa ke mosadi wa Mathokga ge e bolela ka ga motswadi yo
ngwana wa gagwe a pholositswego ka gore
0
re:
...ba be ba tIile go bega gore ngwana yola wa go
bolawa ke seebane
0
napile a hlabologetswe ge e sa Ie
o mo nea molemo malobanyana mo. (Let1.97).
Mongwadi
o
0
swantsha Mathokga e Ie Iephodisa ka gore
0
emetse go Ioka.
soro ebile ke seganka Ie ge a Ie botho, a na Ie Ierato,
mabakeng
a boima ao a ikhwetsago
a Ie go ona.
magwaragwara ao a tIaisago batho, kudu meketeng.
a befelwa
0
Ke Ienaba la
Ga a thata go thula
mosemane ka hlogo, a tshela fase. Ka gona, Mathokga ke mohIoIakhutso.
Mongwadi
0
dirisa Mathokga bjalo ka Ietsibogo go kgokagantsha mafase a
mabedi, e Iego (a) bophelo bja kgale Ie (b) bophelo bjo bofsa.
ithekgile
ka meriana ya setso,
kaonafatswa
0
Le ge a
lemoga gore maatIa a yona a ka
ge e ka tswakwa ka dihlare tsa sebjaIebjale.
Taba ye e
tiisetswa mohlang ntlo yeo a bolokelago mehutahuta ya dihlare tsa gagwe
ka gare, e lauma ka mollo. Ge masaba a batho a rotha dikudumela, ba leka
go tima mollo woo, yena
0
itshwere dinoka ka sefahlego se se edilego, ga a
longwe ke nta. Ge a ntsha lentsu,
0
re:
Bjale ke tIo ba Ie se nka se dirago. Ke dutse ke hloka
modiro ka gore batho ba be ba se sa nnea sebaka sa go
ya nageng go nyaka tse mpsha.
Ke tlo kgona Ie go
hlakanya tse mpsha, ke bone gore tsona di dirang.
(Letl: 100).
Dihlare tse mpsha tseo go bolelwago ka ga tsona, di emetse bophelo bjo
bofsa. Le ge Mathokga e Ie mogologolo,
0
amogela sebjalebjale.
Go Iauma ga ngwako wa dihlare ke seka sa bofelo bja bophelo bja kgale Ie
go goroga ga bophelo bjo bofsa.
Ditaba tse di ka akaretswa ka go re tlhaloso ye ya bophelo bja Mathokga, e
bontsha gore
0
swantshitswe go tsenelela.
Mongwadi
0
utolla bokantle Ie
bokagare bja monna yo. Ke monna wa go loka, ebile ga se a Ioka ka gore
befelwa bjalo ka matlakadibe, monna
0
0
tshwa bobete. 0 fetoga Ie mabaka.
Ka go realo, mongwadi ga a tsepelele kokwane e tee ya bophelo bja
Mathokga.
Ka tsela yeo ke moanegwaphethegi.
Bjo ke bokgwari bja
bongwadi bja dikanegelokopana tsa phethagatsamaitekelo.
Thulaganyo
ya dikanegelokopana
tsa phethagatsamaitekelo
e lekotswe.
Mabapi Ie thulano go gateletswe gore Ie ge go thulanywa mahlakore a
mabedi a a fapanego, ga go lehlakore Ie Ie nyatswago. Go tswetswe pele go
ahlaahla matseno a dikanegelokopana tseo.
Go lemogilwe gore tiriso ya
tekolapejana e thusa go beakanya mogopolo wa mmadi gore a se tshoge ge
ditaba di tsea Iehlakore Ieo Ie bego Ie sa Ietelwa.
tekolapejana
gammogo
Ie
ya
Yona thekniki yeo ya
tekolanthago,
di
bohlokwa
ge
dikanegelokopana di rungwa. Ge go hlaloswa tshwantsho ya baanegwa go
gateletswe gore go nepiswa moanegwa
hlaloswa go tsenelela.
0
tee.
Yena moanegwa yoo
0
Kgaolong
ya
bohlano
dikanegelokopana
mongwaielo
Ie
lesome
go
lekotswe
tsa thuto Ie tsa maitekelo.
wa dikanegelokopana
mongwalelo
wa
Bjale go yo tsinkelwa
tsa phethagatsamaitekelo.
Go tlo
Iemogwa gore ke mongwaielo wa khuduego ye e nepagetsego bjalo ka wa
dikanegelokopana tsa Ramaila.
Ge go hIaIoswa mongwaIeIo wa dikanegelokopana
temana
e tee
kanegelongkopana
go tseneIeIa.
yeo
e tlo ngwathwa
ya Thapelo ya Pula (1985) ya Nkadimeng.
tlo ba tsa tIaIeIetso.
kanegelongkopana
Yona temana
tseo go yo tsinkelwa
Tse pedi e
Temana ya mathomo ya go tlaIeIetsa e tswa
ya Nka se sa boeletsa (1985) ya Mpepele.
yona e hwanyolotswe
mo go Dikolong tse di phagamego
Ya bobedi
(1960), ye e
hlamilwego ke Dolamo.
Kgetho ya temana ye e hIohIeIeditswe ke ge e Ie yeo e tlogago e Iebane
thwi Ie moko wa ditaba; e Iebane Ie kokwane ya thulano, ka gona e utolla
khuduego ye e swanetsego ya mongwadi.
Nageng ya Kgosi Seopela komelelo e tswikinya mogwane. Moruti Tema
kgobokanya batho go kgopela pula ka thapelo go Modimo.
masabasaba a batho, go akaretswa Ie magosi.
Go tIile
Gare ga masabasaba ao go
bao ba dumelago Modimo Ie bao ba botilego badimo.
thapelo ye maatla ka Moruti Tema, pula e ana,
lethabo.
0
Ka morago ga
naga ya apare1wa ke
Ba bangwe ba tumisa Modimo, mola ba bangwe ba leboga
badimo.
botsarametso bja mare!
Ee, ba be ba bothantswe ke
lentsu la monna yo mongwe wa seboni wa ga Tema ka
letsatsi la Laboraro la beke. Mokgalabje Tema
0
be a
tsebja ka go ba moprofeta yoo a bego a kgona go
bipollela batho diphiri tsa bona tseo a di boditswego ke
Modimo. Bjale ka ge batho gammogo Ie magosi ba sa
fela ba holofela gore go na Ie badimo makgatheng a
bona Ie Modimo, e re ge Mokgalabje Tema are:
Modimo
Gona mo
re," bona ba re: " Tema
0
0
0
"
re badimo ba re".
hwetse re setse re gakanegile ka kudu ka
go se tsebe gore naa yeo e lego nnete ke efe.
(Let!.ll 7).
Mongwalelo wa temana ye
0
tsweletswa ke thulaganyo ya yona. Moko wa
ditaba ke go nyalantsha Sekriste (Modimo) Ie setso (badimo). Mongwadi
o hlalosa gore Sekriste se lokile fela ga a nyatse badimo.
ditaba go nepagatsa taba yeo, gomme ka polelo
Ke khuduego
ya tlhompho.
0
0 beakantsha
utolla maikutlo a gagwe.
Bjale go yo lebeledisiswa
khuduego ya
mongwadi ka temana yeo.
Mongwadi
0
thoma ka lefoko la maatla: "A tla a bothana masabasaba!"
Mogopolo wa mmadi
ka mokgwa wo
0
0
tanywa ke ka mo mantsu a latelantswego ka gona,
sa tlwaelwago.
Tatelano ye e tIwaelegilego ya mantsu e
tsea sebopego se: Sediri + tiro + sedirwa.
"Masabasaba" ke sediri eupsa
lentsu leo Ie tlile mafelelong a lefoko.
Ka lebaka leo "masabasaba" e thoma go ba se sengwe ka gore ga se se se
tlwaetswego.
Go gatelelwa masabasaba
go laetsa bontsi bja batho.
Poeletso ya "masabasaba" ga e laetse bontsi fela, eupsa e gatelela bogolo Ie
go fapafapana ga batho bao. Tiriso ya lekgokedi "A" ("A tIa") e lebane Ie
"masabasaba", gomme e gatelela masabasaba ao. Ka ge lentsu Ie "tIa" e Ie
lethusi Ie Ie thusago lediri go phethagatsa modiro, gona Ie gatelela tiro yeo,
e lego go "bothana".
Mongwadi
0
tlabegile ka gore
morago ga "masabasaba".
moswananosi
0
dirisa lenalana
("apostrophe")
(!) ka
Lenalana ke setIabelo sa polelo, eupsa sa
ka gore ga se diriswe bjalo ka ditIabelo tse dingwe.
Preminger Ie ba bangwe (1986: 14) ba re ke:
A device which consists in addressing a dead or absent
person, an animal, a thing, or an abstract quality or
idea as if it were alive, present, and capable of
understanding.
Mo go bolelwa gore Ie diriswa ge mongwadi a nyaka go fa batho polelo
goba go lebisa molaetsa selong. Vena yo Preminger (1986: 14)
gammogo Ie Wales (1995: 32) ba bolela ka tlholego ya thekniki yeo. Ba re
tlholegong e be e diriswa ge mongwadi a dio re ka ponyo ya leihIo, a
fuIareIa batheeletsi goba babadi, a boiela Ie ba bangwe (goba selo se
sengwe se seIe) ba sele. Ka gona, go ka thwe lenalana ke thekniki yeo e
bonalago ge mongwadi a tlogela babadi metsotsonyana, a bolela Ie batho
(goba dilo) bao ba sa amegago sengwalong seo.
Mo temaneng ye thekniki ye ga se ya diriswa go ya ka tlhaloso yeo ka gore
mongwadi
0
bolela Ie babadi. Ga a kgolwe seo a se bonago.
Kgobokano
ye kaaka ya "masabaSaba" e mo tlabile Ie go mo tshosa. Go Iaetsa tlabego
yeo,
0
dirisa thekniki ya lenalana.
Ka tsela yeo Wales (1995: 32)
0
iteile
kgomo Ienaka ge a hlalosa mosomo wa lenala ka go re:
Kgopolo yeo: " A tla a bothana masabaSaba!" e tlaleletsa Ie go tiiswa ka:
"Gwa hloka Ie botsarametso bja mare". E gateleia bontsi bja "masabasaba"
go laetsa gore batho bao ba gatagane godimo. Kgopolo ye e gatelelwa ke
tiriso ya lenalana ka morago ga mare. Mo go dirisitswe pheteledo ka gore
mare ke seela se se ka se hlokego Iefelo la go tshwelwa gona. Masabasaba
ao a bofagane, gomme a itirile nkgotho.
Ke ka baka leo go hlokegago Ie
botshwelo bja mare. Pheteletso yeo (go hlokega ga botshwelo bja mare) e
gatelelwa ka letlema "Ie".
Le ge masabasaba ao a thibile goble, mongwadi
ga a sisimisege goba go tenega.
0 a a hlompha ka gore
"botsarametso" bja mare, e sego "botshweIo".
sisingwa ka gore
0
hloile seo se dirago gore
0
0
re go hlokega
Go tshwa mare go supa go
tshwe mare ao.
Mongwadi
0
be a tlabegile, bjale
0
re "Ee". 0 fetola tlabego ya gagwe ka
go dirisa lelahlelwa la go dumela. Ka go realo,
0
bolaya tlabego yela ya
gagwe. Bjale go a tsebega gore ba bothaganetse eng. Se se sa tlabago ke
gore ba bothaganetse "lentsu", e sego motho (Moruti Tema). Lentsu leo Ie
emetse
Bibele.
Ka gona,
mongwadi
(1997:214) ge a hlalosa lereo leo
0
0
dirisitse
kemedi.
Nokaneng
re:
Kemedi ke sekapolelo se se kayago selo ka se sengwe,
ke gore, motho a dirisa leina la selo se sengwe
boemong bja leina la se sengwe seo se sepelelanago
naso.
Polelo yeo e supa gore sekapolelo se se diriswa ge karolo ya selo e emela
selo ka botlotla. Ka go realo, mmadi
0
kgona go kwesisa selo se sengwe ge
go bolelwa ka karolo yeo.
Mo temaneng ye mongwadi
0
dirisitSe kemedi ka gore go bonala tswalano
gare ga "lentSu" lea Ie se sengwe, e lego Sekriste.
Ka go dirisa "Ientsu"
bogolo bja Sekriste bo a phagamiswa.
Monna yo a bothagantshitsego
masabasaba ga a tsebje (ga se moagi wa
motse woo) ka gore ke "monna yo mongwe". Eupsa monna yo ga se motho
fela ka gobane go thwe ke "seboni". 0 na Ie mosomo.
Nako ye ka moka, monna yo,
0
be a sa tsebje ka leina.
Bjale ke gona a
hlaloswago gore ke monna "wa ga Tema". Kgetho ya leina Ie e lebane Ie
moko wa ditaba. Leina Ie Ie tswa go lediri "lema" gomme ka lona manna
yo
0
bapetswa Ie molemi.
0 emaemela setshaba sa gabo, go akaretswa Ie
magosi. Mongwadi wa sekgwari
0
lona Tema a phethago mosomo wo
kgetha "letsatsi la Laboraro" e Ie lea ka
0
amago setshaba ka lona.
Ga se Labobedi goba Labone goba IetsatSi Ie Iengwe. Laboraro ke Ietsatsi
la go hlomphega ka gore "palo ya boraro"
Go tiisa taba ye, Jesu Kriste
0
ka Boraro bjo Bokgethwa
e bohlokwa go ya ka Sekriste.
belegwe ka Laboraro, Modimo 0 iponagatsa
("Holy Trinity"), gape Bibele e boIeIa ka
Modimo wa batho ba bararo, e lego Abraham, Isaka Ie Jakobo.
Batho ba re Tema ke "Moprofeta".
Mo go dirisitswe phetelet~o ka gore
bokgoni bja monna yo bo tshediswa mellwane. Ka tsela yeo bohlokwa bja
Tema bo a gatelelwa fela pheteletso yeo e tswa go batho, e sego go
mongwadi.
Sekriste.
E thusa go Iaetsa tlhompho ya batho go Tema Ie go godisa
Vena "moprofeta"
yo
0
kgona go "bipolleIa" batho diphiri.
Lentsu lea "bipolleIa" Ie tIaIeIetSa tlhaloso ya batho ka mo ba tsebago Tema
ka gona.
Ke pheteletso
ya go gatelela bohlokwa
bja modiro wa
"moprofeta" yoo. Bohlokwa bja Tema bo sa bonala ka tiriso ya "batho
gammogo Ie magosi". Le tatelano yeo: batho (peIe) - magosi (morago) ke
taba ye bohlokwa, ka gobane ka bogolo Ie bohlokwa magosi a feta batho.
Go dirisitswe "batho" gwa gatelelwa ka "magosi" go laetsa gore mosomo
wa Tema ke makhura a marega.
Ka go realo, mongwadi
0
phagamisa
Sekriste.
Go Iaetsa go hloka maemo ga batho mongwadi
0
re "ba sa fela". Le "fela"
yeo e laetsa se se sa tswelago peIe; se se kgotleIeIago
go direga.
Lefokwana Ie Ie bolela gore batho ba amogela badimo, "fela" e laetsa
kamogelo yeo.
Go ya ka thutapoIeIo "sa" e soma bjalo ka Iebopi la go
laetsa gore modiro
0
tswela pele. Mo Ie laetsa phegeIeIo ya batho, ya go
ithekga ka badimo Ie ge ba dumela go Sekriste. Ka gona, Ie gatelela "fela".
Go tiisa go hloka maemo ga batho, mongwadi
fapanya "Modimo" Ie "badimo".
0
dirisa phapantSho.
0
Mo mehlaleng ye e latelago mokgwa wa go laodisa ditaba
0
a fetoga ka
gore go tihla bjale, go be go bolela batho ka ga Tema. Bjale go tIoga mo
go bolela mongwadi ka boyena. 0 re: "Go tIoga moo
0
hwetse re setse re
gakanegile ka kudu ka go se tsebe gore naa yeo e lego nnete ke efe". Mo
go foka moya wa kgakanego.
emetSe setshaba.
Lekgokasediri
la motho, e lego "0" Ie
Lekgokedi "re" Ie gatelela "0" ka bontsi.
Lona Ie tiisa
gore setshaba ka moka, go sa hlaolwe, go akaretSa Ie yena mongwadi Ie bao
ba hlokago maemo, ba kgakanegong.
Moya woo wa kgakanego
0
sa tiisetswa ka "hwetse", "setse" Ie "kudu".
Mongwadi ga a nyenyefatse ye nngwe ya dikokwane tseo, Modimo Ie
badimo. Lebot~i~i"naa" Ie gatelela gore mongwadi ga a di nyatse, bobedi
bja tsona di lokile. Ke ka baka leo khuduego e Ie ya tlhompho, ya go hloka
nnete.
Go ka akaretswa ka gore pheteletso ke thekniki ye bohlokwa yeo ka yona
mongwadi a kgonago go utolla maikutIo a gagwe.
lemoga khuduego ya mongwadi.
Sekriste bo utolotswe ka medu.
mongwadi
0
Ka yona mmadi
0
Bohlokwa bja Tema gammogo Ie bja
Ka kgetho ye e nepagetsego ya mantsu
atIegile go hlaola mongwalelo wo
0
lebanego Ie moko wa
ditaba.
Moko wa ditaba wa kanegelokopana
ye
0
lebane Ie go kgethela bafsa
balekani. Mabaka a fetogile. Basadi ba swanetse go hlompsha.
Pherefere ke monna yo mosoro, yo a sa dumelelego seo a se bits ago
boithatelo ka lapeng. Mosadi wa gagwe
o
setse
a lemogile
mahlalagading.
gore
morwedi
0
phediswa ka lepara.
wa
gagwe,
Monna yo
Moditi,
0
tswele
Ka gona, dikgomo di setse di tsena ka kgoro. Pherefere
0
thoma go tswa lesolo la go disa Moditi gore a se sepele Ie masogana. Ge a
setse a mo topile nta thekeng gore
phekagana
0
ratana Ie lesogana tsoko, bosego
mojakong wa ngwako woo Moditi
Bosegogare ge a ile ka boroko, morwediagwe
0
a robalago
0
go wona.
tsentsha lesogana leo gona
moo mojako. Ge Moditi a ipala bosadi, gomme mmagwe a mmotsisa gore
morwalo ke wa mang,
0
supa tatagwe ka monwana. Ditaba di napile di mo
tateditSe. Ke mo Pherefere a lemogago botlatla bja gagwe, a ititia sefega
gore a ka se sa boeletsa.
Pherefere
0
rile a sa phura maswikana bj alo, Moditi a
re phuu ...! ka sefero.
0 rile pele a ka dula fase a
amogelwa a ba a lotshiswa ka mahlapa ao a bego a
phula pelo marobana.
gore
0
MmaKgaugelo
0
ile a elelwa
be a omanyetswa eng. 0 rile ge a re
0
e swara
ka bogaleng go phetha lela Ie rego mmagongwana
0
swara thipa ka bogaleng, ya mo sega ya ba ya mo ripa
monwana a sala a hloname. Moditi ka lebaka la botho
bja gagwe
0
ile a ngotla molongwana wa gagwe wo
moso, a mo fularela. Gona fao Pherefere a sala nke ke
pula e ena ka sefako a bile a hlafile moo nkego
nwele
moro
wa moreselewe.
MmaKgaugelo
0
Ie
morwedi ba ile ba tsena ngwakong moo nkego ba
tshaba nkwe yeo e amogilwego ngwana wa leitsibolo.
(Letl.77).
Mongwaielo wa Mpepele ke wa pefelo Ie kgegeo ka gore poielo e Iebane Ie
pefeio.
Kgegeo ya gagwe e fapana Ie ya Nkadimeng ka gobane ke ya go
gobosa baanegwa. Yona kgegeo ye ke yona ye e nepagatsago khuduego ya
mongwadi ka gore go boIeIwa ka ditaba tsa go lesa hiong. Mo ditemaneng
tse di Iatelago go tlo Iekodisiswa ka mo poIeIo e somiswago ka gona go
utolla khuduego yeo.
Mongwadi
0
kopanya babadi Ie monna yo bogale, gomme
Mo go dirisitSwe pheteledo ka gore
"Pherefere".
0
0
mmitsa
bapetswa Ie pherefere,
e Iego Ierojana Ia go baba leo Ie sasetswago ka nameng.
Bogale bja
pherefere ge e ka kgotholelwa ka nameng, bo nametsa tonki thaba ka
lebelo. Bogale Ie bosoro bja "Pherefere" di a gatelelwa ka gore
lerojana leo.
0
swana Ie
Pheteletso yeo e tswela pele ge go thwe a sa "phura
maswikana".
"Go phura maswikana" ke seka, se supa go naganisisa,
tshwenyegile.
Ke pheteletso ka gore mogopolo wa monna yo,
0
0
ka fase ga
madiba a go boifisa ge a leka go rarolla mathata a Iapa.
Mongwadi
0
hIaIosa go goroga ga Moditi ka lapeng, ka go re, "ge a re
phuu ... !" ka sefero. "Phuu" ke leeki§i. Serudu (1990: 15) 0 re:
Leekisi ke mohutangwalo
godimo ya maikutlo.
wo
0
nago Ie kelo ya
Maatlakgogedi a Ieekisi a letse
mo nepong ya Iona ya go ekisa kgopolo yeo e Ie
emelago.
Serudu
0
gateIeIa gore mosomo wa Ieekisi ke go tsweletsa maikutlo.
Moditi ga a "tsene" goba a "tswelela" ka sefero, eupsa
sefero.
0
re "phuu" ka
"Phuu" e dirisitswe ka mokgwa wa pheteletso ka gore e laetsa pefelo ya
Moditi.
Pefelo yeo
e hlalosa tse e kego
0
0
a bapala.
Ke ka baka lee
Serudu (1989: 96) ge a hlalosa tiriso ya leekisi, a rego:
Leekisi Ie a hlalosa, gomme Ie tsweletsa taba ka
mokgwa wa terama.
Pefelo yeo e feteletswa Ie go gatelelwa ka tiriso ya tlogelo ("elipsis"), ka
morago ga "phuu" (Phuu ... !) Moditi
0
bothateng Ie tlalelong ye kgolo ka
baka la go tlaiswa ke tatagwe. Mongwadi
0
sitwa go tsweletsa tlalelo yeo
ka mantsu. 0 somisa dikhutlo tse tharo tsa tlogelo Ie tlabego. Ge a hlalosa
seo tlogelo e lege sona Wales (1995: 32)
A rhetorical
0
re:
term for a sudden breaking
off an
utterance before it is completed, usually in moments of
emotion.
Seo se gatelelwago mo ke kgaotso ya kelelo ya kgopolo yeo e hlolwago ke
tlalelo ye motho a ikhwetSago a Ie ka gare ga yona. Mohola wa tlogelo mo
go "phuu ... !" ke go tanya mmadi ka nepo ya go gogel a mogopolo wa gagwe
tlalelong ya Moditi. Ka go reale, pefelo ya Moditi e a tiisetswa.
gapeletswa go nyaka seo se tlogetswego.
Mmadi
0
Setu seo se hlolwago ke tlogelo,
se tiisa gore bjale ditaba di befile.
Ka mo lapeng Moditi
0
"amogelwa a ba a lotshiswa ka mahlapa".
dirisitswe pheteletso, go feteletswa pefelo ya Pherefere.
"phula pelo maroba".
Mo go
Mahlapa ao a
"Go phula pelo maroba" ke seka seo se supago go
kwesa bohloko. Bohloko bja mahlapa a Pherefere, bo nametswa thaba. Ka
go reale, pefelo ya gagwe e a tiisetswa.
Ge go thwe
"0
e swara ka bogaleng", go dirisitSwe tlogelo ka gore "e" e
emetse se sengwe seo se tlogetswego, e lego thipa.
gatelelwa bogale bja thipa yeo.
Ka go dira bjalo go
Bogale bjoo bo feteletsago bosoro bja
thipa, bo gatelelwa ke "ya mo ripa monwana a sala a hloname".
"Rip a" Ie
"hloname" di gatelela pefelo Ie sehlogo sa Pherefere.
Mongwadi
0
thulantsha botse ("botho") Ie bobe ("moso") go godisa pefelo
ya Pherefere.
Ke botse bja Moditi Ie bobe bja Pherefere.
somisitSwe oksimorone. Serudu (1989:36)
0
Mo go
hlalosa oksimorone ka go re:
Ke sekapolelo seo go sona go kopantshwago tse di sa
nyalelanego
Ie tSeo di bonalago di ganetsana.
E
tswalane kudu Ie kganetsi Ie kgakantShano.
Polelo ye e bontsha gore oksimorone ke sekapolelo seo ka sona ditlhaloso
tse pedi tseo di sa nyalelanego, di fapantshwago.
Ka go fapantsha Moditi Ie Pherefere, mokgalabje yoo
0
a gegewa ka gore
morwediagwe ga a mo Womphe.
Pherefere
0
re go befelwa a "sala nke ke pula e ena ka sefako".
"sefako" di kgwahlisa pefelo ya monnayo.
Ka "hlafile", Pherefere
hiakahlakanego.
0
Ka baka leo
0
bile
0
"Pula" Ie
"hlafile".
bapetswa Ie mpsanyana yeo boya bja yona bo
Tlhakahlakano yeo e feteletsa pefelo ya Pherefere.
Ke
gore, ga a sa kgona go laola pefelo yeo.
Go ka akaretswa
ka gore mo temaneng ye thekniki ye e diriswago
kgafetsakgafetsa ke pheteletso.
MantSu a kgethilwe Ie go somiswa ka bokgwari go nepagatsa thekniki yeo.
Ka lebaka leo pheteletso yeo e thusa go lebanya maikutlo a mongwadi Ie
mongwalelo wa gagwe.
Pele go tsinkelwa mongwalo wa temana go tswa kanegelongkopana ye, go
do hlokomedisiswa
ka boripana
thulaganyo
boyona ka gore wona mongwalelo woo,
0
ya kanegelongkopana
ka
laolwa ke thulaganyo.
Moko wa ditaba tsa kanegelokopana ye e Iatelago ka fase, ke wa go re
motho ga a tsebe bophelo bja motho yo mongwe go tsenelela ka gobane Ie
yena ga a itsebe ka mo a naganago ka gona. Motho ke bodiba, bofihlo bja
gagwe ga bo fihlelelwe.
Le ge kanegelokopana ye e theilwe godimo ga
lerato, ke lerato Ie Ie lebanego Ie monagano wa motho go feta pelo. Lona
ke lerato Ie Ie tiilego eupsa polelo yeo e hlalosago lerato leo, ga e dire
mmadi go Ie hlohleletsa.
Mongwadi ga a tsena mo leratong leo. Ka gona,
Ie fetoga lerato leo e sego la thereso.
Mosa Ie Kgakeng ba thoma go ratana ka Ierato Ie Ie fisago.
Lerato la
mohuta wo Ie re baratani ba tsebana ka mo yo mongwe Ie yo mongwe a
itsebago ka gona.
Ge ba kgaogana ga ba tsebe mo yo mongwe Ie yo
mongwe a yago gona.
Ke ka baka leo mmadi a thomago go makala ge
lengwalo leo Kgakeng a Ie ngwaletsego
"Unknown".
Mosa Ie boela morago Ie re:
Yona "unknown" yeo e bohlokwa ka gore e hlolela mmadi
dabego, a ipotsisa gore na taba ye e a kgonagala.
bao ba be ba sa tsebane ka mo motho a rego
0
tswetsa pele moko wa ditaba. MongwaIeIo woo
wa pheteletSo.
Se se tiisa gore baratani
itseba ka gona. Ntlha ye e
0
swanetSego ditaba tse ke
Kgakeng a iketleia kosa yeo go fihieia mafeIelong a
yona.
Morutisigadi yoia ge a ekwa melodi ya kosa
yeo, a ba a kwa a kukegeia godimo, gomme Ietswalo Ia
gagwe Ie garoga.
Fao a kwa boloi bja Ierato bo
tshabesa peiong, bo eia bjalo ka nokana ye e sa
pshego, gomme a itshwara sefega ka seatla. Yena
0
be
a tantswe ke botse bja Kgakeng. (Letl. 26).
Mmadi
0
hiakana Ie mosadi yo a fahIogelago Ierato. Mongwadi
"ekwa molodi".
0
re ge a
Mo kosa e bapetswa Ie "molodi" go tiisa bose bja yona Ie
go feteletsa maatla a yona peiong ya morutisigadi yoo. Ka ge kosa ye e mo
tsene peiong, e godisa Ierato la gagwe go Kgakeng. Pheteledo e gatelelwa
ka poeletso ya " a ba a 'kwa"'.
mobosana
0
a boaboa.
"kukegeia godimo".
Mo a dutsego gona molodi wola wo
Ga a sa kgona go itaoia ka gore mongwadi
0
re a
Lethabo Ie dira gore morutisigadi a fofele godimo.
Mo go supsa moya wo maatla wa Ierato wo
0
utlautlelago mosadi yo kua Ie
kua. Ke Ierato Ie Ie feteleditswego.
Lerato Ieo Ie na Ie maatla, gomme a a feteletswa.
Mongwadi
"Ietswalo Ia gagwe Ie garoga". Ge motho a garoga Ietswalo,
ponyo ya Ieihlo, e ka ba ka Iethabo goba tlabego.
kgolwe seo a se bonago ebile a se kwago.
mathomo.
0
0
re:
a fetoga ka
Morutisigadi yoo ga a
0 se kwa Ie go se bona Ia
Lerato Ie Ie a feteletswa ka gore Ie ka se garole Ietswalo Ia
motho. Ka go reaIo, Ierato Ieo Ie a tiisetswa.
Mmadi
0
gakgamatswa ke maatla a Ierato Ieo ge mongwadi a re, "a kwa
boloi bja lerato bo tshabesa peiong".
Poeledo ya "a kwa " e tiisa gore
Ierato Ieo Ie a bitSa, Ie bitSa morutisigadi, gomme go pala go ikgaogantsha
Ie lona ka ge Ie dula Ie kokota pelong, Ie sa kgaotse. Lerato leo Ie a
gakantsha ebile Ie bapala diketo ka morutisigadi yoo. Se se bonala ka tiriso
ya "boloi".
Le bapetswa Ie moloi ka ge Ie na Ie mathaithai a go laola mosadi yoo ka
baka la tiriso ya "go tshabesa pelo". Mmolelwana wo ke seka seo se
supago go boifisa kudukudu. Pelo ke mothopo wa bophelo. Ge pelo e
salela e tshoga ke gore e aparetswe ke kgudi ya poifo. Morutisi yoo yena
ga se a aparelwa ke kgudi ya IetShogo,eupsa ke ya Ierato. Ke pheteletso ya
Ierato leo.
Go laetsa gore lerato leo ga Ie na mollwane, mongwadi
0
re: "bo ela bjalo
ka nokana ye e sa pshego". Go dirisitswe tshwant§hanyo ka gore lerato
leo Ie bapetswa Ie noka. Lerato Ieo Ie na Ie mosomo ka gobane Ie nosetsa
morutisigadi yo, moya wa gagwe Cwomohlomongwe 0 bego
0
ponne ka go
hloka borutho bja lerato), wa hloga ka bofsa. Lerato leo ga Ie fele ka gore
ke nokana "ye e sa pshego". Bogolo, maatla Ie mosomo wa lerato Ieo di a
feteletSwa. Se se makatSago ke gore lerato leo ke "nokana", e sego noka.
Mongwadi ga a Ie nyenyefatse eupsa 0 a Ie reteletsa. Lerato leo Ie ikgoretse
madulo pelong ya morutisigadi, ebile Ie metse. 0 tsene ka molabeng wa
lona ka gore
0
"tantswe" ke botse bja Kgakeng. Mosa
0
bapetswa Ie phuti
yeo e wetsego melabeng ya motsomi. Ka lebaka lea lerato la gagwe Ie
pharisitswe dithaba.
Go ka rungwa ka gore mongwadi
0
dirisitse pheteletso go hlalosa maatla a
Ierato Ia Kgakeng, Ie ka mo Ie gapilego pelo ya Mosa ka gona. :firiso yeo e
gatelela gore Ierato Ia baratani bao ke Ia bofora. Ka go realo, mongwalelo 0
kwana Ie moko wa ditaba ka ge ba ile ba timelelana.
Tshekatsheko
ya ditemana tse e bontSha gore mongwalelo
sepeIeIana Ie ditaba tseo di laodiswago.
wa tsona
0
Yona kwano yeo gare ga
mongwalelo Ie moko wa ditaba, e hlolwa ke kgetho ye e nepagetsego ya
diphapantsho tsa wona mongwalelo woo. Thekniki ye e somiswago kudu
go utolla diphapantsho tseo ke pheteletso.
mongwadi e Ie ye e swanetsego.
Ke ka baka leo khuduego ya
Kgaolo ye e Iebane Ie thumo ya nyakisiso ye, yeo e rungwago ka tekodisiso
ya ditaba go ya ka dikgaolo. Go tIo tIaIeIetswa ka go tsinkelwa khuetso ya
Ramaila bangwading
ba ba Iatetsego.
Difero tsa nyakisiso ye di tIo
tswaIeIwa ka go gateIeIa dikokwane tsa kanegelokopana.
Difero tsa Iengwalophatisiso
Ie di butswe ka go tsopola Ie go tsinkela
mantsu a yo mongwe wa banyakisisi ba dingwalo tsa Sepedi, e Iego,
GroenewaId, ge a boIe1a gore Nkadimeng Ie Mpepele ba kgathile tema ye
bohlokwa go phagamisa maemo a kanegelokopana. NtIha ye e napile ya
tiisa
gore
ge go Iekodisiswa
kanegelokopana,
go
swanetse
Ie go
hlokomedisisa ka mo e gotsego ka gona go tihIa gona moo maemong ao a
phagamego.
Gore nyakisiso
ye e tIe e sepele
kanegelokopana
e Iego sona.
ka theIeIo,
Go gateletswe
go hIaIositswe
seo
gore e fapana Ie
mehutakanegelo ye mengwe bjalo ka taodiso Ie padinyana ka gore e Iaolwa
ke meIawaIawana
ye e itsego.
bohlokwa ya kanegelokopana.
Nepiso e tserwe go ba kokwane ye
Go napilwe gwa farologantshwa kanegelokopana Ie mehutakanegelo yeo, e
Iego taodiso, sekhetshe, anakthote Ie padinyana.
Gona moo kgaolong ya pele, go Iekodisitswe mekgwa ye meraroya
go
nyakisisa e Iego (a) wa go bapetsa, (b) wa go hlalosa Ie (c) wa go hlatholla.
Ge go boIeIwa ka ga go bapetsa go phethilwe ka go re Iereo Ieo Ie ama
dingwalo tsa bangwadi ba ba fapafapanego ba mohutangwalo wo
0
itsego.
Mabapi Ie go hlalosa Ie go hlatholla, go Iemogilwe gore mareo a a ka
hlolela mmadi kgakanego ka gore a kwala e ke a bolela selo se tee mola a
fapana.
Ge a fapantShwa go phethilwe ka go re go hlalosa ke go bolela
diphapantsho tsa selo (sengwalo) anthe go hlatholla ke ge diphapantsho
tseo di fiwa mesomo.
Go tswetswe
nyakisisong
pele go tsinkela
taetsonyakisiso
ye, e Iego ya naratholotsi.
ye e Iatetswego
Yona e ama tshekatsheko
mo
ya
sebopego sa sengwalo ge se e na Ie dikarolo tse tharo, e Iego diteng,
thulaganyo Ie mongwalelo.
Ntlha
ye bohlokwa
dikanegelokopana,
ye e gateletswego
ke gore ge go Iekodisiswa
sedi e ka se bewe go mongwadi, eupsa go sengwalo sa
gagwe. Difero tsa kgaolo ye di tswaletswe ka tlhaloso ya dikgopolo, e Iego
ona matlalo ao a mararo a sengwalo.
Kgaolong
ya
dikanegelokopana
bobedi
go
soganwe
Ie
tekodisiso
ya
histori
ya
tsa Sepedi. Yona e thomilwe ka ngwaga wa 1951 ge
puku ya mathomo, e lego Molomatsebe ya Ramaila, e tswelela. Tekodisiso
yeo e gagabile go tIoga ka wona ngwaga woo go fihla ka wa 1999. Se se
lemogilwego ke gore lelemeng la Sepedi kanegelokopana
e gorogile ka
morago ga Iebaka Ie IeteIeIe ge e bapetswa Ie mehutangwalo ye mengwe.
Difero tsa dingwalo tsa selehono di butswe ke padi Ie theto ka ngwaga wa
1935. Papadi ya mathomo, e Iego Maaberone, ya G.H. Franz, e gatisitswe
ka ngwaga wa 1940.
Se se Iaetsa gore Ie ge kanegelokopana
e Ie
mohutangwalo wa kgaIe, mo Sepeding e sa nkga mekgatho.
Ge go lekodisiswa histori yeo go lebeletswe diteng ka ge nepokgolo e se go
sekaseka dikanegelokpana tseo. Go Iemogilwe gore bangwadi ba dirisa
direrwa tSa go swana. Mokgwa wa go kgetha diteng,
0
a swana, ga
0
laetse
go gola ge dikanegelokopana di tswela pele.
Mo kgaolong ya boraro go hlophilwe dikanegelokopana
tsa Sepedi ka
dikgoro tse tharo. Pele bothata bjo bo rarollwa, go nyakurollotswe ka mo
dingwalo tsa mafase a mangwe bjalo ka tsa Maamerika Ie tsa Maisimane, di
beakantshitswego ka gona. Go Iemogilwe gore dingwalo tsa Maisimane di
234
hlopsha go ya ka kgosi ye e bus ago lebakeng lona leo dingwalo tse di itsego
di tswelelago ka lona. Mabakeng a mangwe dingwalo tse di ka hlopsha ka
fase ga mongwadi yo a kgathilego tema ye bohlokwa Ie go ba Ie khuetso ye
kgolo.
Dikokwane tse di somisitswego go hlopha dingwalo tseo ke !Sa
dipolitiki, Ieago, setso Ie histori.
Tlhopho ya dingwalo tsa Maamerika yona e Iaolwa ke ditiragalo tse
bohlokwa tsa naga ye. Tsona ditiragalo tseo ke dintwa tse di hlabanwego
Iefaseng Ieo bjalo ka Ntwa ya Tokologo (1975), Ntwa ya bana ba Thari
(1861), Ntwa ya pele ya Iefase (1914) Ie Ntwa ya Bobedi ya Lefase (1939).
Go dirisitswe dikokwane tse di somisitswego ke borateori ba dingwalo tsa
Maisimane, e Iego histori, dipolitiki, Ie leago go beakanya dingwalo tseo.
Ge go hlopsha dingwalo tsa Sepedi go somisitswe mengwaga.
Sehlopha
se sengwe Ie se sengwe sa dingwalo se bopilwe ka mengwaga ye senyane.
Ka go realo tlhopho yeo bjalo ka ya dingwalo
tsa Maisimane
Maamerika, e na Ie mellwane ye e Iaolwago ke mengwaga.
Ie
Seo se
utolotswego ke gore sedi e beilwe kudu godimo ga mongwadi go feta
sengwalo sa gagwe ge dingwalo tseo di hlopsha.
Nyakisisong ye dikanegelokopana tsa Sepedi di hlophilwe ka dikgoro tse
tharo, e lego !Sa thuto, tsa maitekelo Ie tsa phethagadamaitekelo.
Mongwadi ga a bohlokwa tlhophong yeo ka gore go hlopsha sengwalo sa
gagwe, e sego yena mongwadi.
Ke ka baka leo go hlokometswego
sebopego sa sengwalo ge dikanegelokopana tseo di hlopsha.
Mo kgaoiong ya bone go adilwe mehuta ya dikanegelokopana. Mohuta wa
mathomo wo
0
gatisitSwego ke kanegelokopanathuto/boitshwaro, ye e
bonagetsego ka dipuku tse di tsebjago ka Ia Molomatsebe Ie Taukobong.
Bontsi bja dikanegelokopana tse di Iatetsego e sa Ie tsa thuto ka gore di a
kgaia ebile di a eletsa. Thuto ya tsona e fapana Ie ya tsa Ramaiia ka gore
yona ga se senepiswa sa sengwalo.
Ke ka moo di sa bitswago
dikanegelokopanathuto/boitshwaro.
Sepeding ga go na mehiaia ye e kgotsofatsago ya kanegelokopanarato. Le
ge peakanyo ya dikanegelokopana ya Groenewaid (1993,19-65) e akaretsa
kanegelokopanarato, ga se a tiisa ka mehiaia ya mohuta woo wa
kanegelokopana. Seo a se kgonnego ke go sitlela ka mehIaia ya dipadirato.
Go rarolla bothata bjoo go ka thwe dingwalong tsa Sepedi Ierato Ie diriswa
bjalo ka thekniki go nepisa ntlha ye e itsego ya bopheio.
Ga go
kanegelokopana ye e utollago komatona ya Ierato bjalo ka dingwalo tsa
Seisimane Ie Seafrikaanse.
Dikanegelokopana tsa saekholotsi Ie tsa kgegeo di balwa ka menwana
dingwalong tsa Sepedi. Mehuta ye ya dikanegelokopana ga se e tlwaelwe
mo Sepeding. Bangwadi ba ba hiamilego kanegelokopanakgegeo ke
Mpepele Ie Nkadimeng. Dikanegelokopana tseo ke Nka se sa boeletsa Ie
Nna nka seje dipute. Mehlala ya dikanegelokopana tsa saekholotsi ke Go
tseba mang? ya Ramokgopa Ie Rakgolo Selepe ya Bopape. Go rotoga ga
Lebopa go phagamisitse maemo a kanegelokopana ya botseka maemong a
godimo. Dikanegelokopana tse di tsebjago ka Bomahlwaadibona Ie Ntio ya
monna yo mongwe
kanegelokopana.
ke mehIala ye e kgodisago
ya mohuta
wo wa
Le ge Ramaila e Ie mongwadi wa mathomo wa go hlama
kanegelokopanatseka,
dikanegelokopana
tse bjalo ka Swarang mong wa
kuane ye Ie Moloi ga a na mmala, ke dikanegelokopanathuto
ka gore
0
di
ruma ka thuto.
Nyakisiso e tswetse pele mo kgaolong ya bohlano ka go tsinkela diteng tsa
dikanegelokopana
tsa thuto.
Tsona di ama dipolitiki, setso, Sekriste Ie
sebjalebjale. Di Iebane Ie thuto ka ge di diriswa go kgala Ie go lemosa
batho.
Yona thuto yeo ke thutoboitshwaro ka gore ka yona mongwadi
0
rata go busetsa batho mekgweng ya setho.
Dipolitiki tsa Ramaila ga se tsa go hIohleIetsa batho go Iwantsha boetapele
goba go thulanya merafe ya Afrika-Borwa.
Ga a bolele ka ga karogano
gare ga merafe ya Babaso ba Afrika-Borwa goba kgethologanyo gare ga
Babaso Ie Babasweu.
Dikanegelokopana
tse di theilwe godimo ga
dipolitiki go gatelela phedisano gare ga ditShaba ka moka tsa AfrikaBorwa.
Ge diteng tse di hlokomedisiswa go lemogwa gore Ramaila
0
nyatsa batho
bao ba sa dirisego setso ka mokgwa wa tshwanelo. Ntlha ye e bonala ge go
bolelwa ka ngaka ya dikgagara. E tswelela bathong e Ie phiri yeo e aperego
Ietlalo Ia nku. Mo e fetilego batho ba sala ba sipha ka megokgo, yona e
tsatsanka ka mohlape wa dihuswana tseo e di bunnego ka go ba Iatswa ka
Ieleme.
Ka go realo, mongwadi
0
bona ngaka ya setso e hlolela batho
masetlapelo ka go se botege. Bokriste bjo Ramaila a bolelago ka bjona bo
na Ie mediro ye mebedi, e lego (a) go sokolla batho Ie (b) go fedisa
ditumelo Ie ditlwaelo !Sa setso !Seo di hlolelago batho masetlapelo. Go fa
mohlaIa,
0
fahlolla batho bao ba dumelago gore ba ka itshireletsa ka go
dula ba phathakgile dipheko, gore ba se ke ba loiwa. 0 gatelela gore seatla
sa Modimo sa tshireIetSo se dula se phaphametse ka godimo ga motho yo
mongwe Ie yo mongwe. Ka go dumela go Yena, motho
0
a sireletsega.
Sebjalebjale sa Ramaila se Iebane Ie bophelo bja bafsa. Dipolelo tSa sona
di a gal aka ka gore bafsa ba itirela boithatelo.
Ka go realo, ba itlholela
mathata, ebile ba hlolela batho masetlapelo. Ba a bolaya Ie go hula batho.
Ka lehlakoreng Ie Iengwe ba a swarwa, gomme ba otlwa. Ka tsela yeo,
sebjalebjale
se se swantshwago mo dikanegelongkopana
tse ke sa go
nyatsa Ie go gobosa batho.
Mo kgaolong ya boselela go hIalositSwe thulaganyo ya dikanegelokopana
tsa thuto. Yona e Iebane Ie tharagano ya ditaba, thulano, go thoma Ie go
ruma ditaba, Ie tshwantsho ya baanegwa.
utolotswego
hlakahiakanya.
ke gore ge go rulaganywa
Ntlha ye bohlokwa ye e
ditaba mongwadi
0
a di
Se se Iemogilwe ge go tsinkelwa dikanegelokopana tsa
Tshelete ya Sepoko Ie Moloi ga a na mmala. Tiriso ya thekniki ye e hloia
maatlakgogedi Ie go tswetSa pele moko wa ditaba.
Ramaila ke sethakga tshwantshong ya baanegwa. Bona baanegwa bao ba a
kgodisa ka gore ditiro tsa bona ke tsa batho ba go phela.
mongwadi
0
Lebaka ke gore
hlokometse mahlakore ka moka a dimelo tsa bona, e lego la go
loka Ie la go se loke. Se se dira gore baanegwa bao ba fetoge Ie mabaka.
Ka go realo, Ramaila
0
dirisa baanegwaphethegi.
Thulano e tiiswa ka tiriso ya thekniki ya mawelakgahlano.
hlola maatlakgogedi
Mongwadi
0
Ie go gapeletsa
mmadi
Thekniki ye e
go bala ka tlhonamo.
thoma dikanegelokopana tsa gagwe ka tiriso ya dithekniki tSa
go swana Ie tekolapejana. Ka baka leo, matseno ao a na Ie maatla. Aloma
mmadi tsebe ka ga masetlapelo ao a tlogo hlaga ka morago.
Kgaolong ye go tsinketswe mongwalelo wa dikanegelokopana
tsa thuto
(Ramaila). Go butswe dikgoro ka go gatelela gore ge go bolelwa ka
mongwalelo go supsa khuduego ya mongwadi. Ka tsela yeo mongwalelo Ie
khuduego ke monwana Ie lenala. Go bontshitswe gore mongwalelo woo
0
utollwa ka diphapantsho tse di itsego, Ie gore tsona diphapantsho tseo di
lemogwa
ka tiriso ya dithekniki.
phapant~ho
Mareo ao a mabedi,
e lego (a)
ya mongwalelo Ie (b) thekniki ya mongwalelo, a napile a
farologantshwa.
Phapantsho
ya rnongwalelo
e hlalositswe
gore ke
kokwane ya polelo ye nyenyane ye e thusago go tswetSa mongwalelo pele.
Thekniki ya mongwalelo ke setlabelo seo se bontshago kamano gare ga
diphapantsho
tsa
mongwalelo
go
tswetSa
moko
wa
ditaba
pele.
Tshekatsheko ya mongwalelo e ile ya dikologa godimo ga mareo ao a
mabedi.
Ge go sekasekwa
mongwaIeIo
woo go kgethilwe
senpa
sa temana
kanegelokopana ya Letsoba Ie Ie ponnego, ya Ramaila.
Diteng tsa dikanegelokopana tSa maitekelo di lekotSwe ka go di Iebanya Ie
dipolitiki, setso, Sekriste Ie sebj aIebj ale.
Seo se Iemogilwego ke gore
dipolitiki tseo di hIaIoswago ga se tsa tirisano. Tsona ke tsa Ienyatso Ie go
aroganya ditshaba. Ga di boIeIe ka kamaano gare ga Babaso Ie Babasweu.
Di hloIeIetsa thulano gare ga merafe ya Babaso ka boyona.
Ge go bolelwa ka setSo, se Iebanywa Ie dingaka.
Le ge bangwadi ba
hlalosa boradia bja dingaka tseo, ga ba bone e Ie taba ye mpe ka gore ba
rorisa mediro ya tsona. Go ya ka bangwadi bao tsebo ya dingaka tseo ke ye
e tseneletSego ka gore di kgona go dirisa bohIaIe go rarollela batho
mathata. Ga ba bone e Ie bofora. Ka go reaIo, go ka se thwe bangwadi ba
phagamisa maemo a ngaka ya setso ka ge go sa gateIeIwe tsebo Ie bokgoni
bja dingaka tseo.
Sekrite seo se bonalago dikanegelongkopana tse ga se sa thereso ka gore ga
se age badumedi ba mmakgonthe.
ga diphuthego.
Se hIohIeIetsa IenyatSo Ie thulano gare
Sebakeng sa go tsosolosa dipelo tse di nyamilego, sona se
tsweletsa banna ba manganga bao ba arolago diphuthego,
maemo.
nyaka
Ka lehIakoreng Ia sebjaIebjaIe go boIeIwa ka ditiragalo tsa
masetlapeIo, tsa go Iesa hlong.
phedisano.
ba
Ke ditaba tsa Ienyatso, tsa go hloka
Bofokodi
thulaganyo.
bja
dikanegelokopana
Bjona bo fahlogetswe
tsa
maitekelo
bo
Iebane
ge go Iekodisiswa
kudu
Ie
tshwantsho
ya
baanegwa, thulano, tharagano ya ditiragalo Ie mokgwa wa go thoma Ie go
ruma dikanegelokopana
tseo.
Bothata bo hIoIwa ke ge bangwadi ba sa
dirise dithekniki ka tshwanelo.
Ka go reaIo, babadi ga ba na mafoIofoIo a
go bala ka tlhonamo ka gore dingwalo tseo ga di na maatlakgogedi.
'Ge go hIaIoswa thulano go Iemogilwe gore ye ke thaba ya bothata.
Le ge
bangwadi ba tSweIetsa mahlakore a mabedi a go fapana, mabaka ao a
hIoIago phapano yeo ga a godiswe go kgotsofatsa. Mabakeng a mangwe go
no bonala IehIakore Ie tee la thulano. Ka go reaIo, kanegelokopana tse ga
di na thulano. Ke ka baka leo bontsi bja dikanegelokopana tSa maitekelo di
kwalago eke ke ditaodiso.
Tshwantsho ya baanegwa e adilwe, gwa gatelelwa gore ga e nose mmadi
meetse a kgolwa ka ge go hlokometswe IehIakore Ie tee fela Ia bophelo bja
bona. Ge moanegwa a sa Ioka, ga se a Ioka, ge a Iokile
go Ioka Ie ge mabaka a sa dumele.
fetoge.
0
tla tswela pele Ie
Ka tsela yeo, baanegwa bao ga ba
Ntlha ye e a belaetsa ka gore motho yo a phethagetsego
mahlakore a mabedi, e Iego Ia go Ioka Ie Ia go se loke.
IehIakore
Ie tee
la moanegwa,
dikanegelongkopana tseo.
go
dirisitswe
0
na Ie
Ka go tseparela
baanegwahlaedi
mo
Ge ditaba di rulaganywa go lemogilwe gore di a raraganywa.
Le ge go Ie
bjalo tharagano yeo ga e thuse go tswetsa pele moko wa ditaba ka gore
dithekniki ga di diriswe ka mokgwa wo
mawelakgahlano
0
swanetsego.
Thekniki ya
e somiswa go fetisa tekanyo go raraganya ditaba !Seo.
Ditaba di hlakahlakanywa
moo mafelong mongwadi a sitwago ke go di
laola.
Bangwadi ba dikanegelokopana tseo ba di senya ka go di ruma ka thuto.
Mabakeng a mangwe thuto e katelwa mogopolong wa mmadi.
Ditaba tse
go bolelwago ka tsona di rungwa ka mokgwa wo di tsebegago ka gona
bophelong.
Ga go se sefsa seo mmadi a se bunago. Ka baka lea mogopolo
wa mongwadi
0
lekana Ie wa mmadi.
Matseno a dikanegelokopana
tseo Ie ona ga a na maadakgogedi.
hlolwa ke ge go sa diriswe dithekniki tse di swanetsego
Se se
go kgorela
mogopolo wa mmadi tsela gore a se do makala ge ditaba di tsea lehlakore
leo a sego a Ie letela.
Ke ka baka lea dikarolo tse di fapanego tsa
kanegelokopana di sa kgohlagane.
Kgaolong ya lesome go sekasekilwe mongwalelo wa dikanegelokopana tsa
maitekelo.
Ka ge bontsi bja dikanegelokopana di wela mo sehlopheng se,
go kgethilwe ditemana tSe tharo go tSwa dikanegelongkopana tsa go fapana.
Temana ya mathomo, e lego Bohloko bja mootlwa bo ntshwva ka bjo
bongwe ya Senoamadi e tsinketswe go tsenelela.
Tse dingwe tse pedi, tseo di tsopotswego dikanegelongkopana
tsa Lehutso
Ie kaka legonono ya Motuku, Ie Ba gahlanela bohlologadi ya Tlooke, e bile
tsa tlaIeIetso.
MongwaIeIo ke kokwane ye e hIoIeIago bangwadi ba dikanegelokopana tsa
maitekelo bothata.
Thaba ya bothata ke gore khuduego ga se ye e
swanetsego ka ge e sa sepeIe1ane Ie moko wa ditaba. Se se Iemogilwe ge
go ahlaahIwa ditemana tseo.
Bangwadi ba dirisa dithekniki bjalo ka
Ramaila. Ka kakaretso go somiswa pheteletso, phapantSho, tshwantshiso Ie
poeIetSo.
Bothata bo Iebane Ie kgetho ya diphapantsho
go utolla
mongwaIeIo woo. Ditaba tse di Iaodiswago mo dikanegelongkopana
tSe ke
tsa go nyamisa. Le ge go Ie bjaIo, mokgwa wa go Iaodisa ditaba tseo ga
0
sepeIeIane Ie many ami ao. Ka gona, Ie ge bangwadi ba dirisa dithekniki, di
nepisa diphapantsho tse di sa kwanego Ie ditaba tseo di laodiswago. Ke ka
baka Ieo mongwaIeIo Ie khuduego e Ie dilo tse pedi tSa go fapana. Ka tsela
yeo, babadi ga ba gapeletsege go itswalanya Ie ditaba tseo di Iaodiswago,
goba go kwela moanegwa bohloko.
Mo kgaolong
ye go sekasekilwe
phethagatsamaitekelo.
saekholotsi.
tsa
dikanegelokopana
tsa
Tsona di Iebane Ie dipolitiki, setso, sebjalebjale Ie
Le ge bangwadi
dikanegelokopana
diteng
ba dirisa diteng tsa go swana Ie tsa
tsa thuto Ie tsa maitekelo, ba tlaleleditse ka ntlha ye
mpsha, e lego saekholotsi. Diteng tseo ke tsa go tlemaganya batho. Go fa
mohIaIa, dipolitiki tSe go bolelwago ka tsona ga se tsa go hlaola merafe go
ye mengwe
bjalo ka ge go hIaIositswe mo dikanegelongkopana
243
tSa
maitekelo.
Setso se se Iaodiswago ga se sa IenyatSo. Sona se kgokaganya
dikokwane tse ka tlwaelo di sa swanego (bjalo ka tumelo go Modimo Ie
tumelo go badimo), gwa foka moya wa tirisano setshabeng.
Tsona diteng
tseo di somiswa go senkasenka monagano wa motho. Ka gona, saekholotsi
ke
kokwane
ye
bohlokwa
ya
diteng
tsa
dikanegelokopana
tSa
phethagatsamaitekelo.
Ge diteng tse di tsinkelwa go lemogwa gore ga di diriswe ka mokgwa wo di
emego ka wona.
Di somiswa go utolla se sengwe se sefsa seo mmadi a
bego a sa se IeteIa, a thomago go se fahlogela ge a feditse go bala. Ka tsela
yeo, mongwadi Ie babadi ga ba Iekane ka gore mogopolo wa mongwadi
0
kua pelepele.
Kgaolong
ye go hIaIositswe ka mo ditaba di rulaganywago
dikanegelongkopana
tsa phethagatsamaitekelo.
thulano,
ya ditaba,
tharagano
tshwantsho
ka gona
TIhaIoso yeo e Iebane Ie
ya baanegwa
Ie ka moo
dikanegelokopana tseo di thongwago Ie go rungwa ka gona. Bokgoni bja
bangwadi bao bo utolotswe ka medu. Dithekniki tse bjalo ka tekolapejana
Ie tekolanthago, di dirisitswe ka nepagalo Ie katlego. Ke ka baka leo babadi
ba kgonago go ikgweranya Ie ditaba tse go bolelwago ka tsona. Babadi ga
ba nolege moko ge ba bala ditaba tseo. Mokgwa wa bangwadi (bjalo ka
Lebopa) wa go gogela ditaba pele Ie morago
0
dira gore mmadi a dule a
phafogile ge a bala, gomme ge a phafoga a ikhwetsa a feditse go bala
sengwalo seo.
Bjoo ke bothakga bjo ba bo topilego kudu go Ramaila,
gomme ka morago, Ie go Matsepe.
Ge go tsinkelwa tshwantSho ya baanegwa go bonwe gore bangwadi ba
nepisa moanegwa
0
tee, ba bangwe ba hlaloswa ka go siroga. Ntlha ye ke
kokwane ye bohlokwa ya kanegelokopana.
Go hlokometswe mahlakore ka
moka a semelo sa baanegwa, e lego go loka Ie go se loke, ge ba swantshwa.
Ka go realo, baanegwa bao ba a gola.
dikanegelokopana
e Ie baanegwaphethegi.
Ke ka baka leo baanegwa ba
Matseno a dikanegelokopana
tseo a tlemaganywa Ie mmele Ie mafelelo a tsona ka dithekniki tsa go
swana Ie tekolapejana, tekolanthago Ie tharagano ya ditiragalo. Tiriso yeo e
napile e hlola kgohlagano ya dikanegelokopana tSeo.
Nyakisiso ye e phethilwe ka go tsinkela mongwalelo wa dikanegelokopana
tsa phethagatsamaitekelo
mo kgaolong ya lesometharo.
ditemana tse tharo go tswa dikanegelongkopana
Go kgethilwe
tse di fapanego, e lego
Thapelo ya pula ya Nkadimeng, Nka se sa boeletsa ya Mpepele Ie Dikofong
tse di phagamego ya Motuku.
Go tsinketswe temana ye e tswago mo go
Thapelo ya pula go tsenelela. Tse dingwe, ya Motuku Ie ya Mpepele, e bile
tSa go tlaleletsa.
Bangwadi ba kgonne go kgetha diphapantsho tse di kwanago Ie ditaba tse
go bolelwago ka tsona.
diphapantsho
Dithekniki tseo di diriswago kudu go nepisa
tSeo tsa mongwalelo
tshwantshiso Ie tshwantshano.
ke pheteletso,
phapantsho,
tlogelo,
Ge dikanegelokopana tseo di hlokomedisiswa, go Iemogwa gore khuduego e
gona, ebile e nyalelana Ie moko wa ditaba.
Se se tiisa mantsu a
Groenewaid (1993: 14) ge a re ge go boIeIwa ka ga mongwaielo go supsa
khuduego ya mongwadi.
Katlego ya mongwalelo woo e laolwa ke kgetho
ye e nepagetsego ya diphapantso go utolla ona maikutio ao a mongwadi. Ka
baka leo mongwalelo Ie khuduego ke selo se tee mo dikanegelongkopana tsa
phethagatsamaitekeio.
14.1.14 KHUETSO YA RAMAl LA
Ke ka moo dingwaia tsa mongwadi tsoko di bago Ie
maatIakgogedi ka tsela ye e lego gore bangwadi ba ba di
balago ba Ieka go ekisa ka moo a tsweletsago Ie go beakanya
ditaba tsa gagwe ka gona.
Khuetso ga se ngwalollo ya dintiha goba mafoko ao a kgahlago
mmadi, eupsa ke tsweletso ya dikgopolo tsa mongwadi yo
mongwe bjalo ka morero, thulaganyo, mongwalelo, bj.bj. tseo di
nago Ie maatlakgogedi.
Ramaila ke motho wa mathomo yo a tsenego sethokgwa se se bofanego ka
hlogo, a buIe1a bangwadi ba Sepedi tsela. Go thoma go ngwaia ga gagwe
go dirile gore go rotoge motshitshi wa bangwadi.
246
Lehono poielo ya Sepedi e tshephile ka mehutangwalo ye e fapafapanego
bjalo ka kanego, taodisopheIo, theto Ie kanegelokopana.
Ramaila
0
bohlokwa dingwalong tsa Sepedi.
Ka Iebaka Ieo
Mo karolong ye go yo
hIaIoswa bohlokwa bjoo ka go Iekodisisa ka mo a hueditsego bangwadi ba
dikanegelokopana ka gona.
Khuetso ye e yo Iekolwa ka go hlokomedisisa dintlha tse pedi, e Iego (a)
khuetso ya tikologo Ie (b) khuetso ya mongwadi.
ama kudu diteng go feta thulaganyo Ie mohgwalelo.
Khuetso ya tikologo e
Ya mongwadi yona e
Iebane Ie thulaganyo Ie mongwaielo.
Khuetso ya tikologo e Iemogwa ge mongwadi a kgetha ditaba ka mokgwa
wo
0
tsona.
itsego bjalo ka mongwadi yo mongwe yo a setsego a ngwadile ka
Kgetho ye e laolwa ke maikemisetso a gagwe.
Ge go hIaIoswa
khuetso yeo ya tikologo e tlo Iebanywa Ie Sekriste, setso Ie dipolitiki.
Tikologo ya Ramaila ke ya kereke, ditoropo Ie setso.
ngwadilego ka tsona
0
Ditaba tseo a
di tsere gona moo tikologong yeo.
Ga se tsa
thongwa ke yena. Ke tikologo yeo e mo dirago gore a ngwale ka tsela yeo.
Ga go makatse ge Ramaila a ngwala ka ga kereke ka gore ke moruti. Yona
I
tikologo yeo e bile Ie khuetso ye maatla bongwading bja gagwe.
Taba ya mathomo ye e Iemogwago ke gore Ram aila
0
ngwaia ka setso.
Sona se bonaia ge a ngwala ka ga ditlwaeIo, ditumeIo, bongaka Ie boloi.
Ramaila ga a nyat~e setso seo. Seo a se nyatSagoke tiriso ya sona, go fora
Ie go hialefetSa batho, eupsa ga a se nyatse ka go se gobosa. 0 thulana Ie
dingaka tsa maaka. Taba ye ya go bolela ka setso e dirisitSwe ke bangwadi
ba ba rotogilego ka morago ga Ramaila ba go swana Ie Matlala mo go
Serapeng sa badimo (1969) Ie Maditsi, kanegelongkopana ya Pheko ya
Pula (1985).
Bangwadi ba ba fapana Ie Ramaila fela ka ge bona ba
phagamisa maemo a ngaka ya setSo. Ramaila
0
nyatSa boitshwaro bja
tsona. Bjalo ka Ramaila, go na Ie bangwadi bao ba nyatSago mokgwa wo
setSose diriswago ka gona. MehIala ye mebotse ke Nkadimeng bo go Nka
se je dipute (1985).
Dipolitiki tsa Ramaiia ke tSa go tlemaganya ditshaba.
0 IwantSha
kgatelelo. Bangwadi ba ba ngwadilego ka morago ga Rarnaila Ie bona ba
ngwadile ka dipolitiki.
Dikanegelokopana tSe di bitSwago Diphororo
(1998) tsa Shai, di Iaetsa khuetSo ya Ramaila. Kanegelokopana ya Ka
baka la SegageSo feIa, mongwadi 0 hIaIosa karogano ya merafe ya Babaso
(Basotho Ie Mavenda).
Ramaila 0 ngwala ka Sekriste. Ka baka Ia maemo a gagwe ge e Ie moruti,
o dirisa sona Sekriste seo bjalo ka lerumo Ie bogale go IaetSa batho
diphoso tSa bona Ie go ba busetsa sethong. 0 kgona go hleka batho bao
megopolo ya bona e ponnego, ya hloga ka bofsa. Mokgwa wo wa go
dirisa Sekriste
0
somisitswe ke bangwadi ba ba mo IatetSego. Bjalo ka
Ramaila, Modiba (1973)
0
Iemosa batho Ie go ba dira gore ba tielele
bodumeding bja bona. 0 ba hIohIeIetsa gore ba kgotlelele mo tumelong
yeo ka gore 0 re dikereke ka moka di a swana. Modiba
kgala batho bao ba hlokago maemo.
248
0
dirisa Sekriste go
y
14.1.14.2 KHUETSO YA MONGWADI
Go hlalosa khuetSo ya mongwadi go tlo hlokomelwa, (a) thulaganyo, (b)
mongwalelo (c) tharagano Ie (d) tatelano.
Khuetso ya Ramaila ge e lebane Ie thulanyo e bonala ge go diriswa diteng.
Tsona
diteng
tSeo di diriswa
gore thuto
dikanegelokopana
tsa
dikanegelongkopana
tsa Tlooke ka gore
bjalo,
0
gagwe.
e be seo
Khuetso
0
ye
e
se nepiswago
bonala
di fetSa ka thero.
kudu
Ka go dira
nyatSa babadi gore ga ba lemoge phoso ya seo ba se dirago.
Ka gona, babadi ba katelwa thuto ka ganong.
Kanegelokopana
ye e
atlegilego ke ya go tlogelela babadi ditaba gore ba di fefere ka bobona.
Ramaila
0
bile Ie khuetSo mo mehutangwalong
ya dikanegelokopana.
Bangwadi ba ba mo latetSego ba hlama dikanegelokopana tSa botseka bjalo
ka yena. Ge dikanegelopokana tSeo tsa gagwe di lekodisiswa, go bonala gore
o di sentse ka go di tlopela thuto, tSa napa tsa fetoga dianegelokopana tsa
thuto.
Bangwadi ba ba mo latetSego ba go swana Ie Matemane (1993) Ie
Makuba (1999), Ie bona ba gapeletSa thuto dikanegelongkopana
tSa bona tSa
botseka.
KhuetSo ya Ramaila ya go raragantsha ditaba ge a di rulaganya, e bonala
bangwading ba mmalwa bjalo ka Lebopa, Motuku, Senoamadi Ie Ngoepe.
Bjalo ka Ramaila, Nkadimeng (1985)
0
kgaotsa kelelo ya ditiragalo ka go e
tsena ka bogare ka tiriso ya ditshwayotshwayo.
Tsona ditshwayotshwayo
tseo di tla ka dipopego tSe di fapafapanego, bjalo ka ditemoso.
249
Mabakeng a
mangwe thekniki ye e diri~wa go fahlolla babadi ka ga ntlha ye e itsego
bophelong bja bona. Ntlha ye e somisitSwe ka katlego dikanegelongkopana
tSa Nna nka se je dipute (1985) Ie Ntlo ya monna yo mongwe (1991).
Tharagano
e somiswa
gore babadi
ba ikgweranye
Ie ditaba tSeo di
laodiswago.
Ntlha ye nngwe ye Ramaila a hueditsego bangwadi ka yona e ama tatelano
ya ditiragalo. Yona ke monwana Ie Ienala Ie tharagano.
Relationship between the succession of events in the
story and their arrangement in the text.
Ka baka Ia go kgaogantsha ditaba, ga di sa Iatelana ka tshwanelo.
ye ya tatelano e bonala kudu dikanegelongkopana
tSa botseka.
KhuetSo
Ramaila
0
hueditse bangwadi kudu ka dikanegelokopana !Sa go swana Ie Sehlola lee sa
kgomo, sa motho se a itlholela (1951). Mo kanegelongkopana ye ditaba di
rulaganywa ka go di isa pele Ie morago.
Dikanegelongkopana
tsa Ntlo ya
monna yo mongwe (1991) ya Lebopa Ie ya Ralato 1(1972) ya Motuku, di
laetSa khuetso yeo.
Kanegelongkopana ya Ralato I ditaba di iSwa kua Ie
kua mo mmadi wa mogopolo
lahlegelwago ke tsela.
wo
0
kudupanego
felo go tee, a ka
Bjalo ka dikanegelokopana !Sa Ramaila, tiriso ya
thekniki ya tatelano e hlola maatlakgogedi.
14.1.14.3 KHUETSO YA MONGWALELO
Mongwalelo wa Ramaila ga se wa khuduego ya lenyatSo Ie go gobosa motho
eupsa ke wa khuduego ya lerato, tlhompho Ie kwelobohloko.
bonala bangwading ba dikanegelokopana
Lebopa, Nkadimeng Ie Mpepele.
KhuetSo yeo e
tSa phetagatSamaitekelo
Mongwalelo wa bona
0
bjalo ka
gapeletSa babadi
gore ba itswalanye Ie baanegwa ba go bolelwago ka bona. Go fa mohlala,
kwelobohloko yeo mmadi a e laetsago ge a bala ditaba tSa Miriam mo go
Letsoba Ie Ie ponnego (1951) ya Ramaila, e swana Ie ye e bonalago go Moditi,
kanegelongkopana ya Nka se sa boeletsa (1985), ya Mpepele.
Bjalo ka Ramaila, Nkadimeng, Lebopa Ie Mpepele ba dirisa dithekniki go
utolla diphapantsho tse di itSego tSa mongwalelo.
ke Ramaila
kgafetsakgafetsa
ke pebofatso,
kgokatShano.
Ka dithekniki !Seo, mongwadi
0
Dithekniki tse di diriswago
pheteletso,
tshwantSiso
Ie
kgona go tSweletsa moya wa
lerato, tlhompho Ie kwelobohloko tSeo go setSego go boletswe ka ga tSona.
Dithekniki !Seo di dirisitswe ke bangwadi ba go swana Ie Nkadimeng Ie
Mpepele ka katlego.
Go ka rungwa ka gore Ramaila
dikanegelokopana
0
kgathile tema ye bohlokwa tlhabologong ya
gammogo Ie go mehutangwalo ye mengwe bjalo ka padi,
theto Ie taodisophelo.
Khuetso ya gagwe ga e lebane Ie dikanegelokopana
fela, eupsa e ama dingwalo ka bophara.
Matsepe
0
Mo dingwalong tsa gagwe, O.K.
dirisa molaodisi bjalo ka Ramaila. Gape
0
laodisa ditaba ka go di
isa pele Ie morago (Kgorong ya Mosate, 1960). 0 dirisa ditshwayotshwayo.
Dithekniki tseo, Matsepe
0
di tsere go Ramaila.
Ke ka baka leo Boto ya
Polelo ya Sesotho sa Leboa e ilego ge e nyaka leina la Sefoka sa Dingwalo t~a
Sepedi, ya kgetha Ramaila, sa tsebja ka la Sefoka sa Ramaila.
Mabaka a a
gapeleditSego go tsea sephetho seo ke a a latelago:
-
Ramaila ke pulamadibogo wa dingwalo tSa Sepedi;
-
Ke sekgwari ge a rulaganya ditaba;
-
0 bile Ie khuetSo ye maatla bangwading ba ba mo latetsego.
-
Dingwalo tsa gagwe di akaretSa mehuta ye e fapafapanego, e lego padi,
taodisophelo, kanegelokopana Ie theto.
Kanegelokopana
ke sengwalo seo se hlolelago bangwadi ba bantSi
thaba ya mathata. Mongwadi
0
re mola a ipetha sefega, a re
0
mohlaleng wa yona, a phonkgela ka bodibeng. Meyer (1989: I) Ie yena
o lemogile bothata bjoo ka gore
0
re:
The short story is a slippery thing. Just when you think
you have a grip on it, it takes a different shape and
winks at you from somewhere else.
Ka gona, mo karolong ye bothata bjo bo yo rarollwa ka go akaretsa dinyakwa tsa
kanegelokopana, e lego:
(a) Nepiso
-
Ya taba
(b) Botee bja ditiragalo
(c) Tsheketso ya mantsu
(d) Kutollo ya taba ye e itsego
(f) Kgonagalo ya ditiragalo
Mongwadi wa kanegelokopana
0
nepisa taba (kgopolo) e tee, a e godisa Ie
go e nontsha. Kanegelokopana e theilwe godimo ga yona kgopolo yeo.
Le ge mongwadi a dirisa dikgopol0 tse dingwe. tsona di thusa go tsweletsa
yona kgopolo yeo e kgolo. Ie go e godisa.
Nepiso ya kgopolo e tee ke monwana Ie Ienala Ie nepiso ya moanegwa
tee. Mo ga go supse gore kanegelokopana e na Ie moanegwa
0
hIaIoswago
godimo
mo
moanegwathwadi
ke go re kanegelokopana
(molwantshwa)
yo a itsego.
e dikologa
0
tee. Se se
ga
Ditiragalo ka moka di
Iebisitswe go yena, mmadi a mmogela ge a itsenya mathateng.
Kokwane ye ya nepiso e tsweletsa ntlha ye bohlokwa ya kanegelokopana, e
lego botee bja yona.
Ditiragalo ka moka di bjalo ka melatswana ya noka
ye e kopanago, ya bopa lesogana la noka. Se se tiisa gore ditiragalo tseo di
swanetse go Iogagana ka botsona Ie go rokagana Ie kgopoIokgoIo yeo di
theilwego godimo ga yona. Ke ka baka Ieo Serudu (1991: 1) a rego:
Mafarafahla a dikgopolo a a e talosa, ya swana Ie
kgaolo mo pading.
tshekedo ya mantsu. Mongwadi wa kanegelokopana ga a dikadike ge a
ala ditaba. Ntle Ie go re baanegwa ga se ba bantsi, mongwadi ga a senye
nako ka go ba phara dipataka. Baanegwa ba rokaganywa Ie ditiragalo, ba
bogelwa ke babadi. Se se tiiSagore thulaganyo ya kanegelokopana ga se ya
naba. Ke ka mo Nokaneng (1997:135) a rego:
Mongwadi
0
bea moanegwa gare ga kgamphi ya
leswiswi la bophelo goba gare ga thankga ya bophelo
gore a rarankgane, a ntShe mokgwa Ie boteng bja
gagwe.
Kanegelokopana e sogana Ie komatona ya bophelo, yeo e lego kutollo ya
mongwadi. Ke gore, go na Ie seo se mo gapeletSago go hlama sengwalo
seo. Taba yeo ga e molaleng, e khutile. E lemogwa fela ke mmadi wa
mogopolo wa lephefo, ge a feditse go bala.
Ka baka leo, ge
kanegelokopana e rungwa e tsea lehlakore la matlaba leo e lego kutollo ya
mongwadi. Ka gona, mogopolo wa mongwadi wa kanegelokopana
0
feta
wa babadi.
Kanegelokopana ya mrnakgonthe e na Ie bophelo.
kgonagalo ya ditiragalo.
thereso bophelong.
Mo go gatelelwa
Ke gore, kanegelokopana e laodisa ditaba tsa
Le ge di sa ka tsa direga, e be tse di kgodisago. Se se
laetSa gore kanegelokopana ga se nonwane ka gore yona e theilwe lefaseng
la thereso e sego la bofora.
Fly UP