...

S.

by user

on
Category: Documents
3

views

Report

Comments

Description

Transcript

S.
200
Pl{'OGRAM VAN 'tlEGINSRLE.
hune S. Afr. sodanige. onafhankelikbeid vrijwillig gegee het.
Seker sou bulle van dag meer vTljwil1ige hulp van Suid Afrika
erlang het.
hEk kan mij nieberinner dat Ds duT. en ek ooit die "kwessie"
met makaar bespreek bet nie en kan dus nie vir ander praat.
Toen die kwessie so brandend geworde is. is daar die draai
angegee. Daar was toen al sprake van 'n Suid Afr. Federasie
en dus 'n goeie geleentheid om "eie vlag" voor te stel alsof dit
bedoel ieder kolonie, staat. republiek onder sijn eie vlag in die
Federasie. So omtrent l'!ef dit in mijn herinnering en stel ek
mij voor dat die draai gekom is. An afskud van die En~else
juk, deur oorlog, was seker nooit in die gedagte van die gros
van ons o}:gekom nie".
Die "Patriot" was van die begin af teen 'n Konfederasie, wat. deur Engeland sou opgeleg word en wat
deur 'n "Konferensie" moes bewerkstellig word. (15
Apr. '76).
Verder het d~e Paarlse orgaaJ.l nie geskroom om
~jll g,evoele kenbaar te maak: nie aangaande die hinderpaal, wat in die weg van Konfederasie geIe het.
Die no. van 27 Febr. '80 s8 : "Nou ons is oek ver konfederasie. Ons het reeds di grond
lyne getrek daarvoor in ons reels ver 'n "Afrikaner Bond";
want die konfederasie wat ons bee;eer en die eni~ste wat vir ons
,tot nut kan wees moet uit die volk self voortkom, nie uit Engeland ons voorgeskrywe word nie. In V'rywillil!e konfederasie
ja, die is werkelik die enigste geneesmiddel ver al onS poJitieke
kwale, en die gro\ltste behoefte ver onse nasion ale ontwikkeling.
ODS ken dan oek mar net een hinder wat so on konfederasie in die we~ staat, dis-die Engelse Vlag. As die Engelse
Regering marge hulJe vlag wil wegneem, dan is Afrika 'gefedercerd eer die jaar om is. Of as bulle Froude syn plan wi! vo1ge,
en hou net die Kaapse Skiereiland, en geef hed Afrika ver die
Afrikaners dan salons gou 'n konfederasie h~. Mar nou wil
bulle 'n konfederasie h~ onder Ellgelse Vlog, en dis juis die ding
wat ons hinder".
"'N STOUT KIND."
Dat die "Patriot" so reguit gepraat het, was SI]n
sonde. Dit s~ hij self in die no. van 23 Jan. 1890,
waar gespro1re word oor die maaltijd, wat Pres. Reitz
te Kaapstad werd aangebode. Daar staat : "Byna iedereen praat o'er '.11 verenie: Suid-Afrika; mar oek
byna iedereen is bang am oek mar di minste plan voor te stet,
'Om dit tf' kry. Idereen is bang om wat te s~, uit vrees om daardeur syn eie saak te bederwe, tog gaat di stille werking voort.
UDI Patriot is altyd min of meer 'n stout kind, en hpt di reg
van 'n stout kind, om te s~ wat hy wil, sodat ons op di punt nooit
nodig had om 'n onseker geluid te ~e. Ons gevoele is bekend
genoeg. ODS wi! 'n verenig Suid Afrika ondereie vlag., of as dit
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
DIE EIE .. VLAG KWESSIE.
201
onmolik is, onder Brits prvtektoraat. Ons wit Afrika vii di
Afrikaners, dit wil sl!: ons wit dat di bestuur van di binnelaode
-onder OilS sa~ kom eo bly. ons wil in een woord "baas wees", en
so min molik van Engeland bevele kry."
. Dat Ds. Du Toil die woorde '~onder eie vlag" in
pie Program en in die Tran~vaalse Bondskonstitusie
illgeskrijt het, is bekend. Toen die woorde egter so~eel ergenis gee, was hij bereid om dit te skrap.
. Tijdens die vergadering van die Sentraal Bestuut
te Bloenlfontein in 1886 was die opinies omtrent die
saak so gelijkelik verdeel, OOt die stemme van die afgevaardigdes gestaak het. Die Vrijstaatse het gestem
teen die drie woorde, die Transvaalse (volgens opdrag)
daarvoor. Vit die Kolonie was mnr. D. F. du Toit
.daarvoor en mnr. T. P. Theron daarteen. Ds. Du
Toit het tooo als voorsitter g'n beslissende stem gegee
nie, maar geraai dat die lede, wat vir die behoud van
die woorde was" ter wille van eensgesindheid sou toestem om "te berusten in de uitlating der woorden en
slechts hun tege:nstem zouden laten aantekenen krachtens hun opdracht" (P. 2b Febr., '86, 30 Aug. 1900.)
Om kort te gaan vermeld ons nog, dat die "Patriot"
in 1 883 al die eleksie-leus verdedig het van 'n " Ve1'.elligd Suid Afrika onder .B,Use P,olektoTaat:' In
1893 het hij die ODvteranderd oorgeneem en gehandhaaf. Hier is die histariese stuk : "Wat ons Koloniale Bondsmanne bang was om in hulle
Konstitusi op te neem, skryf ems Oos Londense, Engelse mede
koloniste sonder skroom in hulle program.
Di plan kom in hoofsaak op diselfde neer as wat deur Ds.
S. J. du Toit voorgeleJ! is in di Talk van 20 Juny, onder di hoof
·'Langs Konstitutionelen Weg". tot ons einddoel te geraak,
namelik 'n Verenigde Suid Afrika, onder eie vla~ .
. '0 Verp,nigd Suid Afrika is reeds sedert 1875 di leus van di
Genootskap van rE'gte Afrikaners ~ewees. Van temeer belang is
dit egter dat diselfde plan nnu uitgaat van Engelse koloniste.
Ons beveel dit aan di ernstie;e o'erweging van ons lesers an ....
In hoofsaak is ons beslis voor di plan en gaan ons volkome
ddarme saam, Mindere punte en bysake kan later in onderling
()'erleg gereel worde. Di plan self laat daar opening voor.
Laat ODS gerus ons hawens en buitenlandse politiik an
Engeland o'erlaat, solank as ons mar binnelands volkome selfbestuur kry.
Dis ons ni te doen om van Engeland los te korn en onder 'n
ander vreemde mo'entheid te staan oi. Ons wil mos ni onder 'n
ander vreemde mag buig ni. As on~ tog onder vreemde o'erheer·
-sing moet wees, dan liwers onder Engeland as onder'n ander.
'n Beskerming van ons hawens teen buitenlandse mo'ent ...
bede het ons so nodig a~ brood; mar binne kan ons ver ons
-self re~eer.
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
202
PROGRAM VA)l BEGINSELE.
Hou Enge]and dus ons 'havens ver handelsbelange en om
di pad oa Indie oop te hou, dan het di Rijksregering wat hulle
wil he eo ons verkry meteen 'n nodige en onmisbare beskerming~
En het ons oek wat ons beg-eer.
Sonder te praat vall 'n Tolverbond, verbeterde Posverkeer,
HandeJsbelange, ens., wat met '.0 Verenigde Suid Afrika makliker en beter kao gereeld worde, salons mar 'n paar voordele
noem, wat ons daarby sal win.
Met 'n Verenigde Suid Afrika en '0 volkome inwendige
seIthestuur is ons Kaft'ermoeilikhede meteen op '11 end. As di
Kaff~rs weet dat aile Kolol1ies en State een is teeno'er hulle, dan
sal hulle net soet weeSe Gen starn sal dit waag om 'n hand opo
te tel teen ons ni. En mag, teen aUe berekening an, een of ander starn dit doen, dan sal di gou tot 'n waarskuwende voorbeeld
gestel worde ver al di andere
.
Kaffer-oor)oge gepaard met afskuwelike bloedvergiting en
reoueuse uitga,;ve sal gou gelloeg geskidenis wees, wat in werkelikheid ni meer hoef herhaald te worde ni. Oi sogenoemde Neger
vrmde sal in on~ Verenigde Suid Afrika gen grand van bestaan
meer vinde ni.
Dan ons vreselike skuld! Transvaal bet ryke hulpbronne r
mineraJe rykdomme. wat nag mar min, nouweliks gedeeltelik,
bekend is. Mar op di ogenblik durf Transvaal syn hulpbronne
ni ope stel ni. Want sou hulle dit eioen, dan word di 8,000boere net nou o'erstroom met dri- of viirmaal soveul vreemde
fortuinsoekers. En watter soort van meD~e cian instroom, behoef
hiir ni ges~ te warde ni. Het ons egter 'n Verenigd Sl1id Afrika,
dan kan di minerale rykdom van Transvaal, wat nou toegemaak
en toegehou word, literus ope gestel worde. I Jan kall di ander
Koloniis en State help, a~ di vreemde invloede te sterk word, sodat ons nasionale bestaan daaronder ni verlore raa k ni. Transvaal verskaf ons dan kosbaar en edel metaal in o'ervloed, sodat
ons, in di Vereni~de State van Suid Afrika, binne kart ODS eie
munt kan he, nes in AustraIie; ons eie steenkole kan gebruik
ens.
Ontwikkeling- van ons inwendige hulpbronne is tOg di enige
sekere weg om van ons geldelike laste ontslage te raak; terwyl
gedurige nuwe Buitenland~e lenin2s-tot om ODS rente te betaal
-ons daar a) diper indompel ; ons vooruitsig verdonker, en al
hopeloser maak.
I )aar dit volstrek ni onmolik is dat l1i kwessi deur ons te
kise Parlement sal moet behandel worde ni ;
Om ni met ons Inboorlinge politiik so dwaselik te laat oro
spring as ons laaste Parlement met di Basuto-kwessi gedaaa
het l'Ii i
Orn ni voortdurend Mini~ters te stuur, om te gaan geld leen
om ons rente te betaaI ni ;
Om andere kWf"ssiis, an di kwessi verbo'lde, ens.,
Ag ons dit nodig, as twede punt in ons Stem bus Program
op te neem:'N VER.ENIGD SUID AFRIKA, OXDER BRITS PROTEKTORAAT.'
-(Po
19 Okt. '83 en 28 Sept. '93)
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
HOOFSTUK
x.
OPLRTVING IN DIE KAAPKOLO..YIE.
Die nasionale oplew ing in die Kaap Kolonie h,
ongetwijfeld te danke aan die Transvaab·e Anneksasie
en Vrijheidsoorlog. Tog werd die sade, wat toen so
welig ontkiem het, al eerder uitgesaai en weI deur
die "Afrikaanse Patriot".
Omtrent hierdie koerant het ons in 'n ander "erband reeds een en ander meegedeel, wat hier als bekend onderstel word. N ou maak ons net melding van
die feit, dat die invloed van die "Patriot" reeds in
1878 groot moes gewees het, soos bli jk uit 'n hoofartikel in die no. van 4 Oktober, wat hier afgedruk
word:
"Dit li:jk of die Eng·else kouranro nou nie meer die
Potriol met stilswijgende veragting kan ansien nie.
'n Tijd gelede het die Arglls indwek ons vernlaan om
gen oproer te stook in Transvaal nie, want England
sIJn arm is lank en sijn hand is swaar. Nou het die
Cape l'imes weer '11 lange artikel reelreg teen die
Patriot. Hy is bang dat die stem van die Po/rio/sparty sig binnen kort in die Parlement oek sal lat
hoor en scg, hulle moet aIle kragte verenig om dit
"met die voete dood te trap" (.stamping it out) I Di~
'n voorbecld van die fyne (?) Engelse beskawing om
syn teenstander onder die voete dood te trap I Ja
ons mag weI in fyne smaak by die Cape l'ilJl(,s 'n.
les gaan neem. En sulke nonsens ell haat teen alles
wat Afrikaans is wort nou by aIle Statics uitge\ cil
en in aIle strate rondgedra om te verkoop ver 'n olllap.
ja, dit is oek weI ~n oulap werd I l\1ar een ding het
die Cope Times tog getoon: dat hulle begin bang te
worde ver die Patriot. Hier is syn eie woorde, en hierme v·ereers genoeg: "Mar in deuse tyd moet ons in
die oog hou dat die Patriot... 'n verkiesende mag vertegenwoordig, en dat in die anstaande verkiesi'1g
ver albei huise die mag sig sal lat gevoel...... Is
dit imand syn plig om rekwisisics op te stel vcr die
manne (bckwame Engelse ,er die Raad) of moet al
ODS belange in die hande van die Patriot en '"'Y~
ondersteuners val. .. ? In die te-enswoordige omstan-
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
204
OPLEWING IX DIE KAAPKOLONIE.
dighede van die kolonie en van Suid Afrika kan OOS
nie spulletjes maak met sulke belangrike sake oie. Of
OillS ver ons steur an die gevoelens van die bevolking
elders of nie dis in ons eie belang dat ons nie uitstel
llie om die sotte ontevr,edenheid met die reg.ering
(silly disloyalty) te vertrap, W"dt sig nou uitspreek in
die drukpers en wat later sig kan lat hoor in oose
\Vetgewing, as ons nie onse kragte verenig om ons te
beskerm teen so'n belaggelike skande (disgrace) nie".
Ons sal die lompe Engelse voet verwag am ons doad
te trap. Hij moet mar oppas dat hy nie straks in 'n
"oetangel trap nie."
HOE DIE TOESTAND WAS.
\Vil OllS 'n denkbeeld krij van hoe dooierig die
toestand van die Afrikaner nasie was, dan hoef ons
net te lees wat die "Patriot" in sijn no. van 3 I Jan.
1 879 s~.
Daar staat dit : "Hoe het dit tot nog toe meesal in ons land gegaan? 'n Klompie raddraaiers op die dorpe, veelal
Engelse kooplui, Jode en Jodegenote, ontvang 'n re.kwisisie van een of ander hoge meueer, 'n koopman, of
advokaat of so, wat graag die eer wil he van in die
Parlement t'e sit, en wat dan ook 'n paar duite daarvoor orig het. Dan wort so'n rekwisisie deur die
raddraaiers geteken, en andere wat onder hulle plak
staat word onder aller hande voorwensels oorgehaal om
dit te teken I dan kom daar 'n mooie antwoord op I
Dit word dan gepubliseer in oop. of ander p1aselike
blad, wat daar goed voor betaal' wort, en dit moet dan
die trompet blaas, en verte~: "0 Dis dan so 'n knappe
Inan en die hele distrik is voor hom; en gen ander
.het 'n kans nie," ens. En onse AfrikaaJflse boere-bevolking sit stil; hulle nomineer gen de kandidate nie;
Inet stemdag blij£ hul1le tuis, of moet st'em VIer een
'vall die selfopgeworpe erebejagers; en daardeur was
011S Parlement so miserawel samegesteld.
Mar daaran kom nou 'n end. Kijk mar o.a. na Richmond en
Beaufort "Vest. En dis tijd oek. Mog tander distrikte
hulle voorbeeld volge I"
In dieselfde trant skrijwe mnr. A. S. du Ples!'is
vall. Steynsburg. Sijn verhaal van die ontstaan van die
_-\frikaner Bond in die Albert distrik begin aldus : "Dit is bekcnd met welke doodse onverskilligheid
onse Afrikaanse Boere hullJe polit~eke belange behandel het, vandat ons onder di Britse bestuur gekom het,
ell vandat ons taal ons ontnome werd. Lydelik werd
dit betreur dat 'n vreemde taal di offisiele taal van Suid
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
ONTSTAAN VAN ALBERT BOND.
205
Afrika moos wees, '11 taal wat di oergrote meerderheid van die boere nie verstaat ni, wat dan oek as
natuurlik gevolg ver hulle 'n bron was van vele ongeriewc. Want di regering en byna oek di Parlement
was in hande van mense wat gen of weinig sympathie
en bekendheid had met di ware behoeftes en wense
van die Afrikaanse boer. Om mar enige van di ongemakke an te stip, by,-. di (}/ibestaanbare meesteTs en
bediende 'wet, vooral nog deur di verwyderde afstand
vaf:t di Magistraatshowe vergroot; ongeTie/ vall Engels,
sodat swarte soms as tolk VIer di blanke man gebruik
word; di a.nnexasi van Ba~utoland en di onregverdige
en ontydige toepassing van di ontwapeningswet deur 'n
Ministerie wat in dolle Jingoeisme ons land sede hk en
finansieel op di hoorns van 'n dilemma plaas; di verspilling \an duisende ponde sterling van suurverdoende
belasting gelde, om Engelse Setlaars in te voer, wat as
bulle hier kom meen alles be kan se, en an wi kroongronde gege word ten kost'e van di sone van di land;
eli ondoelmatige onpraktise en kosbare Burgerwet, wat
eer op 'n militaire wet gelyk; di, rer ons land met
syn dunverspreide bevolking, onnuttige en in beginset
Godsdienslose Skoolwet; en TIOl, VleuLe ander ongeriewe.
Hierby kom nog 'n "Exeter Hall", wat as doodsvyand
van di HoUandse Afrikaanse boere, syn invloed so.
weet te laat gelde in Downing-straat, dat dit haas on-'
molik was om 'n behoorli.ke wet vter ons land gepasseerd
te kry. Dink hier mar an di geroep van slaverny, mishandeling van swarre, waarme ons 'beskulldig word.
"Mar nog meer, hier by ons was--staatkundige vereniginge o.a. "de Kamer van Koophandel," wat medogenloos en op behendige wyse dl politieke sake 50danig wis te draai, dat a1 di land's voorregte in hulle
voordeel val. Vandaar dat dit beweerd word: "di
land wzl spoorwege," terwyl di o'ergrote meerderheid
van ons HolI.a.nse Afrikaanders feitelik teen uitbreiding
van spoorwege was en nog is: wanneer suHre enorme
skulde by di reeds bestaande gevoeg worde.
"Siedaar enige van di laste en donkere wolke, wan
onS land bedreig het, onder welk g'evoel meermale deur
digene wat dit rer harte neem di vraag gedaan werd.
"Hoe tog 'bes op ko.nstitus·onele wyse onse swakke
staatskip weer op te help? Mar dit het gedurig op
di so dikwils herhaalde klag gestuit: "Di Afrikaners
is ongelyk.·· Hoofsaak blyf dus 'n midd 1 hiervuor
te vinde; namo eendrag tussen di Afrikaanders te 00vordero" (Tolk I Sept. '82).
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
206
OPLEWING I~ DJE KAAPKOLONIE.
Die ollverskilligbeid was so groot (vollens prof.
Cachel aan skrijwer biervan vertel bet), dat hu1 in
Burgersdorp op straat moes rondloop om iemand te
soek, wat tog die nominasie van 'n kandidaat vir die
parlement wil kom sekondeer.
Dat dit egrer in 1879 begin verander het, blijk
{).a. duidelik uit die
BEAUFORT WEST ELEKSIE.
Ds. W. P. de Villiers en mnr. D. F. du Toit (toen
algemeen genoem Oom Lokomot1ef) werd gevra om als
kandidate te staan, waarop die poppe aan dans gegaan
het 1 Die "Patriot" van 2 I 1\1aart I 879, s~ :"Die Afrikaanse Party is wakkf>r geworde en wi! bulle nie
langer by die neus lat lei deur 'n half dosyn Engelse raddraaiers nie. Hulle is dan oek eenparig opgekom met nominasie dag en had 'n grote meerderheid. Nou siet die raddraaiers
dat hulle saak verlore is ; hulle is woedend; dis die raserny van
wanboop". Ook van Caledon word geEeg, da t daar twe k.andidate is vir die "Afrikaner Party" en dat daar fU "warme stryd"
sal wees."-Dan word herinner aan die woorde van Pres. Brand:
.. Afrikaners, stuur tog advokate en prokureurs nie na die Parle~
fDent nie."
Bi j die Beaufortse nominasie het mnr. Pritchard
{met mnr. V.d. Spuy als tolk) volgens 'n verslag aldus
gespreek : Hy vertel aan die vergadering dat hy 'n 'vriend was van Ds. de
Villiers, maar as gesegde predikant na die Parlement gaat, dan
besoedel by syn ambt en by (Pritchard) sweer by God Almachtig, dat hy nooit in syn Jewe weer die Sacrament uit die hand
van Ds. de V. sou ontvang nie. Wat die "Patriot" aangaat, die
sal land en yolk ten gronde breng. Die kiesers moes in ag neem
wat hulle doet. Hulle kroos sal daaronder moet Iy as Ils. De V.
en die "Patriot" na die Parlement gaat. la, wat meer is, die
kiesers sal deur soon daad na die hel en verdoemenis gesleep
worde.
Kort daarop werd 'n publieke verg. gehou, waarop eenparig
beslote werd "om afkeuring te kennen te geven over het schaR'"
daal van de nomi natie door de dopper-elektie van de "Patriot" ...
daar zyn kandidatuur een beJediging was voor de intelligentie
van Beaufort West". (P. 14 Maart 79).
Die eleksle se1f beskrijf 'n korrespondent op interessante man:iJer: Ons gee dit hier als bewijs dat
die Afrikaner ontwaak was:
"Om 9 uur in die morre begin die gewoel toe te neem
Karre en andere rytuige ry deur die strate, in stryd met makaar
om kiesers aan te brin~. Omstreeks II nur kon ons merk dat
die stemming verkeerd loop daar baing van ons kant deur die
teenparty omgehaald werd. Drank, vuile leuns, en lasterlike
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
WAKKERE ELEKSIES.
207
besprekiu ~s teen die "Patriot" as 'n oproerrnaker en 'n HottentOlsgesinde persoon ... was enige van die middeJs wat deur die
doel moes;; gebeiligd worde. Van die kant van die teenparty
werd oek nag met'n skre'ellde bende van rneide en jongens spotprente deur die strate gestuur, blykbaar met die doel
om te sien hoe menere Teske en de Jager dit sou opneem ... Na
die middag werd twe grate poppe op stoele deur die straat gedra ;
die een moes mnr. Teske en die ander die "Patriot" verbeel. .. ln
die SkotsE" Kerk, ons gewese kantore, was vry drink ... In die
stille donkere nag hoor ons meteens weer)n lawaai en daar korn
die intelligentie van Beaufort West, in die gedaante van. 'n boel
Hottentots, Kaffers, Navies en meirle in eens die stilte van die
nag verstoor met hulle woes geskre, en geraas. Voor die deur
van mnr. Teske bly hulle staan en skre : "Teske en die Patriot I
Patnot dood ! Maak vuur, maak vuur !" en een van die poppe
werd daar verbrand ... In die agtermiddag (14 April) werd 2
doodkistemet twee nagemaakte Jyke bo'op deurdie strategedra.,.
Die twe kiste werd in die kerkgtbou gebring en toen die fraaie
vrinde sig versadig had an hulle brassery, werd die kiste onder
groot lawaai verbrand."
AI::, redes, waarom Oom Lokomotief uitgeval het
word nag genoem: 1) die grate meerderheid op die
nominasiedag, wat die Boere gerus gemaak het; 2)
die grote r,eens, waardeur baing verhinder werd om
op te kom, en 3) d~e strawwe perdesie.kte wat 'n grote
belemmering was.
Hoe dit ook sij, die ijs was gebreek en voortaan
sou die Afrikaner hom bij eleksies laat gelde.DIE ALBERT ELEKSIE.
Oak in die distrik Albert het daardie jaar (I 879 )
~n kragtige ontwaking gekom.
Van dieselfde dorp,
waar hul eers 'n man moes gaan soek om 'n nominasie
voorstel te sekondeer, word nou ges~: coOp de bestemde tijd was het kantoor talrijk bezet met belangstellenden uit het dorp en van buiten. Zelfs de uiterste wijken van het distrikt waren goed vertegenwoordigd.
Dit verblijdend verschijnsel, n.1. toenemende belangstelling op 'politiek gebied, vooral onder de buitenbevolking, is voomamelJik te danken aan de i,iverige
werkzaamheid van de nog jeugdige Albertse Boerenbeschermingsvereniging". (P. 12 Dec., '79.)
So praat 'n korrespondent en die "Patriot" self
s~ : ·'Die Albertse Boerevereniging het mnr. J. Joubert genomineer as kandidaat ver die parlement ... Die B'dorp Gazette, wat
nog onlangs die Boerevereniging so geJaak het, prys dit nou dat
Boere self bulle politieke belange in hande neern. Ons les ver
die boere hieruit is: Kyk wat 'n mag bet julJe, as julIe wakker
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
208
OPLEWING IN DIE KAAPKOLONIE.
en gelyk is. J ulle is die meerderheid en het die hef in hande.
Koerante sowel als pdrlementslede moet draai as julIe net styf
hou." (P. 7 Nov. '79).
DIE BASUINGEKLANk.
Dat daar 'n kragtige bastlingeklank nodig was onl
die hardslapende nasie wakker te krij, is wer te begrijp. Die "Patriot" van die leerste tijd was dan ook
geweldig anti-Eng,eLs, en dile editeur het later verklaar, cIat hij dit moes wees am "stoom op te krij."
Onse lesers het al hier en daar kennis gemaak
met die nie onsekere geluid wat die "Patriot" uitgestoot het. Ten oorvloede gee ons hier nog so'n
klein proef~e:
"Onder die grote v#jheid is seker begrepe, dat,
ons kinders vollie.ns wet Engels moet geleer worde;
dat in ons Parlement, ons eie ta.alJ nie mag gesproke
worde; dat ons nie ee.ns 'n telegram in ons eie taa1J
kan afstuur nie; dat die Goeverneur kan weiger om
enige wet te bekragtig wat die Parlement maak; dat
hij die Parlement kan afset as hulile nie na sijn sin
werk nie en dan die land die duisende ponde lat dra
van 'n nuwe kiesing; dat hij ons Ministerie kan afset,
in oorlogstijd, as hulle nie na sijn pijpe wil dans nie;
dat hij kan roep wile hij wil om 'n nuwe minist,erie
te vorm, al was dit oek 'n Eng,elSe settelaar; dat
bowedien die Rijksregering die maghebbende Goeverneur kan terugroep as hi j die Afrikaners 'n bitjiJe
begunstig soos hulle met Sir B. Durban gedaan het,
ens., ens., ens." (P. 3 0 Mei, '79).
Die soort van geluid het die nasie wakker gemaak,
maar het nie oorals op sympathieke ore geval! nie.
Veral oar 'n deel van die predikante was die "Patriot'.'
sleg te sproeek, terwi jl hulle op hul beurt die blad so
hard als kan teengestaan het. Op een l>lek wou 'n
predikant selfs 'n rergadering hou om dIe blad "uit
te roei."
Dan, dit was toe.n die tijd, dat Engelse dienste
in die Kerk i.ngevoer werd, iets wat natuurlik vir die
"Patriot' te magtig was. Ons volstaan in hierdie
verband met die volgende aanhalinkie. Aangaande die
invoering van Engels het 'n predikant toen ges~ :
"Wi] hebben moeilikheden gehad omtrent de invoering
der Engelse taal, maar in Kaapstad was het volstrekt
nodig het Engels in te YOeroen, ofschoon het grote
strijd gekost heeft. Tans echter wordt er bijkans in
iedere gemeente uit de drie diensten e'en in het Engels
gehoude.n". (P. 28 Nov., '79).
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
TEEN IMMIGRASIE EN KONFEDERASIE.
209
IMMIGRASIE EN KONFEDERASIE.
Sijn nasiQnale koers het gemaak, dat die "Patriot'°
die wagwoord gegee bet: teen imrnigrasie en teen
konfederasie. Ons lees in die no. van 13 Jan., '82 ':
"Die Zuid Afrikaa" van gistcr het 'n artikel o'er "ons immigratie ste)sel," wat ons graag in syn geheel sou o'ergenome [email protected]
had ons ruimte dit veroorloof. Het ons tydgenoot onlangs nog
gf"meen dat op die punt te 'Teel verskH van gevoele bestaat om
dit in 'n algemene petisi op te neem, nou verklaar hy "naast de
regten der Hollandsche taal schynt er geen onderwerp, waaromtrent onze HoI. Afrikaanders zoo eenstemming zyn als de
herroeping of h~rv. van onze immg. wet." Hy geef veral twee
redes daarvoor op I) omdat die stelsel die onbillikheid self is
teenoer koloniste, met an vreemdelinge en uitlanders te gun wat
an koloniale inge~etene oothoud word, en 2) omdat die landbou
immigrasie·stelsel net niks aoders bedoel nie as am nasionale
partyskap te bevorder en, in plaas van die naturelle, bestemd
is om die Hollandse Afrikaner te bestry."
Die aanhaling is van belang omdat die geskiedenis sig kan herhaal. Dis ook die geval met Oom
Lokomotief s'n bestrijding van konfederasie soals toen
aangedien. Hij s~ in sijn antwoord aan sijn Beaufortse kiesers : "Konfederatie is door on7.e Goeverneur in zyn prorogatierede
met de sluiting van het Parlement tot een hoofdvraag gesteld by
de aanstaande verkiezingen. Eenheid hi altyd wenselik e~
geeft kracht. Maar dan moet ze een ware eenheid zyn, inwendig
ontstaan, uit innerlike behoefte gegroeid. Maar een gedwongene eenvormigheid, zynde het uitwendig aaneenlymen of
samenbinden van vreemdsoortige elementen, is vruchteloos,
hindellik. ja schadelik, soms gevaarlik. Een Verenigd Zuid
Afrika is ook ons ideaal. Welk ware Afrikaander voelt het hart
niet WArm kloppen by de gedagte aan die dag, wanneer wy een
eigen waarlik verenigd, en daardoor bloeiend en machtig volk
zyn zullen! Maar een eenheid, die niet voortspruit uit het hart
onzer bevolkiog en waar het yolk dus nog niet ryp v~~r is ;
-eeo eenheld, die ons voorgeschreven wordt van uit OQwningstraat, met een reeks van voor ons knellende banden ;-een een
heid, waarin de vryheid en de invloed van onze Afrikaanse
bevolkln~ beperkt wordt. en de vreemdel·ng gelegenh Id vmdt
tot krachf ger overheersmg ;-een eenheid, die geen rekening
houd t met" de vryheid van de V rystaat, en bet onrecht ooze
broederen in Transvaal aangedaan; een eenheld die geen reke
ning houdt met de taal en de wensen van het meerd r deel d r
bevolking ;-een eenheid, in een woord. ten vo rdele van de
Engelsman en ten koste van de Afrikaand r :-z I c een eenheld
zullen wy niet a leen noo't voorstaan, maar zelf tegenstaan met
al de kl acht die Ul ons is. Wy schryven dus n· t in ons program:- "(,.een Konfederatie-in generlei vo m-en net te
eniger tyd." NeeD, maar wy zegg 11 W 1, d t Konfedera ie een
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
2 10
OPLEWING IN DIE KAAPKOLONIE.
zaak is die' met de IZrootste omzichtigheid dient behandeld te
worden. V'ly willen Konfederatie, geen Konfiskatie. En in elk
geval, de permissieve bill van Lord Carnarvon kan ons hieria
niet ten groncwet strekken, zonder de meest radikale verallderingen. Het zal dus veel er van afhangen in welke vortn het
Ministerie een Konfederatie-schema voor het Huis brengen zal.
Verbrokkeling qer Kolonie in kleine Staatjes, met kostbare
Parlementjes. is buiten de kWe'stie."
DIE ONTWAKING EN DIE VRI]HEIDSOORLOG.
Dat die Transvaalse Vrijheidsoorlog 'n flinke stoot
vorentoe gegee bet, is algemeen bekend. Die "Patriot", die voordele van d~e oorlog opsommend, s~:
'''Die Afrikaners, veral die jeug, het nou 'n afkeer
gekrij teen vreemde tale en sede, vera~ teen Eng·els,
en daar is 'n amoosie opgewek v'cr ons e~e volk en ons
eie taal.. . Die 'V'erwijlt dat ons, Afrikaners, gen nasiooaliteitsgevoel het nie, is oek nou beskaam. Kijk'
die vergaderinge; die duisende ponde; die twee jonge
patriotte wat bullte studle lat vaar het om hulle strijde:n.de 'en lijdende land~enote te korn help". (P.
15 Apr., '81).
iDlE VERGADERINGE.
Die "Patriot" noem hier drie punte, wat ons kortelik moet verduidelik en wat 'n goeie kijk gee op die
mtwaking van die tijd.
Van die vergaderings s~ die blad :
"Reeds is daar 'n beweging deur die bele Kolonie
en Vrystaat ten gunste van die Boere. An Worcester
en Franshoek is al V1ergaderings gehou en resolusies
gepasseer. Die Paarl sal eerskomende l\1:aandag 'n
monstervergadering hOll; 'n buitengewoon grore op}roms word verwag, want die gemoeder-e is hier net
gaande. In Stellenbos en ander,e distrikte is uek al
vtergaderings bepaal. Dis ;reg. Ons hoop mar dat
die resolusies duidelik en kragtig ,sal uitspreek wat ons
van die saak denk en hoe ons daaronder gevoel. S005
gie Paarlse oproepmg seg: "England moet weet dat
'n oodog teen d~e Transvaa1se Boer·e sedelik 'n oorlog
teen heel Suid Afrika 'is." En ons will hierby die
vraag doen, of dit nie sal goed wees om onse simpathie met de Boel'e te betoon met on daad nie? en
dit 'is deur 'n som geld bymakaar te maak ver die
lydende deur die oorlog, an die Boerekant, soos wedewes en wese, ens".
(P. 7 Jan., '8 I.)
Van die Paarlse monstervergadering dee~ ons hierdie uittreksels mee : -
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
PAARLSE MONSTERVERGADERING.
211
Os. du Toit se dat hy die volJende resolusie wil voorlee!l e.
toelig mar nie Jat passeer nie :- "Deze VE"rll:adering spreekt de
wenselikheid uit, dat aIle rechtgezinde Afrikanen door heel Zuici
Afrika de handen ineenslaan om onze sympathie met de Transvaalse Republikeinen met een daad te tonen, zo de vyandelikheden verder mochten voortgaan, en weI door een Fonds op te
richten voor hun noodlydenden door de oorlog, meer biezonder
voor gewonden, weduwen en wezen. I,
"Waarom dan die resolusie nie passeer nie? Omdat ~aar
nog byna geen gesneuvelde en gewonde an die Boerekant is nie;
en ons hoop nog dat die vortgang van die oorlog mog gekeer
worde. As dit nodlg is, sal die Afrikaners ver die saak nog
milder bydra as ver die Trekboere. Die saak sal hy dus vereers
nog Iat rus. Mar wat hy weI wens voor te stel en te
lat passeer is: "Deze Vergadering benoemt eell staand Komite,
bestaande uit de H.H.: J. S, Marais, P. H. Faure, A. B. de
Villiers, J. S. de Villiers, T. Roos Sr. met macht van byvoeging,
om de verdere loop van zaken in deze te volgen, met andere
distrikten te korresponderen. en 1rerdere vergaderingen op te
roe pen zo zulks mocht blyken nodig te zyn,"
"So'n komite sal werle genoeg [email protected] Vereers al om ons resolusies van vandag in Engeland bekend te maak. Wat isgeworde
van ons petisies, eers van 6 en toen van 7 duisend ? En nou die
Britse Parlernent sit nou. Lat ons geld ge, al kos dit nog so
veul, en lat ons al die resolusies per telegraafkabel o'erstuur na
Meneer Courtney om in die Britse Parlement voor te lees en in
die Engelse koerante te publiceer. Lat hulle eenkeer in Engeland weet wat ons denk en spreek ....
• 11 Ds. du Toit
seg nogeens, meer bepaald ver die Boerelydende te wil ge, en daar is nog gen behoefte nie. Mar by stel
voor om dadelik'n lys te open ver telegraafgemeenschap met
England. Dadelik werd ver £92 lOs. geteken. Daar was grote
geesdrif. Vele wil dadelik I of 2 knappe Afrikaners na England toe stuur om daar te werk in belang van onse Transvaalse
Broeders. Op Stellenbos is resolusi~s in dieselfde gees gepas
• seer en ver £50 ingeteken om dit saam met die Paarl o'er te
stuur."-(P. 14 Jan. 'SI.)
Op 9 Febr. d.a.v. werd weer 'n vergadering gehou
I) om die kwessie van geneeskundige hulp verder te
bespreek en 2) om afkeuring te kenne te gee oor die
gedrag van "enige weinige" Afrikaners~ wat onder
valse voorwendsels p~rde en muile opkoop om teen
Transvaal gebruik te word. Bij die "Paarlse Transvaal Hulp- Komitee" word bijgevoeg Ds. S. J. du
Toit, mnre. D. F. du Toit, J. H. Hofmeyr, Dr. Van
Oordt, mnre. G. J. Malherbe en A. J. Marais, J.sn.
RESOLUSIES.
'n Paar maande later het die "Zuid-Afrikaan"
voorgestel, dat 'n nuwe reeks vergaderings sal gehou
'word om mnr. Gladstone "dank te zeggen voor hetgeen
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
2I2
OPLEWJ.NG IN DIE KAAPKOLONIE.
er is geschied, " veral teenoor die agitasie van die
Jingoes. Die "Patriot" was daarmee eens, "want 8005
die Jingoes nOll te lrere gaat, dis t·e erg.". Meteen het
die "Patriot" van I 5 April 'n aantal konsep-resolusies
gepubliseer, wat op die v.el'lgaderings kon aang-eneenl
word. Enige daarvan volg hier : "Deze Vergadering heeft met leedwezen en verontwaardivernomen, dat zekere zich noemende "loya)e onderrlanen
van Hare Majesteit" in Natal en in de Kolonie, met zelfzuchtige
doeleinden, de vrede opnieuw tracbten t~ verstoren en de gemoederen te verbitteren, door oproerige demonstraties, het ovelseinen van valse voorsteHingen naar Engeland. het in beeltenis verbranden van Engelands eerste Minister en van de Britse
Leeuw, het neerhalen en in het s]yk treden van de Britse vla~,.
enz. ; en zy acht zich geroepen hiertegenover baar meerdere gehechtheid aan de Britge Kroon uit te spreken na de edelmoedige berstelling van de onafhankelikheid der Z. A. Republiek in
fransvaal.
"Deze vergadering acht het noodzakelik, dat een Transvaal$e VryheidsJond$ worde byeengebracht door de vrienden der Z.
A. Republiek, ten einde onze stamverwanten in staat te stellen
een krachtig bestuur te herstellen; en zy besluit tot dat doel
dadelik subskriptielysten te openen en te cirkuleren en Boeren
bazaars te houden (of 'Welke planllen men meer of beter weet Ie
vinden 'fJulie men in) ; de gelden te worden opgezonden aan en
erkend door het Paarlse Komite voor Transvaal of direkt aan.
het Transvaalse Driemanschap (o[ 'Wat men beters weet in de
plaats te stellen).
··Deze Vergadering acht de tyd nu gekomen tot de oprichting van een a]gemene Afrikaander Bond. volgens de grondregels
ontworpen door de Redakties van de Patriot en Express~"
"Deze Vergadering acht het wenselik voor de toekomstige
bloei van Zuid Afrika, dat er een Algemene Z. A. HandelS'llt!reniging worde opgericht, door het uitreiken van Aandelen, met
beperkte verantwoordehkheid, onder het bestuul:" van een ver.antwoordeIik Komite door de aandeelhouders gekozen, ten einde
een handel te open en met het Vasteland van Europa en de Ver
enigde Staten van Amerika. tegenover het tegenwoordige monopolie. dat de Enge]se handel hier dryft met hoofddepots aan de
Kaapstad, Port Elizabeth, Bloemfontein. en Pietermaritzburg.
en Boerewinkels in aIle verschiIlende steden ell dorpen des lands~
welke Vereniging tevens zorgen zal. dat onze produkten een
goede markt vmden in het Buitenland.
'I"Deze Vergadering beschouwt een NATIONALE BANK een
.leer gewenst iets, en wenst ernstiglik dat door bevoegde perso
nen een Prospektus daartoe worde opgesteld en gepubliceed,
belovende zy haar ondersteuning 20 zulks wijzelik worde aangelegd.
"Deze Vergadering acht het wenseIik, dat er door heel Zuid
Afnka een dag al~ Gedenkdag van de hulp en verlossing door
de Allerhoogste aan onze geloofsgenoten geschonken jaa.rhks
worde g~vierd, en zy acht de laatste Z(Jndag ;oan Februarie de ge~ing
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
GELDINSA~IELING.
21 3
schikste dag daartoe, ons herinnerende aan die bovennatuurlike
.overwinning op de Majubaberg, het keerpunt in de roemryke
wor~telstryd voor recht en vryheid."
DIE GELDINSAMELING.
Die tweede punt, wat die "Patriot" genoem het
als bewijs van nasionale oplewing, was die duisende
ponde vir Transvaal bijeengebrag.
Die eerste oproep vir geld het uitgegaan van die
Komitee van die Rool Kruis, om gelijkop Boer, Engel~­
man en Kaffer, wat gewond word, hulp te verleen.
Die beweging het in HoHand begin, waar £1,000
toegeseg werd.
'"Die twede oproep werd gedaan deur 'n komitee van
die Paarl, op die Ven(adering van ·Februarie benoem, waarby gevoeg werd die Redakteurs van die Zuid Afrikaa1Z, Volksblad
en Patriot, omdat hulle reeds Iyste uitgestuur het, in die gees
van Os. du Toit s'n resolusie op die Vergadering. Die Komitee
het net bepaald 'Vir Bopre gevraag, en onder :lie bepalillg. dat aIle
gelde wat oor is na afloop van de oorlog. sal verdeel worde onder
behoeftige wedewes en wese van gesneuwelde Boere. en aan
Boere wat deur die oorlog verarmd is. (P. II Febr. '81.) .
In die no. van 25 Februarie skrij£ die blad verder
als volg oor die saak : II Die Komitee van die Rode Kruis an die Kaap bet reeds
dokters afgestuur o'er die Vrystaat, een uit die £1000 van
Holland, en een deur die gifte wat Zuid-AJrikaalZ en Volks1J/ad
ontvang bet gesalarieerd .
•, Die Paarlse Komitee het dadelik getelegrafeer na Eden
burg (Skotland) en bet antwoord gekry, dat 2 van onse jonge
Kapenaars, wat daar studeer ver dokter klaar is om dadelik uit
te kom. Die geld ver hulle o'erkoms is per kabel gestuur en
binne 'n maand kan ons bulle bier verwag....
"Mar daar is geld nodig, veel geld. Geld tot verpleging van
gewonde : geld ver wedewes en wese ; geld ver verarmde families.
Lat niemand tOg bang wees, dat daar te veul sal inkom nie.
As die oOl·log vandaag opbou, dan is ons ni in staat om al cii
skade en verliese goed te maak nie. En wie weet hoever die
verwoesting nag kan gaan. Dit kan weldra nodig worde:>m
koorn en meel t~ stuur vir vrouwens en kinders, dat daar gen
hongersnood kom nie.
.
Die Paarlse Komitee stuur Iyste uit, en vraag medewerking
deur die hele land! Lat tog in elke wyk en veldkornetskap
Kornitces gevorm en kol1ektante benoem worde. Slaat gen ~ea
o'er nie. Lat almal ge, en elkeen so veul as by kan. En stuur
die geld so gouw as molik is an ons Tresurier, Meneer A. B.
de Villiers..Paarl, wat die ontvangs sal erken in die Hollanse
koerante."
2
II
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
214
OPLEWING IN DIE KAAPKOLONIE.
Die blad deel later mee, dat in die Kaap-Kolonie
in IVlei 188 I al £7,000 vir Transvaal bijrnakaar was.,
( 13 l\lei, '8 I) .
MEDIESE
HULP.
Als derde bewijs van die nasionale opwaldng het
die "Patriot" genoem die mooie daad van twee mecliese
s.tudente, Voigt ,en Esselen (Ewald), waaromtrent die
nC). van f I 8 Maart, '8 Ions aldus nader inlig :
.. Toen in die begin vergt!efs in bijna aile koerar.te geadver
teerd en na aile kante lO!eskrijwe en geteJegrafeerd werd dellr die
Rode Kruis, en tlit gelijk het of in ons land gen dokters kon
gekrij worde' om onse Transvaalse Broeciers, wat gewond is, te
gaan help nie, het die Paarlse Komite na die patriottise Kaapse
studente, wat in Edenburg ver dukters studeer. getelegrafeer,
of: 2 van hulJe nie kon uitkom ni~ Dingsdag aand krij hulle
die telegram. Dadelik was daar meer klaar as gevraagd was.
en onse jonge Kapenaars h~t gewedijwer om hulle verdrukte
Broedel's te kom help, hoewel elkeen kan verstaan dat dit met
grote opofi'ering en minstens 'n jaar verlies in hulle studie ge
paard gaat.
II Woensdag werd beslote dat Menere Voigt van
die Paar),
en Esselen van 'Norcester sou kom, en dadeJik bet die studente
die benodigde geld bij makaar gehad, want die geld van die Komite was nog nie angekom nie. In 3 ure tijd nadat die besluit
geneem is, had die 2 studente alles klaar en vertrek bulJe met
die trein na Londen onder juigkrete van 'n ganse trop Kaapse
studente hij die stasie. Ver mnr. Voigt veral is c'lit 'n grote opoffering, omdat hij weldra sijn laaste exam en moes maak. Andere
studente bet lat weet : as nog hulp llodig is, telegrafeer mar.
II Woensdag nag korn onse twe studeote toen deur na
Londen. Donderdag koop bulle daar die nodige medicijne en
instrumente in, en Donderdag nag weer op die trein na Dart
mouth, waar hulle die Vrijdag op die Warwick Castle klim •
•• Na 'n voorspoedi2e seereis van 3 weke kom hulle laaste
Vrijdag an, waar hulle in die Docks verwelkomd werd deur Os.
Du Toit en mnr. J. S. de Villiers als deputasie van die PaarIse
Komite." (Die volgende Dinsdag werd aan die twee studente
'n Adres aangebode deur tanige komiteelede in die buis van Ds.
Du Toit. Uit die Adres blijk, dat die Edenburgse studente 'n
Unie gevorm het om die sake van Transvaal in die vreemde te
behartig.)
Na afloop van die Komite, nodig Ds. Du Toit die twe
jonge vriende en die Komitelede uit om same met nog enige
vrinde bij hom an huis Woensdag aaod same te kom tot '0 gesellig verkeer." (35 dames en here was teenwoordig, wat deur
mevr. Du Toit met behulp van enige dames getrakteer werd.)
U
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
BOEREWINKELS.
21
5
HULDE.
Ons voeg hier in die mooie naam-vers wat "Oom
Jan" (mnr. Hoogenhout) gemaak het om hulde te
breng aan die mooie studentedaad : -
<: er in het koude Noord, in Schotlands oude stad,
o ntvingt ge een bliksemschrift dat men U nodig had
_ n 't eigen Vaderland, om magen en om vrinden, .
in vrijheidskamp te helpen, te verbinden,
...; erzelfde stond gereed, aanvaardet gij de reis
C') ewond
t:z:l n, vaardig op 's lands stem, yoldeed gij aan die eis.
Z iets achttet gii te groot, uw studien Jiet gij yaren ;
tIj en
dankbaar yolk bJijft trots op zulk een voorbeeld staren,
roemt alom uw patriotisme en moed. .
Transvaalse veld het dappere heldebloed.
tIj n was er niemand om dip Jeyensstroom te stelpen,
t-4 of U ! ter hulp gesneld om in die nood te helpen.
tz1 walrl en Care). die uw yolk dat offer bracht,
Z og worde uw naam genoemd door 't verre nageslacht.
rJJ preekt van en
rJl troomde op 't
OOM ]AN'.
BOEREWINKELS EN HANDELSVERENIGINGS.
So veelomvattend was die ideaal van Ds. Du Toit,
dat hij nie tevrede was voordat die Afrikaner die
handel in hande het nie. Hij het daarom dadelik aanbe"eel die oprigting van Boerewinkels en Handelsvereniginge, en sijn wenk werd ook opgevolg. Jammer
dat die saak nie meer sukses gehad het nie, want hoe
kan die Afrikaner ooit 'n nasie word als die handel in
vreemdc hande bli j ?
In ieder geval, wat hier en daar nog aan l:;oerewinkels gevonde word, daarvan moet ons bllijkbaar
ook die oorsprong soek in die vrugbare brein van Ds.
Du Toit.
Ons gee nou eers 'n artikel van die "Patriot" vaa
I 9 Nov., I 880, dus geskrewe v66r die Vrijheidsoorlog : "Een van die vele snare wat ons angeroer het en
wat weerklank gevonde het in die harte van duisende
Afrikaners, en nog gedurig vorttril. is: dat vreemde
geluksoekers die handel in ons land heeltemal in hulle
hande het; dat die ver hulle verryk met onbillike winste te neem; 'en dan nog die eie geld 'van onse Boere
gebruik om hulle te onderdruk soos die gelukvools
eers dik en vet is.
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
2I6
OPLEWING IN DIE 'KAAPKOLONIE.
"Eers bet OJnS die Transvaalse Burgers geraai om
an hulle lydelik verset krag by te set deur 'n plegtige
verbintenis waarin hulle onder andere verklaar dat
hulle goo handelsverkeer met d~e vreemde geluksoekers verder wil h~ nie, mar 'n eie handelsvereniging
sal oprig met Boerewinkels, op alle dorpe.
"Die saak het in die Transvaal byval gevonde.
'n Sterke m~atskappy is reeds gevorm en huHe is al in
onderhandeling· met .Europa om hulle. goed uit te kry.
Laas het ons ~n berig gesien dat hulle met 'n handelsfirma in Belgic betre!kkings angeknoop het, en dat daar
selfs 'n bepaalde skeepvaart tussen Belgic en Afrika
-salop tou geset worde. En dis gen kwalike plan nie.
Die Koning van Belgic stel veul belang in Afrika, soos
bekend is, en nie lank. gelede is· nog daarvandaall 'n
expedisie uitgestuur Ina Midde-Afrika. Dan neem Belgie tee11woordig 'n eerste plaas in onder die lande van
Europa wat handel en nyverheid angaat, soos nOll
weer duide1ik geblie~e is met die nasional,e tentoonstelling van Brussels. Dis molik die Ibeste anknopingspunt, veral daar die Transvaal'veul invloed en medegevoel verloor het in Holland deur die spulletjies van.
Burgers.
"Mar OIlS 1bedoeling was nie ·dat so'n handelsvereniging sig sou beperk tot Transvaal aUeen .nie. Ne,
deur heel Suid Afrika behoort die Afrikaners hulle
han de ineen te s1a.an en een grote vereniging te vorm,
met verskil1ende takke of ~rskillende vereniginge onderling verbonde, ten einde self onse handel in hande
te kry, en nie langer toe te laat dat vreemdelinge
langer duisende ponde trek van wat ons met ons
sweet en bloed Vlerdien en self kon behou het nie.
"Toen ons b'eskrywe het o'er 'n Afrikaner Bond, het
ODS al in die Patriot van 2 Juny, 1879 geseg, dat ons
wil he '''n Afrikaner Bond, wat dan oek die ware be1.;plge van ons land en van aIle partye bevorder, en
belet dat die belange van Afrika an Engeland, of die
~oer an die Koopman opgeoffer word; 'n Afrikaner
Bond, wat handel en nYVlerheid bevorder ten dienste
van die land en nie ter vul1ing van die beurs vat1"\
spekulateurs: 'Wat vereers nie toel'aat dat onse g!eldmark heeltema1 beheers word deur Engelse banke;
wat fabriekwese bevorder sodra· daar kans toe is."
"Die saak begin nOll- in die kolonie oek al wortel
te vat. 'n Tak van die Albertse Boerevereniging is
ern&tig met die saak besig om so 'n Boerewinkel op
te rig op Ventersburg (later Venterstad). Ons publiseer twe verslage daarvan, en wens meteen die andag te
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
BOERE HANDELSl\fAATSKAPPIJ.
2
17
bepaal op die belangrikheid van die saak, oek van ander distrikte wat dit nog nie insiet nie. ODS stuur an
die vrinde van Ventersburg 'n kopy van die prospektus van die Transvaalse Nationale Boere-Handelsvereniging; molik kan dit ver bulle tot 'n leiddraad weese
Verder wens ons hulle an te beveel om dadelik met die
Transvaalse Komi~e daaro 'ex in onderhandeling te trt~
en met bulle same te maak om goed uit Europa te
ontbiede. Die enigste punt waarop ons die vrinde in
Transvaal sowel as Kolonie emstig op hulle hoede wB
c;tel is: pas 01' wotter malllle jut an die best/III1' 'f.'01/,
sake set.
"Dat so'n vereniging uitvoerbaar is en goedbestuurd moet betaal behoef gen betoog nie. Waarom"
.as handelaars by dosyne kan ryk worde, sou sulke verenigings, deur aIle regte Afrikaners ondersteund, nie
kan bestaan en selfs goej·e winste lewer nie? Tot nog
toe was die tekse op ODS van toepassing:
"Uw land
verteren de vreemden in uwe tegenwoorcligheid, en
een verwoesting is er, als een omkering door de vreemden" (Jes. I : 7). "Vreemden verteren zijne kracht,
en hi] merkt het niet" (Hos. 7 : 9).
"Ons wens die ondememing alle sukses toe en dat
dit navolging mag vinde."
Toen die Transvacilse oorlog uitgebreek het, werd
die saak weer warm opgevat deur die Paarlse blade
En toen vrede gesluit was verklaar die hlad, dat die
gedrag van die Engelse nou d~e Afrikaners noodsaak
om 'n maatskappelike oorIog te verklaar. "Ons hoofgeweer in die maatskappelike oorlog moet wees, dat
ODS die Engelse handel afbreuk doen deur self 'n
Handelsvereniging te stig". (P. 29 Apr. '8 I) .
Die saadkorrels so uitgestrooi het hier 'en daar
wortel geskiet. Altans, ons lees· dat deur die "Patriot" ontvange werd 'n Prospektus van die "\Vinburgse Boeren-Handelsmaatschappij" P. I 0 Junie~
'8 I. ) Verder korn in die kolomme van die blad 'n
groot advertensie voor van 'n Philipstown Handelsmaatschappij," waarvan die kapitaal £ I 0,000 en die
direkteure pure Afrikaners sou wees (P. I 882) . \V a t
verder van die saak geword het weet ons nie.
Boerewillkels het menigvuldiger voorgekom. Diel
Paarlse blad gee daaromtrent die volgende wenke : U Net een ding, die Boerewinkels moet deur en deur HolJans
of Afrikaans wees, nie Engels nie. Gcn Engelse uithan~borde
nie; ~en 'En~eJse advertensies in EngeJse koerante !lie; ~en
Engelse Boekhouers nie: gen Engelse rekenin~s nie; ne, alles
Hollans of Afrikaans. Net 5005 die Engelse winkels help om
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
218
OPLEWING IN DIE KAAPKOLONIE.
Engelse koerante, Engelse skole, en 'n Engelse samenlewing op
die dorpe op te hou, so meet onse Boerewinkels omgekeerd
werk om die EnlZelse element op die dorpe te belet om te heers;
bulle moet die Afrikaner gees op die dorpe ophou teeno'er die
Engt"lse." (P. 6 Mei '81.)
Dat die blad meeg·ehelp het om su1ke w'inkels 'n
molikheid te maak, blijk uit hierdie sitaat : '~Van eeo en ander kant word ons gevraa", om inligting an~aaode die beste k0nnexies, en bekwame en vt;rtrouwbare
agente, ter opri~tjng van Boerewinkels. Ons het reeds geskrij-
we na HolJand en Duitsland in verband hierme. Die enigste
WHt ons onse vriende kan se is: wees versigtig, en veral wees nie
te haastig nie. Dis makliker om konnexies an te knoop as af te
breek. Aile vertrouwbare informasie wat OilS bekom is ten
dienste van oose vrinde en belanghebbende." (P. IS Julie '81.)
BANKE.
Ds. Du Toit het dit nie hierbij gelaat nie. Die
Afrikaner moes ook sijn eie Nasionale Bank he. Die
strijd het begin in 1879 toen daarop gewijs werd,
dat die Standard Bank jaarliks £80,000 uit die land
uitsleep. Die "Patriot" het toen aanbeveel, dat koloniale. banke deur Afrikaners moet ondersteun word en
dat die 'banke hul kapitaal moes vermeerder.
Later (in 1883) het die "Patriot" weer in 'n reeks
artikels opgetrek teen die Standard Bank ,en die mense
aangespoor om "Nasionale Banke" op te rig. am
die weg te v,ergemaklik, het die blad in sijn no. van
30 Junie 'n Akte van Overeenkomst gepubliseer "as
'n leiddraad vir Takke van die Afrikaner Bond, Boerebeskermings-Vereniginge, ens." Dit bevat nie min,der als 45 uitvoerige artikels. Eindelik het Ds. Du
Toit selfs 'n boekie daaroor geskrywe. In verband
daarmee het hi j veral bestudeer die "Grondbeginselen
van Staathuishoudkunde" van Mr. N. G. Pierson en die
"Nederlandse Bank" van Gerritsen.
LANDBOUW.
Die herlewing van die Afrikaanse nasie was grotendeels die hedewing van die boer. Daarmee het
dan ook hand aan hand gegaan meerdere helangstelling in die landlbouw-bedrijf, meer ijwer om die
boer s 'n regte te beskerm.
Van sijn eerste jaargang af het die "Patriot" koloanme gewij aan landbouw. Hoe kan dit anders,
waar sijn redakteur als boereseun groot geword het ? .. ,
l\-Iaar dif' redakteur het dit nie gelaat bij die
verspreiding van kennis en informasie aa11gaande die
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
LANDBOU"V.
21 9
boerderij-bedrijf nie. Reeds in die tweede jaargang ,Tan
sijn blad het hij op organisasie aangestuur.
Naar
aanleiding van 'n Kongres van Boere te Grahamstad se
die "Patriot" van 15 Junie, 1877 : '., Wat ons bier eintlik uithaal is dit: waarom kan in die
Westelike Provinsie. V rijstaat en Transvaal nie sulke Verenigingfl van boere gevorm worde, wat so nou en dan in 'n Kongres
bij makaar kom om die belange van die boere te bespreek en te
bevorder? ... Kijk. wat is die swakheid van ons boere? Jui!l; dat
hune makaar nie verstaar J en dus nie eensgesind is; terwijl die
Engelse handelaars \afsprake maak onder makaar, is die
boere altjjd an die kortste end ... Dan nog iets. So'n Kongres
v:m boere kan besluit om 'n boerekoerallt of tijdskrif uit te get
wat die belange van die boere behartig " ...
'n Jaar later het toen die redakteur van die "ZuidAfrikaan" sijn plan openbaar gemaak aangaande die
~tigtmg van 'n "Lanclbouwers-Parlem.entaire Vereniging", waarvan die "Patrioe' sc, dat dit "'n goeie
plan is." Na aanh.lhng van die "Zuid-Afrikaan" s'n
omskrijwillg gaan die "Patriot" aldus voort: "lets
van die aard het ons al geseg in ons no. van 15 Junie
1877, hoewel nie met die oog op ons Parlement aIleen
n.ie, imar meer om die al'gemene belange van die boere
te behartig, terwijl dit natuudik die plan van die
"Zuid-Afrikaan" kan insluit" (P. 2 Aug. '78.)
Verder het die Paarlse blad "Onse Jan" kragtig ondersteWl. In die No. vari I I Oktober, 1878 lees ons :
"Daarom seg ons nog 'n keer : Hou vcrgaderings; rig
takke op; werk eenparig same; hou june an die Boerevereniging; geef gen ondersteuning an enig iemand,
wat llie 'n Afrikaner in sijn hart is nie."
Ell in die
no. van 2 5 Oktober, I 878: "Dis 'n skande ver ons
Afrikaners dat hulle die saak nie warmer opgevat het
nie. Ons sal die Hoofkornite ondersteun so veel a3
ons kan". Dan word meegedeel, dat "Om Lokomotief" in die Hoofkomite werd opgenome.
VERDERE WERKSAAMHEDE.
Voortdurend het Ds. Du Toit met krag ge-lJwer
vir die vooruitgang van onse boerderijbedrijwe, veral
landbouw. In menige opsig was hij alweer sijn tijd
vooruit. Bijv. die olijfkultuur, wat in later tijd 'n
praktiese molikheid geword het, het hij al 30 jaar
tevore aanbeveel. Eweso het Ds. Du Toit al op die
Bonds-kon~res van 1890 voorgestel, dat jonge Afrikaner~ naar Europa moet gestuur word om daar en
elders die landbouw te bestudeer. Deur die Vnieregering word dit nou in praktijk gebreng.
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
220
OPLEWING IN DIE KAAPKOLONIE.
In sijn later lewe het Ds. Du Toit aan die Paarl
"n Landbouwvereniging opgerig, en in verband daarme~
'n jaarlikse Tentoonstelling in die lewe geroep. .Van
die vereniging was hij ongeveer 10 jaar voorsitter
.en voorman, totdat hij op 'n buiteplaas gaan woon en
sig daaraan onttr~k het.
Soveel kennis had Ds. Du Toit van landbouw,
.dat die boere wat met hom in aanraking gekom het,
Inoes betuig dat hij meer van hulle vak afweet als
hulle self., In si jn boekrak het, dan ook steeds grote"
.en belangrijke (veral Amerikaanse) werke oor landbouw gestaan, wat hij nouwkeurig bestudeer het.
Theoretiese kennis 'was hom egter nie genoeg nie,
Tijdens sijn verblijf in Transvaal het hij Rietfontein
(nabiJ Pretoria) in 'n pragtige boereplaas herskape.,
Daar kon 'n boer sijn hart gaan ophaal. Later, aan
die Paarl woonagtig, het hij agter die drukkerij In
grote tuin aangeM, waarin hij daeliks lenige ure deurgebreng het . . Toen eendag mnr. Pickstone daar korn,
om bij wijse van demonstrasie die vrugtebome tIe snoci,
moes hij verklaar, dat daar amper niks te snoei is nie
so in die haak was die snijwerk van Ds. Du Toit.
Bekend is eindelik, dat hij sijn laaste lewensjare
op 'n boereplaas in Daljosaphat geslijt het. Daar
kOll hij sig volop g'ee aan wat hom al'tijd 'n aangename ontspanning was. "En daar oak weer het hij
die omwonende boere v.erhaas met sijn grootse en
wonderlikc skema's. Dikwels was sijn arms en geldelike vermoe te kort om te haall hi j die planne van
.si jn grote en veelbesige gees I
"NEHEMIA. "
Aan die end van hierdie horifstuk wil ons nog
nlelding maak van 'n bodde, deur Ds. Du Toit geskrewe, wat baing bi jgedra het om die nasie wakker
te skud. Dis namelik: "N'ehemia als Volkshervormer ook ons ten voorbeeld.". 'Vo]gens prof. J. Liqn
Cachet was ·dit die beste ~boekie wat'Ds. Du Toit ooit
geskrijwe het. Ons hoop 'dan ook dat dit spoedig
mag herdruk word. Dit is inderdaad 'n juweel van
°11 boekie, wat in onse tjjd veel moet gelees word.
Natuurlik sal geklaag word, dat die hoekie te
~'oordrijwend" is, maar dit bevat naar onse beskouwing niks anders als die waarheid en die volle waarheid nie.
Opmerkelik is die resensie wat die "Z.-Afrikaan"
destijds daarvan gegee het. Dis als volg : -
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
NEHEMIA.
221
"Di Zuid Afrikaan bet Jaaste Dingsdag in 'n regte lange artikel di indruk teruggege, wat Ds. du Toit syn "Nehemia alSo
volksbervormer ook ons ten voorbeeld" op hom gemaak het.
O'er algemeen "Nas di indruk nog al gunstig, en is syn artikel oit
oek. So seg hy : .. Ais bet boek by bet Hollallds lezend publiek
van Zuid Afrika gelezen wordt en byval vindt, dan kunnen wy
niet anders zeggen dan dat het dit verdient." Mar dan laat by
oek onmiddelik daarop volg : "Toch, hoeveel treffends en waars
er ook in bet boek gevondt:n wordt, kunnen wy niet aIleen met
de strekking er van op vele punten niet samengaan, maar zien
wy in die strekking zeJfs gevaar voor bet land dat wy bewonen.
De voornaamste dier punten kortelik aan te wyzen en tegen het
gevaar te waarschuwen, dat is het doel van dit ons artikel." Na
hieraan op syn manier, en miskien weI ver sigself duideHk geDoeg, voldaan te he. beet dit; Uterwyl, zoals wy reeds opmerk
ten, in de regel de verge]yking tussen de Joodse en de Z. Afri
kaanse toe-standen trefi'epd en juist is, gaat de schryver, in zyn
zucht om al bet vreemde en al wat niet met zyn beginselen rym t
te weren, met bet '\1oorstaan van het isolement der party die
zich berleving eo bevestiging der Afrikaner nationaliteit ten
doel stelt, veel verder dan vaor de zaak die by bepleit wem,eIik is. Was het ons doel om in dit artikel eeo beredeneerd ver
slag en tevens een kritie-k van bet boek te geven, dan zouden wy
onze beweringen met voorbeelden staven. Talls laten wy aan
ben die na ons oordeel vernomen te bebben bet baek lezen of
herJezen, bet onderzoek en de beslissing of wy al dan Diet gelyk
hebben."-(P.16 Okt. 1885).
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
HOOFSTUK XI.
DIE TRANSVAALSE ANNEKSASIE EN DIE
V RI/H EI DSOORLOG.
Die leser verwag hier natuurlik g'n geskiedenis van
.die Anneksasie of Vrijheidsoorlog nie. Daarvoor verwijs ons naar die geskiedenisboeke. Hier word aIleen beskrijwe die aandeel wat d~e "Patriot" in die
sake g:ehad het, ,en d~e aandeel was belangrijk. Maar
laat .oDS eers aanhaal wat Ds. Du Toit daaromtrent
laa t opskri jf het : "Die Transvaalse Anneksasie het indirek ve'el bi jgedraag tot bevordering van onse taal en nasionaliteit in
die parlement, sodat ik meer, dan eens geseg het:
"die Bond het wortel gevat op Amajuba." Onder die
leiers ill ~erk len staat het ik openlik deur die "Patriot' , en deur vergaderings parti j g,etrek vir die Transvaal. Die "Patriot" was eintlik die orgaan van die
Transvaalse beweging, wat in Transvaa~ ,en Vrijstaat
g'n orgaan had nie.
"Die politiek van "lijdelik verset" werd deur die
"Patriot" aan die hand gegee. Bij elk,e grote volksv.ergadering in Transvaal het die "Patriot" die gedragslijn aangewijs, wat oak opgevolg werd. Oplaas
werd nog ver gestuur om die blad te baal, voor die ver,gadering.
.
"Hoe groot die vijandskap teen die "Patriot" bij
gesaghebbers in die Kaapkolonie was blijk o.a. uit die
feit, dat van staatswege tweemaal onder aandag van
die prokureur-gent!raal werd gebTag om die "Patriot"
van hoogverraad te beskuldig. Maar daar was g'n
genoegsame vat. Van kerkwege het die predikante oor
a1:gemeen g,eweier om selIs vir die Transvaalse saak te
bidde in die kerk toen die Driemanskap 'n oproep
daartoe gedaan het." (Dan volg 'n aanta~ biesonderhede om bowestaande te bewijs, wat ons egt,er nou liefs
agterwege hOll.)
"BiJ die bevolking was die p:teit vir Transvaal
egter nle te rergeefs nie. Die gevoel, dat aan Transvaal 'n vreselike onreg aangedaan was, werd aldag sterker, SOOS o.a. blijk uit die feit dat die petisie aan die
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
LIJDELIK
VERS~T.
22.3
koningin tot onderste:uning van die Transvaalse deputasie onderteken was deur duisende.
"Onsaglik was mijn verantwoordelikbeid als raadsman to en dit naar oonog begin te lijk en volgen~
alle berekening die klompie nie teen Engeland kon
staan nie. Mijn standpunt was altijd: Engeland i~
magtig, maar God is almagtig; Transvaal het reg, en
God sal die onreg nie laat heers nie.
"Toen die saak tot 'n punt loop te PotchefstrOj>ffi
en Paardekraal was die inleidingsartikel van die "Patriot" getitel: "Lijdelik verset nou ijdelik verset."
Daarin werd nie onduidelik aangetoon, dat die volksparti] nou 6f moes onderwerp 6f die wapens moes opneem. Natuurlik werd dit in bedekte terme gedaan;
maar in Transvaal werd die artikel, so goed verstaan,
dat Genl. Smit, bij aankoms van die "Patriot" geseg
het: "Mense, maak skoon june. roers" 1"
Tot SQver die diktaat. NOll sal ens die "Patriot"
self laat spreek oor die merkwaardige gebeurtenisse.
SHEPSTONE SE PROKLAMASIE.
Vereers 'n paar rake opmerkings van die blad oor
die Proklamasie, waarmee die land geannekseer werd :
I) Waar is nou die wijsneuse wat vertel het dat die
boere no~ altijd Britse onderdane was? Shepstone erken bulle
as 'n selfstandige staat; hij spreek van hulle as ", nuwe onderdane" van die koningin, hii erken dat hulle deur die klJnvensie
volkome onafhan kelik gemaak is.
" 2) Waar is nou die ou storie, dat die Transvaal die kontrak sou verbroke hp deur s1awehande1 te drijwe? Sht:pstone
voer allerhande bewijse an wat hij mar kon krij om sijn daad
te regtvaardig, maar daarvan gen woord." (P. 25 Mei '77).
II
LIJDELIK VERSET.
Die standpunt van die "Patriot" was dadelik, dat
"Shepstone 'n indringer is, wat nooit erken is deur die
grondwet en die volk van die land, en dis onder protes
dat ~ie wettige regering en die volk hom toegelaat
bet, totdat die saak eers deur die deputasie voor
Engeland en die ander mocndhede gebreng is" (P.
22 Febr. '78).
Dan volg lIn jaar later hierdie "Welmenende Raad":
Afl, as Oom Lokomotief bier kon losbreek, dan is hij binDen 14 daJP;e self in Transvaal om same te dt.>el in die lot va.
sijn medebroeders. Mar nou moet ons met 'n J(f'skrewe raad
tevrede Wf'es. En dit is: Moet nie 1Jeg teen die Engelse nie. Sit
stil. Lat onse liwe Heer 'Ver juLIe strij. Blijl bij julie protes, en
lJ,paal julIe lJij /ijdelijk "lrsel."
U
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
224
ANNEKSASJE EN VRI]HEIDSOORLOG.
Ais redene word opgegee: I) I, JuUe kan dit nooit volhou
teen England nie." 2) I, JulIe amenusie sal gou opraak." 3)
crJulle het gen grof geskut soos die Engelse nie." 4) ., Dan
denk tog nie dat al die helde in vredestijd, in ooriogstijd oek sal
helde wees nie." 5)" JulIe het gen hoof nie." 6) .. Eindelik,
wat ons nog die swaarste weeg is di t: ons ware Afrikaners in
die Kolonie en Vrijstaat sal dit nie o'er ons hart kan krij om dit
an te sien, dat june daar eers op 'n onregverdige manier julie
land afgeneem is. en dat june dan nog moet doodgeskiet worde
ver Julle reg nie. Geloof ons tog, ODS word naar as ons daaran
denk. En ons mag nie kom help nie l" (P. 14 Febr. '79).
Die "Z.-Afrikaan" het die Raad goedgekeur en
geseg : "'Elk dezer redenen afzonderlik is al meer
dan genoegzaam om ieder burger te bewegen de staatkunde van lijdellk Voerzet te verkie~en boven die van
geweld" ( P. 2 I Flehe. ' 79. )
Ook toen Sir Gamet Wolseley gestuur werd om
Sir Bartle Frere als Hoe Kommissaris in Transvaal te
vervang (September 1879 het hij daar aangekom met
fraaie en vlersoenende planne) het die "Patriot" volgehou: "blijf bij lijdelik verset en bepeins, Ps. 25"
(P. I Aug. '79).
INVLOED VAN DIE "PATRIOT"
Dat die blad werkeliik grote invloed in Transvaal
gehad het, blijk uit dle volgende gegewens. Vereers
is daar sijn eie, naar ons meen geloofwaardige
getuigenis:
"Dis bekend dat OIlS blad deur veLe in
Transvaal gelees wort; dat ons invloed het op 'n groot
deel der bevolking; dat ons blad altijd die gevoele
van die bevolking vertegenwoordig en verdedig het"
(P. 3 I Jan. '79). . Eweso later: "nog ,aItoos krijg
ons bedankbriewe ver vroegere raad; nog altijd versoeke om verdere raadgewing" (P. I Aug. ' 79) .
Dan is daar 'n korrespondensie, wat duidelik van
die invloed getuigenis gee : Meneer.-Ofskoon ek daar nie van hou om in koerante te
skrijwe nie, so voel ek mij nvu tog verplig om iets te s~ in en
o'er jou koerant. Ek het gesien dat die Lantern jou koerant an..
geval het en iou bes}culdig van oproerigheid, of dat deur jou
koerant die Transvalers oproeng gemaak word. Nou ek was
oek op die Boere-vergadering (Kleillfontein> en so ver as ek kon
opmerk is daar veul ag gege op jou koerant; en die raadgewing
wat daarin voorkom, het Oom Paul so geheel ingeneem dat niemand instaat was mil hom daarvan af te krij ni. Hij had die
woorde ,. Lijdelik verset" so heeltemaal van buite geleer oit Jon
koerant, dat, al wou hlj iets anders s~, hij hom gedurig verspreek
en dan seg hlj somar: " Lijdelik, lijdelik verset." En daar kon
selfs die o'ergrote meerderheid hom nie van af krij nie. En om
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
LIJDELIK VERSET.
225
dat bulle oek In weinig op jou vertrou dat jij ver hulle goeie raad
,. Hoor wat seg ons vrinde! Die
Patriot seg ons moet tOil nie veg nie, en salons nou die goeje
man sijn raad verwerp, en ~omar Pretoria vat en daar intrek en
die bietjie Engelse uitja? N~, Jijdelik. IijdeIik ...... en so moes
die grote meerderheid mar eindelik inge en oek mar weer gaan
memorie maak.'· (P. 23 Mei '79.)
ge, dan seg Oom Paul:
Maar nie alleen president Kruger nie, oak ·Genl.
Joubert het die "Patriot" hooggeskat. Hij skrijwe
na die oorlog aan die editeur: "En nu, mijn waarde
broeder en vriend van Zuid Afrika en van die arme
Transvaal I ook u, ook onze trouwe vrienden en broeders van de P~rl en andere pLaatsen in de Kolonie
en elders, ook u mag ik niet, neen nooit vergeten.
Gy hebt met ons geleden, gy hebt met ons gestreden.
Wy danken u. Onze harten zullen altoos erkennen en
gevoelen de onuitspIleke1ike diensten ons door u bewezen in dit ons lyden."
2.9 A:pr. '8 I.)
Hoeseer dan ook die politiek van "lijdelik verset."
deur die blad voorgestaan, gewig in die skaal geleg
het, is duidelik uit ~erdie reels, afkomstig van mnr.
D. J. Wolmarans van Magal1iesberg: "Naas die H'eere
het ons Idit an jou bemoeiing met onse belange te
dank dat hier nog geen hloedstorting plaas gevinde
het nie; daarom is dit oek: dat vele wat niks van die
Patriot gehou het nie, nou moet insien dat die raad
wat jy ons gOOurig gegee het, altyd die beste was; en
nou wens ek dat almal wat dit enigsins kan skik,
intekenaars van die Patri(;t wil. worde, te meer daar
dit hoe langer hoe meer blyk dat die enige doel van
die Patriot is om die nut van land en yolk te bevorder." (P. 25 Juni, '80.)
Eindelik gee ons hier die getuienis van Pres Kruger ell GenI. Smit, wat op d~e punt afdoende duidelik
is. Bi] geleenheid van 'n feestelike ontvangs van
die Transvaalse Deputasie in 1883 het hul aldus gesproke : "Hierop werd door PIlesident Kruger met korte
woorden geantwoord. Hij zeide, hij gevoelde dat hi.j
de inwoners van de Paarl n~et anders kon noemen dan
zijn medelandgenoten. Gedurende de tijd dat de
Transvaal in moeielikheid was, is hun sympathie en
rtaadg'eving reer tot bemoediging geweest en heeft
een sterke band tussen de Transvaal en de Paad d.oen.
ontstaan. Hij hoopte dat die vriendschapsband, die
zo lang reeds bestaan had, onafgebroken zou blijven
voortduren.
Luid gejuich.)
.cp.
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
226
ANNEKSASIE EN VRI]HEIDSOORLOG.
"Generaal N. Smit zeide : -Dit is een van di angenaamste dage van myn lewe. Ek is bly dat ·ek vandag
an di Paarl is. Toen ek daar in di Transvaal was,
was dit mar altyd myn begeerte om di ptek tog eenmaal v66r myn dood te sie'll, ·en nou het ek vandag di
eer om hier te wees. Ek is regte danklbaar ver di
v'riendelike onthaalL Di verrassing is groot en dit
het di verwazting overtroffe. Ek kan ni se ni wat ek
gevoel Vrinde, Broeders, mede-Afrikaners, as ek julle
so voor my sien, dan dink ik mar al te veu]} an di
goeie raad wat julle ons gegee het gedurende di worstelstryd. Toen ons raad meer as eenmaal glad op
was, toen was dit altyd juL1e wat ons moed in gepraat
bet. Di koerante en briwe het ons fIlar altyd voorgehou "lydelik 'Verset," ·en ons was naderhand al glad
moeg om mar altoos te hoor van lydelik verset (gejuich) . Mar een morre toen di pos inkom, ktry ek di
koerant van di Paarl, en toen .ek hom oopbreek, wat
moet ek daar lees? Brooders in di Transvaal, nou is
di tyd. Langer lydelill verset sou nou wees ydel verset
(hoor hoor). Toen seg ek somar dadelik: "Kinders,
maak skoon julle racrs, nou is ons tyd om te gaan
skiet". Hullie het oos verseker dat di Vaalrivier eerder
sou terugloop voordat di annexasi saIl vernietig worde,
mar ek kan di vrinde versekle.r dat ons nou daardeur
gekom het en di Vaalrivier loop nog. (Algemeen
daverend g,ejuich.) Vandag is di Transvaal vry en
OIlafhan1relik en ek verwag dat di vooruitgang versekerd sal wees en ons sending sal geluk: (Daverend
hoerah)". (P. 5 Okt. '83).
Bowe het ronr. Wolmarans iets gese oor intekening
op die "Patriot." Nouwel, skaarsheid van gel<l en
ongereeldheid van die pos was twee grote oorsake,
dat nie meer Transvalers op die blad injgieteken het
nie. 'n Agent skrijwe: "was dit met die pos nie so
sleg gesteld, dan was die "Patriot" sijn intekenaars
meer as verdubbeld." 'n Ander se: "die mense sat
en wil inteken; net die geld is nou te skaars" (P.
26 Apr. '78).
Uit'n gepubliseerde lijs blijk, dat
die koerant in I 879 op I 7 VI&skil1ende plekke in
Transvaal agente had.
'N MICHA ONDER DIE PROFETE.
SO beskrijf die "Patriot" sijn verhouding teenoor
die andere koerante insalre die Anneksasie, en dat die
beskrijwing korrek is, kan meer dan een sitaat bewijs.
Enke1e aanhalings is genoeg om aan te wijs, wat die
vterskil was tussen die "Patriot" len andere bllaaIe, wat
ook die Anneksasie V1eroordeel het : -
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
'N MICHA ONDER DIE PROFETE.
227
" Dit is gen geheim dat ons van die begin af openlik die
Anhegting veroordeel het as onnodig en onregverdig. Dit het
ander koerante oek gedaan. Mar hierin was ODS standpunt
verskillend van die van alle andere koerante in ons land, namelik: terwiji almal die saak beskou het as afgedaan, het ons volgehou en bou ons nog vol, die saak is nie verlore, want Enge
land is nie onfeilbaar en oek nie almagtig, en net so weI as
hul1e die Vrijstaat teruggege het toen dit nie betaal het nie, so
-sal hulle die Trausvaal oek moet terugge omdat dit nie betaal
lIie. Dis'n saak van:£. s. d."ver Engeland....
,. Wat ons dan wi!? WeI, 10 die eerste pIa as, eenparig teken
teen die Anhegtin~ ... Is die grote meerderheid teen, soos dit
nou lijk, dan die Uitvoerende en Volksraad oproep, em bij
monde van die wettige gesag an die Engelse vertegenwoordiger
bekend gemaak, en rneegedeel dat die yolk sig nie anders as ge
dwonge deur die Engelse sallaat regeer, en hom openlik gevraag
om hulle land terug te ge, en hom plegtig verklaard dat die
Engelse regering verantwoordelik is ver die gevolge en as daar
bloed sal vloei dat dit tot die regverdige God om wraak sal roep
teen Engeland. Daarop kan hulle hom 3 maande tijd ge om
na Engeland te skrijwe dan moet hij finaal en beslis antwoorde."
(P. IS Maart '78.)
N og g'n jaar later nie- lees ons : " Die Volksblad is bekeerd in ~ijn Transvaalse politiek. Dit
-verblij ons. Die eensgesindheid van die Moere an Wonderfontein het veul daartoe bijgedra. Die blad het oek altijd geseg,
as die Engelse regering mar 'n beter bestuur daar iovoer, dan
~al die Boere weI tevrede worde. Mar nou seg hij: .. Wij hebben.
tans elke reden om van een ander gevoelen te zijn." Nou erken
hij " wat onder de Boeren onpopulair was, en nog is, dat is l'Jiet
Sir Th. Shepstone. maar het Britse bestuur n .... Die Patriot aIleen
het voJgehou: ,I Ne, die bevolking het aIle mag; met 'n onwillige bevolking kan England so'n land soos Transvaal nie r~geer
nie." Die Volksblad het openlik sijn verandering van politiek
erken. Zuid Afrikaan seg oek nou: I, Vertrou net so min op
Sir Bartle Frere sijn mooie beloftes as op Sir Theophilus sijne."
(Die) TranSt·aal seg:" Wag mar; blijf bij julie protes; die tijd
korn dat ons die Engelse juk kan afskud, of dat England ons
land sal moet terugge, omdat dit hulle te veul koso Volkstem
en andere sal oek wei gou agterna kom. Die omkering van die
sogenaamde publieke opinie is eenvoudig te danke aan die eenparige en besliste houding van die bevolking.'· (P. 31 Jan. '79.)
Wat aangaande die "Volkstenin voors~] werd, is
gouw in vervulling gegaan en word in die "Patriot"
-van I I Juli '.79 aTdus aangekoridig : " Hoewel hij ("VoJkstem") die annexatie "veroordeelde,"
het hij tog steeds ,t bij onze landgenoten er op aangedrongen om
zich daaraan te anderwerpen, als zijnde eeo stap die. onder de
berusting des Yolks, vele voordelen voor het land aanbood en
-waardoor ons volkornen zelfbestuur werd toegezegd ... De er-
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
228
ANNEKSASIE EN VRI]HEIDSOORLOG.
varing door ons echter ope;edaan op de bijeenkomst van Wonderfontein (Jan. 1879) overtuigde ons ten volsta dat bet yolk der
Transvaal zich nooit onderwerpen zou aan het hun opgedrongcn
Britse gezag en sedert die tijd zij n wij besliste voorstanders van
de vernietiging der verfoeilike annexatie."
In die no. van 28 Nov. '79 word die v-eranderde
toestand aldus beskrijf: Die anneksas~e was "so mooi
en slim o'erLeg dat eenparig Enge1se en Hollanse koerante alma1 die saak as afgedaan beskou, en die Boere
geraai het om mar tie beros. Ons was toen die enigste
Micha onder die profete-die enigslle wanklank in die
akkoord. Terwijl algar eensteming roep: Berus I het
ons vo1gehou: Ne, Transva1iers, goedwillig june ODderwerp, lOOOit I A~ die bevo1king ,eenparig en vo1hardend blij, dan sa~ die koerante en polit~eke persane oek moet omdraai.
"En wat is die gevo1g?
"Die twe hooforgane van Transvaal -en Vrijstaat
het hu1 abuis uitgevinde en is omg,edraai. Hollanse
en Engelse koerante-se1fs Cape Times, vraag bijna
eensteming in England om die 1apd mar terug te ge.
Maar ![log IDeer.
'''n D'eputasie inv10edrijker as nog .ooh ,an 'n Kaapse
Parlementshuis ontvang is of bij 'n Kaapse Goewerneur"
sij'l opwagting. gemaak het,-'n deputasie" waaronder
19 parlements1ede van Hoger en· Lagerhuis, terwijl
nog enige ,ekskuus gemaak het dat hulle wou mar
nie kon meegaan n~e-'n Dleputasie in 'n paar dag,e
opgemaak en daaronder selfs 'n So~omon, gaat hulle
opwagting maak bij Sir B. Frere en sijn Exc. vertel. ..
dat as die meerderheid teen Brits bestuur is dan moet
die ooafhanke1i.kheid teruggege worde"' ...
,Micha, die profeet, het met Achab s'n tronk in
aanraking gekom, en d~e Paarlse orgaan het amper
'n dergelike lot ondergaan. -Aan d1e "Transvaa1se
Broeders" skrijf hij: "JuHe weet hoe die "Patriot"
gestaan het ver june onafhankelikheid op gevaar selfs
van sijn eie bestaan daardeur in die waagskaal re
stel" (P. 22 F ebr. '78).
Natuurlik kon die Engelse koerante so'n optrede
nie verdra nie. O.m. het we "Lantern" die Paarlse
editeur genoem '''n skurkagtige landverraaier", en 'n
"baster Frans-Hottentot", waarop die "Z.-Afrikaan'"
van die Kaap dit aanmerk : " De Patriot wordt somtijds hard gevallen wegens de on
verbloemde wijze waarop zij de daden van de Rijksregering ten
opzichte van Zuid-Afrika, vooral van de Transvaal beoordeelt
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
'N ANTI-AN"iEKSASIE \ ERGADERING.
229
maar haar manier van redeneren schijnt vleitaal, vergeleken bij
de uitingen van sommige Ierse Jeden in en van sommige Ierse
bladen buiten het Engelse Parlement." lP. II Apr. '79.)
VERGADERING EN MEMORIES.
Op 2 Junie 1877 werd die anti-Anneksasie vergadering aan die Paarl gehou, Daar het Ds. Du Toit
voorgestel :
"Deze vergadering betuigt haar hartelike sympathie
met haar broederen in de Transvaal, voornamelik Olndat het Yolk voor het tegenwoordige geen hoofd en
geen orgaan heeft, en dus zwijgend zijn grieven moet
dragen." (P. 8 Juni, '77).
Tot toeligting het hij gese, wat in die begin oak
llodig was om die publiek op hoogte van sake te
breng : "Die Transvalers is nie tevrede. Mar die yolk
het gen stem en gen hoot. 'n Paar lawaaimakers op
die dorpe maak of hulle die hele publiek is; die boere
is stil op hulle plase, en wort geseg: almal is tevrede... Mar die yolk het oek gen hoot. D~e volk
wou die land wat hulle met bulle bloed gekoop het oek
met hulle bloed verdcdig, mar Burgers het hulle afgeraai en hulle het hulle onderwerp... Waarom neem'
Shepstone nou tog eintlik die land af? "Omdat die
Boere te s'lllak is om die Kaffers tot hulle plig te
breng." l\1ijn skepsels en di·e Boere het die Kaffers in
minder lIlaunoe ten onder gebreng, as die Engelse regering hier aan die oostelike grense van die kolonie in
fare...
Die dag kom (as England die onreg nie verhelp nie) dat Hollander en Fransman, Duitser en
Engelsman, almal wat hier woon, as ecn yolk ~al opstaan om al die oue onreg te wreek. IVlar'n eie llalip
wort ons tog." (P. 15 Junie 1877).
l\Jleteen publiseer d~e "Patriot" nou 'n reeks stukke
getiteld "Misdadig Engeland", waarin die onreg. deUl.r
Engeland in andere lande gepleeg, beskrewe V\ ord;
Die stukke werd naderhand in 'n aparte boekie afgedruk, wat 'n kuriositeit is.
Wat die Memories aangaat, die eerste, ter ondersteuning van die eerste deputasie, bcstaande nit pre~ident Kruger en Dr. Jorissen
1877), is afkomstig
van die redakteur van die "Z.-Afrikaan". Die "Patriot" noem dit 'n flukse stuk en laat dit afdruk, met
die "hoop dat elke Afrikaner sijn naam daarop sal teken" (P. 4 Mei '77'). In latere nommers word die
versoek met aandrang herhaal. 5,400 naamtekeninge
het eindelik daarop gestaan.
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
230
ANNEKSASIE EN VRI]HEIDSOORLOG.
Twee jaar later (10 Apr. 1879) het die Volkskomitre in Transvaal die "Koloniale Burgers" in 'n Adres
opger.oep om andermaal die Transvalers met memories
te sreun.
Die "Z.-Afrikaan", "Volkshlad" en "Patriot': was
dadelik weer ber,eid om same te werk. "Ons tat ons
twee ouere Tijdgenote an d~e eer om die voortou te vat
mar ons geef hullie die versek!ering dat ons 2,000 of
3,000 naamtekeninge sal ]ewer" (P. 9 'Mei, '79).
Die resultaat was:
"Dis geremend deur 7,256 persone len is 70 yards
lank. Omtrent die helfte van die name is besorgd
deur die "Patriot", Ill.l. 3,306; ruim 2,500 deur die
",Z. -Afrikaan" en die ori~e deur die "Volksblad".
Nie minder as 1433 naamtekeninge het ons uit die
Paadse distrik ,,?pgestuur ... Van' alle kante was die
beswaar dat die tiid te kort was...
(P. I I Juli '79).
Ongeveer dieselfde sou kan gese word van dIe
Adres aan mnr. Gladstone en die Petisie aan die Kaapse Parlement. Dog genoeg.
Hier moet oe.k met 'n .enkel woord gewag g,emaak
word van die besoek van mnr.e. Kruger en Joubert, aan
die Kaapkolonie lin die begin v,an 1880. Dat di,e .Paarl
vir hul 'n punt van aantrekking was, spreek vanself.
Die "Z. -Afrikaan" het dan ook 'geseg, dat "de Paarl
bet voortouw in de~e dient lOp te nemen." Op verskiUende p1ekke, maar :insonderheid aan die Paarl werd
die twee helle warm en hart,elik ontvang, ge1ijk blijk
uit die belangrike vergadering wat gehou is om die
anti-anneksatie-beweging te steun (PatT. 23 Apr. en
volg. nos.)
Natuurlik werd deur die koloniste nie vergeet om
te bid nie. M·et biesondere hlijdskap het die "Patriot" kennis geneem van die berig, dat "die sekretaris
van die Volks-komitee adverteer, dat die predikante,.
ouderlinge en diakens die laaste Sondag in Oktober behoor af te sonder as 'n dag van verootmoediging en
van ·gebed tot die Almagtige om die verlossing van
Transvaal ... Ons twijfel nie of ons lesers, wat die krag
van die gebed ken, sal bereidwillig an ons dringend
versoek voldoen, 10m die dag af te sonder tot ernstig
gebed ver ons Transvaalse landgenote." (P. 10 Okt.
'79)·
Ooral is dit egter rue gedaan nie. Die "Z.-Afrikaan" seg: "Op ettelike andere plaatsen trachtten
de lerar,en de bededag dood te zwijgen." Dit, meen
die blad, kan tog g'n on\-crskilligheid wees n~e. "Ret
kan niet waar zijn, dat predikanten, die ijv.erig en wakf
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
SIR BARTLE FRERE.
23 1
ker zijn, wanneer de belangen van Transvaalse Kaffers
in het spel zi jn, die al tans nimmer aarzelen bazaars
en kollekten ten hunnen behoeve te houden, het "ben
ik mijns broeders hoeder ?" zouden mompelen, wan ...
neer Transvaalse broeders hun om hulrp vragen." (P.
7 Nov., '7'9.)
SIR BARTLE FRERE.
Die optrede van die handige en politieke goewerneur van die Kaapkolonie, Sir Bartle Frel'le, het biesonder die verontwaaidiging van
Paarlse koerant
gaande gemaak. Reeds maande voor sijn Transvaalse
besoek, word die Transvalers gewaarskuw vir die Hoe
Kommissaris. "Beslis niks en onderhandel nie voor
julIe deputasie weer terug is nie." (P. 23 Aug. '78.)
lnderdaad was (dit 'n beslissende tijdstip, en goeie
raad was duur.
Nadat opnuw deur Engeland die teruggawe van
die land geweiger was, vraag die "Patriot" :
" Wat nou gedaan? Die Goewerneur korn julIe besoek.
Ons raad was en is nog: tre in gen onderhandeling 'ODor julie
Deputasie terug is 1zie I
II Die Volksblad skrijf 'n artikel van
omtrent 2 kolom teen
OilS raad. sO'1der ons naam te noem en beslilit dus: n weest op
uw hoede (TransvalersJ dat gij del gelegenheid niet verliest, die
zich tans aanbiedt om een billike mate van zelfbestuur te krijgen."
II Ons geef die raatl van die ., Zuid- Afrikaan" oek, dan kan
julie self oordeel: "Laat de Britse ReRering-nu zij het land
toch niet wil vaarwel zeggen-het de hoogst mogelike graad van
vrijheid verlenen. Zij geve het zoveel zelfbestuur als maar bestaanbaar is met een konnektie met het Britse Rijk ... En het
yolk dan? Het onthoude zich van geweldpleging. Het ga het
land niet uit. Het onttrekke zich niet van alle deelneming aan
publieke zaken. Integendeel. het trachte zich op staatkundig
gebied zoveel mogelik te laten gelden. En om zich te laten
ge1den ontwijke hEt de Gouverneur niet."
's Onse redencring (die van die "Patriot ", is heel ander~
en ons laat dit gerus an julie self o'er om te oordeel wie gelij!c
het. Ons erken oek dat julie nooit in staat is om teen England
t~ veg nie. Dit raai ons julie af. Ons seg oek: moet nie trek
nie, dan krijg die Engelse Jekke juis hulle sin, want hulle wil
mos julie mooi plase he. En tog hou ons vol: A? kom Sir
Bartle Frere oj Ds. SteKman, of wie oek, gaat gen onderhandelings
all 'lJoor julte Deputasie terug is nit."
Ais redes werd opgegee: I) die Deputasie het
\ olmag om met Europa en Amerika te onderhandel;
2
al voer hul niks uit nie, s~ net: ons onderwerp ODS
omter protes, want Engeland sal sijn mooie beloftes
tog nooit waar maak nie. P. 20 Sept. '78).
me
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
232
ANNEKSASIE EN VRI]HEIDSOORLOG.
In dieselfde trant gaan die blad voort in die no.
van 22 Nov. :
"Wat dan nou gedaan? NIX. Seg eenvoudig:
"Ons l-lij/ &ii ons protes-in liidelik fJerset.-/ulle het
die land met geweld geneem, siet mar hoe j1tlle klrlar
/lom."
Dieselfde politiek werd aanbeveel toen te voorsien was dat Sir Gamet Wolse1ey 'n kastige Uitvoerende en Wetgewende Raad sou gaan instel om die Transvalers te paai (wat ook in begin 1880 werk·elikheid geword het) ~ "Kondig hij 'n konstitusie af, seg: Ja
dis good; maak wat jul wi]', mar 011$ het daar nix me
te doen ni.e; dit gaat ons nie an nie" (8 Aug. '79).
Die voorbeeld, waarmee die "Patriot" die belofte
van Sir Bartle karakteriseer, is ook goed :
" .As ek 'n man 'n pond ontneem en kan hom tevrede maak
met 5 silJings en 'n paar moje woorde, waarom sal ek hom nie
Jater die 5 sielings oek kan ontneem en met een tevrede stel /
As julIe eenmaal die pad van versoening ingeslaan bet. sai
JuUe op Iaas weI alles kwijt weese Transva]ers pas op! Lat
julie Ilie met moje woorde wegsleep ni.: " (P. 17 Jan. '79),
G'n wonder dat die Goewerneur nukkerig was op 'die
blad. In sijn onderhoud met die Volkskomitee in
Transvaal het Sir Bartle aanmerking op die "Patriot"
gemaak, natuurlik om die invloed van di·e blad te
neutraliseer. Ons lees in 'n hoofartikel : "~ijn Exc. raai mnr. Vorster an na die Kaap te kom en die
Paarl te besoek "en aan het einde daarvan z~u hij het kantoor
van -:lie ., Patriot" vinden. ~n dan znu hij voor zichzelf kunnen
zien van hoevelen in die omtrek dat blad de gevoelens uit
spreekt." Mar mor. Vorster hoef nie na die Paarl te kom (gaan
dit hlad voort) om uit te vinde dat die Patriot" sijn gevoe1e an
gaande Transvaal grdeel word deur die ganse bevolking hier.
H ij het mar net te let daarop dat die warmste fln grootste
Anti-Anoexasie Vergadering, wat in heel Afrika gehou is. an
die Paarl was; dat gen distrik l"O eenparig geteken bet op die
Anti-Annexasie Petlsies as die Paarlse; dat die Enge]se draadtrekkers dit selfs nie gewaag het om an die Paarl 'n vergadering
te beleg om Sir Bartle sijn politiek goed te keur nie; oat die
Paarl tussen £300 en £400 gegee het ver die Transvaalse Trek
boere; ens., en::;." (30 Mei '79,)
II
In 'n leader 6 Junie, 1879 word beskrewe hoe koel
die ontvangs van Sir B. Frere aan die Paarl was :
En wat v]age en ereboge angaat, oek dit was matig en die
mottos 'n duidelike uitdrukking van die Ie stem des volks."
PATRIOT kon Sir Bartle sien prijk op rooie vI age, nie op die een
hoek van die Paarl nie. mar so Jank as die dorp is, 'n uur te
perd, van die een end tot die ander, uitgebang deur private perII
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
IJDELIK YE.RSET.
233
'Sone om te toon dat hulle met die Patriot sijn beldnsds instem
deur sodanige wat dit met die taal nie eells is nie."
I~elfs
IJDELIK \ ERSET.
Eindelik lees ons be) die hoofartikel van 8 Oktober
1880: "Lijdelik verset, nou ijdelik verset". Dle
stuk is onder moeilike omstandighede (soos Ds. Du
Toit al opgemerk het) in bedekte terme gestel. Maar
die Transvalers het dit verstaan. Ons gee 'n paar
brokke :
"Op 8 Jannewari sal daar weer 'n grote Volksvergadering
wees in Tran~vaal. Heel molik die laaste. Dil:' ~aak moet nou
op 'n end, dit voel dkeen. Langer kan dit so nie bly nie.
"OilS het nog altoos geseg lydeLik ver~et. Mar nou nie
langer nie. Lydelik verset word nou ydelik verset. Uit die
laaste behandeling van die Transvaalse sake voor die ryltsparlement in England is dit duiddik tf" sien, dat daar gen kans of
hoop is om die onafhanklikheid Ie kry nie, tensy daar iets gP
beur wat 'n verandering in die po1itieke toestand van Trans
vaal en Suid Afrika veroorsaak. Mar om langer sti! te sit en
daarop te wag is enkel nadeel ver die Boere. want hulle kao me
met bart en siel werk tot verbetering: "an landb~u en vooruit
gang van die land nie; terwyl die Engelse almeer invloed win
deurdat gedurig meer Setlaars instroom en party Afrikaners
onverskillig word ...
. . . .
~
.
. . .
..
. . . . . ..
....,.
" Die Zuid Afrikaan stel voor dat die boere nog 'n Deputa
sie na England stuur om, in dieselfde sin soosdie Deputasie van
ons Parlementslede by Sir Bartle gedaan het, 'n gekwalifiseerde
of gewysigde onafhankelikheid te versoek sodat die Britse Re
gering 'n resident op Pretoria hou en veral die inboorlingkwessies re'e). Die plan is nie so kwalik nie; molik gryp England
die kans nog an om met ere van die saak af te kom.
" Die Votksstem geef'n dergelike plan an die hand ...
. . .
.
. .. . . . . .
.....
. . . . . .
" Met die wapens hulle land terug eis. WeI oorlog het ons
altyd afgeraai, kan, mag en wi] ons oek nou ni~ anraai nie ; omdat ons vooruit siet dat die Transvaal daardeur onbewoonbaar
sal kom, al word die kwaje dag oek weer met 'n Deputasie verskuiwe.
" Dit is nou mar 'n opsomming om ider te lat nadink. Later hoop ons op die saak terug te kom. Lat ons intussen op
die Here bly wag. Syn hand kan nog uitkoms ge voor die vefgadering, wat ons bid, hoop en wens. AIleen dit seg ons nou:
Langer kan dit so nie bly nie. Dit moet nOll tot 'n punt kom.
Lydelik verset word nou ydelik verset."
II. DIE VRIjHEIDSOORLOG.
Toell die oorLog uitgebreek het, het D~. Du Toit
V100rtgegaan met sijn arbeid in belang van Trans\ aal.
.oilS noem enige feite :
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
234
ANNEKSASIE EN VRI]HEIDSOORLOG.
I .
Op 9 F ebr. werd 'n pubHeke vergadering aan
die Paarl gehou I) om die verskaffing van geneeskundige hulp veider te ~bespfieek (hieroor handel ons
elders), 2) om af te keur die '~edrag van "enige
weinige" Afrikaners, wat onder va]se voorwendsels perde en muile opkoop om teen Transvaal gebruik t.e word
(P. I I Febr. '81).
2.
Aan die Paarl werd elke Maandag aand 'n
Biduur gehou "vir die Transvaalse Broeders." Dit
werd "druk bijgewoon en daar werd hartelik en ernstig
gebede." Die versoek van d~e "Patriot" is, dat ooral
in die land sulke kringe sal gevorm word, want vergaderings hou is nie genoeg nie, (P. 28 Jan. '8 I).
In 'n ander no. spreek die blad sijn hlijdskap uit, dat
eindelik d~e predikan1:e, na drtite jaar van stilswije,
wakker geword het. Daar was uitsonderings, "twee
of drie, meer lIlie"
(P. 4 Febr. '81).
3. Merkwaardig is ook hierdie beskouwing, wat
te vinde is in d~e no. van 3 I Des. 80, toen die oorlog dus pas uitgebro1re was : -
., En wat OOS angaat, ons lesers keo ons gevoele van begin
af. Ons is .' 10yaJe "mar e;en verblinde onderdane van onse
Konill~io nie. En wat die oorIog betref, ons eindig van dese
week met die vollende anmerkings.
" lJie bloed van oose Transvaalse broeders en van Engel~e troepe wat alreeds gestort is, roep tot God om wraak teen
EngJands on reg-. trotsheid en geweld, en sal bydra om die beker
van Gods oordeel o'er England nog Rouer te vuJ.
"Mar insonderheid sal die bloed geeis worde van England~
Kommissarisse en ambtenare wat met owerskryding van hulle
mag en met misleiding van die Ryksregering en met verdrukking van die volk die sake so ver gebreng het as dit nou is.
II En tensy England nog tot besinning kom en die land teruggeef saJ oos onse landgenote, ja oose kinders en kindskmners herhaaldeHk in die gees breng na die plekke waar die aarde
die onskuldige bJo~d van onse landgenote ingedriok het, om
daar (Jeer te knie) en Gods wraak af te bidde o'er die vergieters.
van onskuJdig blo~d, en (SODS Hannibal) 'n ewige vyandskap te
sweer teen oose nasion ale verdrukkers en vervolgers. Of ne,.
ons sal toon dat ons meer gristensin besit; ons sal dit te boek
slel ver die nageslag en die Transvaalse gruwele optel by die
Jange Jys van Englands sonde in ons land gepleeg, en ons sal
stilswvgend die vergelding van die goddeJike regverdigheid af
wag. Want, en dis onse sterkte en hope, oek in die saak
., DE HEERE REGEERT."
Van harte het Ds. Du Toit sig verblij in die oorwinnings van die Transvalers, soos blijk uit d~e volgende g.edig wat hij toen gemaak het : -
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
DIT IS GODS
VI~GER.
235
DIT IS GODS VINGER!
II Toen zeiden de
tovenaars tot Farao: Dit is Gods vinger!
Doch Far~m's hart verstyfde, zodat hy naar hen niet hoorde~
gelyk de Heere gesproker.. had.-Ex. 8: 19.
Nooit was bier in OilS land.
So sigbaar Godes Hand,
As nou in die Transvaalse stryd.
Dit word nou sigbaar wyd en syd
Wie kan dit nog belwis.
Dat hier Gods yinger is?
In elk knerant, op elke dag,
By elk geveg, na elke slag,
Deurklink In stem ons ganse land:
.. Kom, A frikauers, siet Gods hand!"
En telkens siet ODS weer
Die vin~er van die Heer.
"' Trap ek Transvaal ter neer,
Europa sa1 nie keer ! "
So dag die Brit; mar elke Staat
Roep: .. Skande! Skande! " o'er die daad.
Let op, verharde Brit!
Oit is Gods vinger dit !
En waar God kinders bet
Klink in elk 'Waar gebed:
" Verlos tog die verdrukte, H eer !
En slaat tog die verdrukker neer! .,
a Brit, wees nie so doof 1
Hier is Gods hand, geloof!
Transvaal het weinig geld;
Geen dokters in die veld.
Mar dokters am hul te genees
En geld ver weduwes en wees
Stroom an van aile kant!
Voorwaar hier is Gods hand I
.. Van grof gesk ut on t bloat;
Geen vuurpyl en geen skroot;
Hoe sal die ruwe Boert:" veg?
Ons skiet hul net nou almal weg.'"
En tog, daar vlug die Brit;
Dit is Gods vinger dit !
Gen Born wal Boere sk"aad;
Gen Vuurpyl doet hul kwaad.
Mar van die Boer kos elke skoot
Die trotse Brit 'r. wisse dood.
Beef Britte ver jul ]ot I
Dit is oie hand van God!
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
236
ANNEKSASIE EN VRI]Hl':IDSOORLOG.
Die Heer is an die spits;
Met donder en met blits
Stry Hy ver die Transvaalse Boer.
Waartoe meer Iegers a ngevoer ?
Ne, buig, buig Britse trots!
Erken die vinger Gods r
Spaar, spaar tog verder bloed;
Vrees verder tegenspoed;
Verneder julIe voor die Heer:
Geef an die Boer sijn erfland weer; .
Want, laat jul nog nie af,
Vrees dan nog swaarder straf.(P. 4 Maart '81.)
FEESVREUGDE.
Groot was die vreugde van die 'Patriof , to,en die
()orlog ge-eindig en Transvaal vrijgevogte was-al had
die koerant ook sijn bedenkings teen die vreidesluiting.
Die he1e nommer van I April is in blouw ink gedruk.
Karakteristiek is wat d~e "Drukkers" daarin mee te
.deel het : .. Moetog nie kwaad wees nie, leser ! Dis nie Oom Loko
motief syn skuld dat daar gen Bybltld in die Patriot lig dese
4
w~ek nie. Maar die anne drukkers moes nog 'n bitjie vrolik
beid hou nou die Transvaal vry is. O.lS is mos oek bly, want
ODS het so baing moet letters set van die oorlo~, dat ons party
keer al gebrom het teen die Engels~ Mar dese week was ons
te bly. Ons het hele week ",edruk met ~root letters: ,I Vrede
jn Transvaal,"
"Annexasie Vernietigd," Z. A. Republiek
Hersteld," '0 Afrika ver die Afrikaners," c· Verenigde Suid Afrika," .. Hoereh ver Piet en Frans Joubert," ens. LJie hele Drukkery is van buite en van binne v01geplak daarvan. En so is
-die Byblad nie klaar gekom nie. Mar dis nix,. Dns is mos al
mal bly. Hoereh ver die Roere wat die Rojes so lekker geklop
bet! - Drukkers."
.0
Die Paarlse publiek het ook fees gevier. In die
Gymnasium werd deur enige dames 'n feesdis klaar
,gemaak. Die saal was bont Vlers1er met motto's, terwijl bi] die ingang portrette van Kruger en Joubert geprijk het. 103 dames en here het aan die tafel aangesit. Ds. Du Toit was voorsitter. Aan sijn r.egterhand het gesit Prop. De Wet en aan ~ijn linker Ds.
'V. P. de Villiers, destijds L.W_ V. Sptetse, en koorsange van Prof. J. S. De Villiers, het natuurlik nie
()ntbreek nie (P. I Apr. '8 I).
'n Hele dag werd in die dorp vakansie gehou.
Bijna al die winkels was toe. Skijfskiet, krie~et en
andere vermake was aan die orde van die dag. In die
Inagistraatskantoor het omtrent 100 persone vergader
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
DIE TREKBOERE.
237
onder voorsitterskap van Ds. Du Toit om die rapport
te hoor van hul Komitee van \Vaaksaamheid.
P. 8
Apr. '81).
Laat ons eindig met 'n getuigenis van mnr. Ewald
Essele.q aangaande die aandeel van Ds. Du Toit in die
Transvaal-saak.
Bij geleenheid van 'n feestelike ontvangs van die
Transvaalse Deputasie in Holland (1884), het hij als
~ekretaris van die Depu tasie die volgende gese :
"Hij dankte voor de dronk op de afwesige Du
Toit ingesteld, en maakte fiuks van diens afwezigheid
gebruik om hem de hoogst mogelike hulde te brengen.
Spreker trad in een ontwikkelmg van de geschiedeois
zijns volks, en vond daarbij telkens gelegenheid de
grote door Du Toit bewezen diensten in het licht te
stellen, zijn strijd voor het behoud der Holl. taal, de
invloed door hem met behulp van zijn blad "De Patriot" uitgeoefend, dat na eerst lijdelik verzet te
hebben gepredikt, eindel.ik het te'ken tot de oorlog gaf.
Een uur later had Joubert zijn paard gezadelld en wa!)
heel de Transvaal opgestaan. Gedurende de oorlog
vocht Du Toit mede. Nu voert hij de strijd voor
het Hollands als officiele taal op school, zowel als in
't parlement" ...
AANHANGSEL.
DIE TREKBOERE.
Terwijl ons nou met die Transvaal-saak besig is,
wil ODS meteen kort meedeel wat die "Patriot" vir
die Damaraland-Trekkers gedaan het.
Reeds op 28 Maart, 1878.het Ds. Du Toit 'n
artikel gesknjwe onder die tibel: "Dringende Nood",
waarin op die nood van die Trekkers gewijs en planne
aan die hand gedaan word om te help.
'n Jaar later (14 Maart 1879) skrijf hij weer onder
dieselfde hoof als volg: "Mar ag, dit (ons artikel)
was toen 'n "stem des roependen in de woestijn."
Gen koerant het ons bi jgestaan ; gen vergadering is
gehou; gen oulap ingekom nie. En wat was die gevlOlg? Lees in onse nuwskolomme die treurige hjs
van die menigte wat al omgekom is van honger en
dors, en die akelige toe stand waarin die orige nog v rkeer.
"Ons beroep was toen 1let 6iilijds. IVlar nou gaat
die oge van andere eers ope; nou dat 'n menigte al
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
DIE TREKBOERE.
dood is; !IlOU 'n menigte al weer sal omg·ekom wees
v66r ons hulle hulp kan besorge."
Na aanhalirug van die "Z.-Afrikaan" en "Graaff
Reinet Advertiser" se oproepings om hulp te verIeen
gaan die "Patriot" aldus 'Voort: "Mar dis beter laat
as nooit. Ons sal die saak met aIle mag ondersteun,
mar lat dit nie bij 'n sondagse kollekte in die lrerk
blij i1l~e; ne lat daar publieke vergGiderings gehou)
kOplites gekies en lijste geopen worde... As een pllaas
hierin mres voorgaan, dan is dit die Paart wat in so'n
nouwe be trekking staat tot die Binnelande en waar nag
'n eg Holms Afrikaanse gees heers."
Die no. van 2 I Maart d.a.v. meld, dat Ds. Du
Toit die vorige Sondag-namiddag die Trekboere se
saak in due diens ernstig onder <ij.e aandag gebreng
bet. N a die diJens werd 'n veJ:'1gadering gehou en 'n
komi tee van werksaamheid gekies. Die redakteur van
die "Z.-Afrikaan" werd ook als lid benoem. Dieselfde maand had die Paarlse komi tee al! £ 2 7 2 14 9
bi] mekaar; in Augustus d.a. v. was die bedrag al
£445 16 3, terwijl 'n Kaapse komitee in September
.die bedrag van £ 1,500 ingesamel het. Op dringende
aanbeveling van die Paarlse komitee het die Kaapse
,sub-ko!mitee bes]uit pm Ds. (later Prof.) J. LIon
Cachet vrije passasie op 'n boot te verleen om die
Trekkers op te soek. Hij het vertrek met die "Swallow", terwijl die Kaapse komitee die "Christina" stuur,
volgelaai met mondprovisie. Die ekspedisie het egter feitelik misluk en Ds. Cachet het met die "Christina" teruggekeer.
erdeT hoef ons nie (lie loop van
sake te voIg !llie. Ons meld nog, dat die skIijwer
van "Opgeraapte Krummeltjies" in (lie "Patrio't" van
I 6 Jan. I 880 lug gee aan sijn verontwaardiging, . dat
die Paarl, wat ",ein die saak a];we-er' die voortou gevat
het", opsij gedronge werd.
'Op '!II vraag: waarom die Trekkers Transvaal verlaat het, antwoord Prof. Cachet in die no. van 8 Aug.
'79 dit: "Deze vraag is zeer moeilik re beantwoorden. Het grootst·e deel giqg omdat anderen gingen.
Sommigen zeiden, dat zij niets met Burgers wilden te
doen hebben; anderen, uit vrees voor het Engelse
goevemement, en weer anderen zeiden met het Engelse goevemement tevreden te zijn. Mijn gevoelen is
dat de gehe1e trek zijn oorsprong heeft in de geheimzinnige treklust, die, in de weg 'Van Gods voorzienigheid, reeds zovee! voor Afrika gedaan heeft, en zekler
nog veel doen zal."
:v
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
HOOFSTUK XII.
TRANSVAAL-PER/ODE.
Omtrent hierdie tijd het Ds. Du Toit die onderstaande aantekenings laat maak : "Die Transvaalse regering was volkome eens met
die grondslae wat ik neergeleg het vir 'n nuwe onderwijssisteem. Ook die volksraad. Die keelkwaal waaraan ik gelij het en die gewig van die roeping het mij
laat besluit om die superintendentskap aan te neem.
"Em van die voorwaardes mijnersijds was, dat
ik mijn status als predikant sou behou en vrijheid sou
h~ om !gIenademiddele te bedim, waar ik geToepe werd.
Toen ik die voorstel doen in die uitvoerende raad, se
die oue christenstaatsman Kruger: "als jij jou amb wil
weggoi, dan wil ek jou nie h~ nie."
"Mijn eervol ontslag werd gegae onder die voorwaarde, dat ik ontslag neem ais predikant van die
Noorder Paarl Gemeente, maar nie als predikant "an
die Ned. Ger. Kerk ![lie. Bij mijn ambsaanvaarding
het ik daarvan kennis gegee aan die drie Hollandse
Kerke. Die Ned. ~Ger. Kerk het besluit mijn status
te erken en het mij toegelaat te preek en die sakramente bedien, waar gevraagd. Die Herv. Kerk het mij
wei toegestaan om te preek maar nie om sak'ramente
te bedien nie, daar ik g'n predikant van hul was
nie.
"Bi] mijn arnbsuitoefening was daar ,groot beswaar
deur omstandighede van land en reg er ing, hoewel! ik
die kragtige bijs,tand van .president" en r~gering had.
Opstelling en reglementering van 'n nuwe wet, die nagaan van kwartaalstate, waarin met ieder leerling moes
rekening gehou word, die organisasie en inspeksie van
skole, die verkrijging van bekwame onderwijsers, die
verskaffing van nodige leerboeke ren S!koolbehoeftes moes
ik alles persoonlik behartig, in die begin selfs sonder
'n sekretaris en altijd sonder 'n enkele inspekteur.
Later het die regering mnr. H. Stiemens gegee, oudste
ambtenaar van die republiek. Omtl"lent 8 jaar moes ik
skole inspekteer deur die lengte en breedte van die
land, sonlder trein, sonder een enkele brug en met onrijbare paaie; dan DOg die kantoorwerk; mijn aanwesig-
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
TRANSVAAL PERIODE.
heid in die volksraad solang die sit, en heelwat staatswerk. Tot die karns van Dr. Leyds was ik die vertrouwde raadgewer van Pres. Kruger.
"Die enigste punt van verskil tussen die Krugerregering en mij was die konsessie-politiek. Daarteen
het mnr. CeUiers (ed. van die "Volkstem") en ik bard
gestrij. Naar mijn beskouwing het die Trans\"aalse
regering daarmee pul eersgeboortereg vir 'n skotel
linse verkoop. Bowedien het dit aanl,eiding g'egee tot
korrupsie, soos oek spoedig geblijk het. Als skoolopsiener het Pres. Krug-er mlj nooit g,ehinder nie, maar
mij die mees molike st,eun gegee.
"Die westelike grenskwessie was nag hangende
.(Stellaland en Cos-en) en dit het moelikheid gegee in
verband met die afbakening van die westelike grens.
Onl. Joubert was spesiale kommissaris van Transvaal
en Rhodes van die Hoe Kommissaris. Hul het mekaar
ontmoet bij Maf.eking, waar die vrijwilligers van Moshette onder Gey van Pittius nog altijd aan die veg
was teen Engeland se besklermeling Montsoia. Rhodes.
wau h~ gnl. Joubert moet hul stop, en op gnl. Joubert
se weigering gaan hij terug. Daarmee het onderhandelinge afgebreek. Die Hoe Kommissaris stuur 'n ekspedisie uit onder Kol. Warren. Intussen was daar ook
onluste in 5ululand, waar oak Transvaalse burgers als
vrijwilligers deelneem aan gevegte van kapiteins onder
mekaar, onder aanvoering van Lukas Meyer.
"Gnl. Joubert werd teruggeroepe en ik naar diewestergr,ens als spesiale kommissaris gestuur, m,et instruksie am dadelik onder beskerming van die Transvaalse vlag 'n end te maak aan die vegterij tuss-en die
vrijwilligers en Montsoia, sodat albei partije hu~ stU
moes gedra totdat die kwessie gerleel was.
"Dte hijsing van die Transv. vlag op ROOlgrond
deur mi j als spesiale kommissaris was dus g'n anneksasie van grondgebied nie, maar enkel om beide partije
onder beskerming van di,e vlag te plaas.
,,50 is dan ook die sending van Warren op niks
uitgeloop nie en sake werd met Engeland gesk~'k,
sodat Transvaal weI nie al die grande gekrij het nie,
waarop hul aanspraak gemaak het, maar tog 'n groot
deel. Daarmee is die saak ge-eindig.
,. Toen die Randse goudvelde opgang maak, is
in die Paarl 'n syndikaat 'gevorm, wat twee afgevaardigdes naar Transvaal stuur en wel direk naar mij am
mij 'n gratis aandeel aan t:e bied, met reg om ook betaalde aandele te neem mits ik hul help om goeie
eiendomme te krij. Die plase op die Rand was toen
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
GOUDSAKE.
almal in hande van Engelse spekula teurs, net een
helfte van Langlaagte was nog in hande van ou mnr.
Oosthuizen, wat met g'n mens wou onderha3de. . n:e.
l\Iaar hij het mij met ge:,ante van die syndikaat afgehaal en bij Pres. KruJer geb~eng en in ~ijn teenwoordigheid het ons die plaas van hom gekrij vir £8,000,
wat in k~ende munt moes betaal word. Die Paarlsyndikaat het toen I) die Paarl-Pretoria en 2) die
Langlaagte Estatle daarop gefioat, waardeur d:e aande . .e van die synd:kaat, wat oorspronke~ £ I 00 was,
verkoop is vir £3,5°0. Dit het mij onwillekeurig
in ~elasie gebreng met die maatskappijle, waarvan ik
direkteur wa.~. lJaar de3tijds verskillende ambtenare
dir,ekteure van goudmaatskapp:je was, het die volksraad In besluit geneem om dit te belet. Daarop het
sommige ambtenare vir hul betrekking als direkteure
bedank, maar ik het die betre~~king als skoolopsiener
neergeleg, sowel als direkteur van goudmaatskappij\e,
met die doel om naar die K.K. terug te gaan en mij
te wij aan die drukpers maar v'eral aan die Afrikaanse
Taa!beweging en Bijbelvertaling. Om mij van alles
L03 te maak het ik al mij n besittinge geleg in In
onbeperkte maatskappij van 7 aandeelhouers en het
eers In reis gaan doen naar Europa. Mijn be3ittinge,
wat gelleg werd in "De Eendracht", werd deur medelede gewaardeer op 'n waarde van oor die £ 140,000.
Gedurende mijn afwesigheid in Europa het alles verLore g'egaan en toen ik terugkom was daar niks nie.
Dile "Eendracht" moes in likwidati'e gaan.
Die likwidateurs het toen egter besluit om mij mijn persoonlike besittinge te laat behou met vrij:h,eid am
op m:j:n ei'e naam te blij handel drijwe (hul wou
mij nLe bankroet maak nie.)
Om aUe latere verwij.te te voorkom het ik egter geen draad geneem nie
en tot die huisraad en boeke laat verkoop.
"Toen ik op punt staan naar Europa tie gaan en
feitelik reed3 van Pretoria het vertrek met mijn famil'ie
terwij'l ons uitglespan was 'hij die eerste uitspanning
duskant Pretoria, stuur Pres. Kruger 'n eksp,re, agterna 'om mij terug te roep' naar Pretoria. Hlj hied mij
toen aan om mij aadehk weer aan te stel als Sup. van
Onderwijs. Op mijn beswaar dat ik op reis is naar die
K.K. en Europa, stem die Pres. toe mij .eers daartoe
ver10f te gee, mits die aanstelling dadelik van ik'rag
is. Hij was selfs gewillig mij salaris te gee tijdens
mijn afwesigheid. Dit wou ik egter nie doen nie maar
ik het a angeneem d:e be trekking te aanvaar bij terug-
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
TRANSVAAL PERIODE.
242
~oms.
In mij n betrekking het die Pre:;. mij nooit gehinder nile, bij alIJe verskil va:l insig. Hij was eens
met die beginJel van mijn werk. Toen ik egter terugkom en vind dat ik alles verlo:'le het, het ik onder
d~e omstandighede m'et goedvind-:! van die Pres. die
betrekking neergel'eg, wat aangeneem was voor mij'n
vertrek.
Tot saver die diktaat.
It
'81.
Soos ons reeds gesien het, het Ds. Du Toit einde
I 88 I Transvaal vir d~e tweede keer besoek-die slag
om sekerheid te krij of hij die benoeming van skoolopsiener sou aanneem. D:e "Vo'ksblad" van d:e Kaap
het de:t:jd3 (Septemte:--maand) h·erd':e ve:ontru:;tende
opmerkinge gepubliseer en die "Volkstem n het dit
oorgeneem : DIE BESOEK VAN
,. De aanste11ing' van Ds. Ou Toit als Supt. Gen. van OncierwFs in ht'l Tnlllsvaa Ise is J!,eE"n ~oed yom tE-ken your dp yooruirgc1Dg van ht't land in de ztle:tk van het onderwi is. ZijlJ E rwaarde is e:tllesbehalve onklla~), maar· zijn dpnkbeeldell omtrent de
verhoudin~ van Kerk en Stetat tot bet omlt·rwij~ ziin zef"r f'enzijdig, achtt"nde hij deze lIiet hevot"gd om 7ich t:r mt'e tt" bemlleien; en a .k zal bet valichle nef'1 van het publiek ziin voorliE"fde v~~r de Afrika::tnse taa) en de fOlletiese spelling VetD de
Patriot alII geeD aanhevelin~ he~cbollwel1.
" J)s. lJu Toit Ziti waarschi illlik ht't onder", ijs zo re, elen
riat wellicht de miDst ontwikkelde boeren er met" i lJ!ellornerl
zijn, maar dat de verwijdering fussen hen en het hest olldt'rwezen ~ene,·lte van het publiek er t"rger door zttl worden.'·
Wat later, bij nadere kennismaking, kon die "Volkmeer g'eruststellend skrijlwe en weI als volg:
stem'~
AI Os. S. J. du Toit, de nieuwbenol"'lIJde Supt. van
ollCit'rwiis
die hier de \'oorlaatste week aCink warn. vel'tr(lk Vrij 1;,2' naar
Middelhurg en de Z. OJ~kt disttikten up w.:'~ naar Ndtal. Wii
ge]oven dat de Eerw. heer zo gc,ed als bt'sillten hedt om de betrekking aan te nemen. Alv"'lre IS te verlrcokken toondt' hij OilS
zijn schC'ma van onderwljs Velor de jeu~d van ht't land ell we
mOl"ten zegg-en, dati uit een vluchti~ oOJ.{PUIJt beschlJuwi. zijn
pia" zich schijnt aan te bf'velen als prakties en de~elik.1I (Y. S
Okt. '81).
Op 'n v1ergadering wat toen juis in Pretoria gehou
werd, om di'e ve~eniging van die Holland3e Kerke te
bespI1eek sowel als om die sa3.k van onderw:j'3 te bevorder, het Ds. Du Toit sig aldus uitgelaat oor sijlfl
benoeming ~-
I.
De Supt. van onderwijs wenste if't~ tt'" zt"ggen naar aanleiding van het gesprnkene e'l ne welkomstgroet .. hem gebrac It
door de leeraar van deze p]aats.
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
AANKOMS
I~
TRANSVAAL.
243
" Over zijn aanstelling seheen een klein misverstand te bestaan. Hij had de betrekking van Supert. niet finaal aange
nomer., maar was overgekomen om te raadplegen met de voormannf'n. Zo gewiehtig was die taak in zijn oog dat hij volgaarne
terugtreden zou als er iemand bekwamer dan hi] gevonden
werd. Een tweede punt was dat door gehed Z. A. het systeen
van (}nderwijs meer de dorpsbewoners dan de buitenlieden bevoorreehtte en dat wilde hij anders hebben. Men had bier gezien wie eigenlik het yolk was en bleef hij hier dan zou hij 't
een hoofddoel maken om v()oral het onderwijs op het platteland
te bevorderen. Een ander hoofdpunt was dat het onderwijs
Christelik mo~st wezen. Hoofd en hart waren een en lieten
zich niet scheiden. Men moest geen waterhoofdt:n en ledige
harten aankweken. Stond het Chr. onderwijs niet vast, dan
wilde hij er niets mede te maken hebben. Ten slotte wees hij
.op de biezondere Jeidlng Gods met dit yolk, wat door aile andere
voJken wac;; opgemerkt." (V. 5 Okt. '81.)
AANKOMS IN 1882.
Maart 1882 het dan Ds. Du Toit met sijn familie in Pretoria aangekom, nadat hij finaat die Superintendentsbenoemlng aangeneem het.
Die skrijwer van hierdie reels was toen maar vijf
jaar oud. Tog stijg daar nog versxeie witte wolkie~
van skerpe herinnering op bo die wegduisterende
gesigse-inder van kinderverlee. Die skrijwer sa~ daarmee die leser nie te veel lastig wees nie. Hi j wil
hier net maar een herinnering boekstaaf.
Die laaste aand van die reis het ons uitgespan voor
die poort van Pretoria. Ons suiker was toen jui., op
en die skrijwer proef nog die swart en bitter koffie}
wat hij die aand bij wijse van uitsondering moes drink.
Voordat dit helemaal donker was, het sijn moeder aIleen langs een van die berg-rugge opgestijg om die
eerste van ons almaal 'n blik op Pretoria te werp.
Was dit 'n don.lrere voorgevoel van wat straks met haar
sou gebeur? ... Ons weet dit ni.e, maar een ding
staan vas---toen werd haar 'n eerste aanskouwe gegun
van die plek, wat haar laaste rusplek sou wees en waar
baar stof nog rus I
I~
DIE
NUWE VADERLAND.
Ds. Du Toit, wat tot hog toe so hartelik met Transvaal meegeleef het, het dit ook van harte als sijn nuwe
vaderland aangeneem. Dit blijk uit verskillende predikasies in die tijd gehou en in die "Getuige" afgedruk. Ons noem bier die preke g'letheld: Waar Patriotisme (2 Kon. 10: 15); Dit is Gods Yinger I (Ex.
8: 19); voor de Heere en voor Gideon (Rieht. 7: 18) ;
Uw Yolk is mijn Yolk (Ruth I : 16); Geen Smid in
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
TRANSVAAL PERIODE.
244
Israel (I Sam. 13: 19-22); Onze Zonen en onzeDochteren CPs. 144: 12).
Ds. Du Toit het in al die preke gewijs op 'die
nouwe band wat daar, rolgens Gods Woord, moet bestaan tussen godsdiens en nasionaliteit, tuss'en geloof en
staatkunde; en hij het gem'een dat Transvaal, kragtens sijn wonderbare vlerlossingsgesk~edenis en gunsdge
omstandighede, die eerst-geroepene was am aan die
orige Suid-Afrika te openbaar die geregtigheid van
God. Sowel in sake van landsregering als met opsig
tot die openbare volkslewe. Met grote geesdrif het
Ds. Du Toit dan ook sijn betrekking als skoolopsiener
aanvaar. Sijn verwagting was hoog gespanne I
Laat ons maar enige sitate uit die pr-edikasies gee.
Vireers nit die een get.:
"Dit is Gods Vinger."
.. Behalve in Israel, als Gods biezonder uitverkoren volk,
was de hand Gods in de geschiedenis van g-een yolk del' aarde
zichtbaarder dan onder ons in verband met de gebeurtenissen
in Transvaal. Volgens menselike berekening was er voor de
Transvaalse bf'volking niet ele minste kans om een oorlog- met
het machtige Engeland te kU.1nen volhouden" (Get. I hI. 49
Dan uit die ander get.:
Gideon."
"Voor de Heere en "oor
I, ZOU er ook nu niet mogelik daar in Transvaal, of liever
in gans Z. Afrika. ht-tzelfde gevaar dreigen. als Israel onder
Gicieon. Als Transvaal Jehova aIleen oe eer geeft, Hem blijft
vereren en dienen, dan zaJ de verlossing blijvend, de vrede
duurzaam, en voorspoed groot zijn ... Maar als zij de eer beginnen te delen tussen de Ht:ere en hun moeri, of tussen de Heere
en hun nt.'t-schieren ... , dan zal de Heere spreken: mijn eer zal
ik aan geen ander geven ... Wij hebben ons verblijd. dat zowel
de leidslieden als bet volk in de Tran~vaal tot hit'rtoe' aan de
Heere aJleen de eer geven voor hun verlossing. Dat hun leuze
nu blijve: Vonr de Hef're aileen I Zij worde nooit: Voor de
H eere-en 'Voor Paul Kruger! Of: Voor de Heer(:-en 'Voor Piet
joubeU I (Get. 1 bl. 84.)
II
Verder ui t die preek get. :
Volk."
"Uw Yolk is mijn
ee Stamver\\anten, Geloofsgenoten ! Uw druk was zwaarwij ht:bb~n dH" met u gedragen. Wij hebben met u de bange
nood doorgeworstelcL Wij hebben samen met u gekermd voor
Gnds aangezi"cht. Wij klaagden ref'ds al~of onze ontluikf>nde
nationaliteit met algehe1e ondergang bedrelgd werd.-Daar wong
ren last op ons hart. te 7waar om te dragen. Wij gevoe1den
dat bet ging om heel ons nationaal bestaan. En God in de
hemel heefl ons gekerm gebnord. Hij heeft ons verlost, Wat
wij dClchten de banden des dOClds en de angsten cler hel te zjjn
z·E't dat waren de barensweeen van onze nationale geboorte:
{Get. I bI. 181. 182).
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
DIE OKDERWIJSvVET.
Eindelik enige woorde nit:
245
"'Onze Zonen en onze
Dochteren."
II Groot~ en edel is de taak
van degenen die door God gel"oepen zijn ill zulk een gewichth~e tijd van overgang de teugels
van het bewind in handen te hebhen ener jonge republiek, die
.allicht een nog belangrijker toekomst 'lJOOY zich ht'eft dan haar
belangrijk verleden. Ja, ik erken en respekteer de verantwoorddikheid van die mannen en ik bid God geduriglik om hun
1icht en kracht te zijn ; maar ik bellijd hen niet, zolang ik de eer
heb de mallnen te helpen vormen die na ons arbeiden en strij
den en Iijden en heersen zullen ...
,. Ik dank God en naast Hem de regering van de Z. A.
Republiek, dat zulk een grootse taak mij in de h .. nden werd gelegd-in deze zozwakke handen. Maar ik gevoel het. de roeping
is te groot voor mijn zwakke krachten. Waarom ik gedurig
God smeken blijf am, vol gens zijn regel, zijn genade en kracht
aan OilS te vermenigvuldigen. En bij regering, wetgeving en
bevolking blijf ik aandringen op verschoning, ondersteuning en
samenwerking, ten einde ik in staat gesteld moge worrlen het
volk van de toekomst te helpen vormen!" (Get. II. bI. 115,
116).
DIE "VOLKSTEM" EN DIE ONDERWljSWET.
Onder ons hoofstuk "C.N.O." werd die grondslae
besproke, waarop Ds. Du Toit die onderwijs van die
republiek WOll opbouw. Ons het daar gesien wat Ds.
Du Toit se beskouwings was en ons sal hom strakkies
nog eens die woord g,ee.
Nou voeg oos hierin die gevoele van 'n koerant
wat seker nie partijdig \\ as nie. Di'l 'n uittreksei
en aanhaling- uit die "Volkstem"-leader van 5 Apr.,
1882 : "Dc sombere voorspellings van sommigen, "dat in
de scholen nu ni'ets anders onderwezen ZOll worden dan
Bijbel-lczen, psalmzingen en vragenboekje-leren", ]..,
"vobtrekt niet bewaarheid. "Ret te geven ondel\"/ij~
sluit in al de vakken van 'n gezonde, veelzijdige en
degelike opvoeding, waarbij oak begrepen worden, Bi]bel-lezen, enz., en het bepaald konfessionele ondcrwijs
wordt uitdrukkelik uiq,resloten.
"Had m,en bepaald als ontwijfelhaar aangenomen,
dat de "Patriots-taal" in. de school ing,evoerd en aan
de lecrlingen opgedrongen zou worden, in de bepalingen vindt men geen zweem daarvan, integendeeJ,-""t
.onderwijs zal gegeven worden in de N ederduitse taal."
Beswaar word dan gemaak teen Bijbellees en
bchal1deling van Bijbelse geskiedenis met die oog op
Rooms- Katho lieke.
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
TRANSVAAL PERJODE.
"Nag een hezwaar hebben we t,egen de Alg. Bepalingen, en dit is, dat 't Engels nodeloos te ver
achteruit gezet is. Dit bezwaar ontstaat waarlik niet
uit ·enige de minste voorltefde voor 't Engels, dat
weet iedereen die ons kent. Wij weten heelgoed, dat
in de britse kolonies van Zuid Afrika de hoI:landse
taal op de scholen 6f geheel gelgnoreerd 6f op gelijke
lijn gestel1d wordt met buitenlJandse talen, ja, zelfs met
de Kaff'ertaal. Dat weten we, 'en 't grieft ons diep.
We beseff.en tevens de noodzakelikheid om de indruk
weg te nemen, also! iemand juist Engels kennen moet
om als 'n man van opvoeding te kunnen doorgaan.
Maar ook besdlen we de noodzakelikheid voor iedereen~.
die in Zuid Afrika vooruit wil komen, om zoweI 't Hollands als 't Engels grondig te verstaan. Daarom hadden we gaarne gezien, dat in 't Elementair Onderwijs
ook de beginselen der eng,else taal, en in 't middelbaar
onderwijs 'n grondige k'ennis ook vafl de eng-else taa}:kunde waren opgenomen, wnder natuurlik dwang uit
te oefenen op zulke ouders, die hun kinderen bepaald
gee:n Engels willen laten leren" ...
WAAROM G'N ENGELS.
Waarom Ds. Du Toit Engels uitg,elaat het, wil ons
hier bietjie nader ondersoek. Misskien was sijn gedagte:
Engels kom van self I Daarbi j moet 'n m'ens bedellk, dat toen juis in die Kaapkolonie die sware strijd
ten gunste van Hollands aan die gang was. Hocseer
Hollands toen daar verdruk werd, is uit 'n ander hoof5tuk genoegsaam ·duidelik.
In ieder geval werd later Engels weI onderwese
op die Transvaalse 'el'ementer,e skool, wat die skrijwer
hierV311 uit persoonlike ervaring weet.
Die "Patriot" van 28 Apr. 1882 bespreek ook die
Trans,vaalse onderwijswet en sijn gevoele, wat ons hier
afdruk, was seker min of meer di'e van Ds. Du Toit.
Dis wonderlik wat 'n gesonde ,opinie ons taalmallne
destijrls al had oor die opvoedkundige betekenis van
die moedertaal. Hier is die stuk : .. Taal.-Dis 'n allerbelangrikste punt. Dit doet ons bepaald genoege dat Engels by elementaire onderwys uitgesluit
word. Ni dat ons teun Engels leer is ni. Lat di wat tyd het
dit leer. Mar waarom di kosbare tyd daarme verkwis van
kinders wat nouweliks tyd het om di onmisbaarste ciinge te
leer, en dit in Engels tog nooit so ver sal bring dat hulle daar
enig nut van kan he'ni. Om diselfde rede had ons " Nederduits"
gaarne vervange gesien deur Volks- of Landstaa1. Dan kon
Hollans en Afrikaans na verkiesing gebruik wees. Dis tog
seker dat menig kind di skoal sal verlaat sonder genoegsaam
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
BEEFT TIRANNEN.
247
Hollans te ken om dit te kan gebruik : terwyl by in di tyu wat
by met Hollan~e taalkunde deurgebring bet heel Wdt wetenswa~rdigs, nuttigs, en nodigs kon geleer he. Oek Hollans is
ons in sekere mate 'n vreemde taal, wat deur ons kinders mar
sleg verstaan word. En wat van Engels waar is, is oek waar
van HolJans, al is dit dan in mindere mate.
Di taal van di volk behoort taal van di skool. medium van
onderwys te wees, of di kinders doet papegaaiwerk met Hanke
na te boots wat hulle ni vcrstaan ni ...
Deur kinders in 'n vreemde taal te onderwys word hulle
gelleuge met 'n bietji kennis opgevul, kom bul!e herinnerings
vermDge in werking mar hulle versta1zd-bulle denlrllJermoge bIyf
onontwi kkeld.
'n Groot gedeelte breng dit ni eens sover dat hulle behooflik kan verstaan wat hulle let's ni. Hulle verlaat di skool. Wat
ingepomp is kan bulle ni gebruik ni. Daartoe ontbreek kennis
en geleentheid. Langsamerhand raak verlore wat hulle geleer
het, tyd en geJci daaran besteed is verlore.
Word daarenteen di Volkstaal as medium van onderw.ls
gebruik, dan kan di kinders verstaan wat hulle leer, word verstandelik in plaas van werktuigelik ontwikkeld, en kan die meeste
profyt trek van die korte tyd wat sommige mar het am skoal te
~aan.
Dan word ni mar net ingepomp ni, mar uitgehaal of
ontwikkeld wat in di kind self is. Gaat so'n kind uit di skool
nit dan kan hy gebruik wat hy geleer het en op die weg van
ontwikkeling vortJ!aan."
"BEEFT TlI{ANNEN
WI] GRO.l!.IEN OP I"
In verband met Ds. Du Toit s'n opvoedkundige en
nasionale gevoelens is oak karalkteristiek wat bij gesproke het bij di'e opening van die Opleidingskoot te
Pretoria. Aan die "Volkstem" van I 0 Jan. 1883
on Heen ons wat hier vollg.
Ds. Du Toit open met 'n kort gebed en introduseer
mnr. Louis, die onderwijser. Dan se die verslag:
"De Superintendent prees deze als een bekwame onderwijzer en wijst erop dat het yolk get-oond had een
hart te hebben vuor het onderwijs van de jeugd. Toen
hij hier kwam bestonden er slechts 3 scholen in 't land
v~~r element air onderwijs.
Tans waren er reeds 70
tot stand gebracht en nog niim m,veel in een staat van
voorbereiding. N u wordt er voorziening gemaakt in
de dringende behoefte aan onderwijzers. Voorheen
moe~t er gezocht worden voor onderwijzers in de Vrijstaat, Kaap Kolonie en ~elfs in Holland. Deze inrichting stelt zich ook ten toel 't opleiden van ambtenaren. \Vij moeten de vreemdclingen die ons tot nag
toe gebolpen hebben niet minachten maar als eoo
yolk zelfstandig wil wezen moet het zichzelven helpen
en dat ons yolk dat wil heeft het getoond. Ten slotte
spreekt hi j de kinderen aldus toe :
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
TRANSVAAL PERIODE.
"Gedurende' de Franse revolutie richtten de jongelingen van Parijs een vereniging op, die zij "de Bende
uer Hope" noemden met het motto: "Beeft tirannenwij groeien op." I
"N u hadden wi j hier geen tirannen, maar laat het
laatste gedeelte van het motto ook de leuze van de
jeugd alhier zijn. Laat hen beseffen dat zij opgroeien
voor hun land, volk en godsdienst. Soms had spreker
het bejammerd dat wij niet hebben Inogen samendoen
met de oude voortre~ers, die het land gezuiverd hadden van wilden en ongedier~en. l\1:aar welJ bezien
hebben wij g:een reden om ontevreden te zijn. 'Wij
hebben weI geen lieeuwen en barbaren te oV'erwinnen,
maar toch veel grote dingen. Hij wade bijkans als
profeet optreden en zeggen dat de jongelui die hier
voorbereid worden nog medewerkers kunnen worden
tot en getuigen van het hijsen, niet allleet"l van de vlag
der herstelde republiek, maar van een verenigd ZuidAfrika, van het lopen van het ~toompaard door onze
vlakten en nog zovel,e andere verbeteringen. Hi] besloot m'et bij de ~eerlingen aan te dring,en om hun
mikpunt hoog te stel1en ,en het doel van hun streven
hoog 'in hun vaandel te schrijven~"
GROTE SMART.
In Pretoria het Ds. Du Toit 'n tamelik ruim'e huis
betrek, gelee ongeveer halfpad tussen die kerkplein
en die oue begraafplaas. Skrijwer hiervan herinner,
hom die hel€ situasie nog goed. Daar was die huis,
'n end in die erf ingebouw, met die kom'buis naar die
straatkant en die v'oorkant uitsiende op 'n liefel!iJre
blomtuLn. Langs die straat was daar tralies, ondersteund. deur grote witte pilare, pilare waarop die hvee
broertjies geklim het om die verbijtrekkcnde burgers
naar en van Mapoch in oeskou w te neem. Aan die
een kant van due hui,s was 'n geweldige Toosheining,
waarin OTIS tonnels gemaak het om in tijd van kindernood weg toe kruip I Aan die anderkant het ope
saailande geJe.
In die huis het Ds. Du Toit 'n bmart getroffe, waarvan hij sijn intieme vrinde meedeling gedaan het in
die boekie:
Lijden en VertToosti-Jlg. Uit di'e smartboekie, wat nie in die handel was me, gee ons hier
tamelik lange sitate. Daarin sien die leser die beeld
geskets van Ds. Du Toit se eggenote, die beeld van ·n
egte vrouw en moe<ier, en ons weet -dat meriige lcseres
daarin haar eie onbeskrewe lewensgeskiedenis sal terugvind. Dan, van Ds. Du Toit se inwendige lewe
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
AFSTERWE VAN )'IEVR.
DU TOIT.
249
weet (Jns nie veel nit'. Hier maak hij hom egter
bietjie nader aan ons bekend. Dis die redes waarom
ons saveel aanhaaJ.. Natuurlik het "Lijden en Vertroosting" vir die skrijwer van hierdie werk onskatbare waarde~ Dit laat di~ in-angs-deurleefde OOffihlikke maar ook die naief-wonderbare vertroosting van
'il kindersiel weer fris in sijn voorstel1ing opleef.
In
die oornblikke het hij denr die slaapkamer-vcnster
aanskouw hoe sijn vader met die sterwende moeder
worste1.
En taen alles verbij was, werd hij deur
'rindeha~d oor die doodsbed opg-ehcf, om die dnodsgelaat verlaas te kus. Daanla het hij gcstaan, aan die
hand van sijn ouere broertjie, bij die ope gTaf en het hij
die twec jonger1c sustertjies !,resien in hul swart kleertjies. Lmdelik het hij als 'n kind gemijrner oor die
kuil daaronder en die ligskemering daarbo die een
'n nare werkelikheid en die ander 'n voorwerp van
geloof.
So dikwels hi j dan ook die graf in Pretoria besoeK
ell dcnk aan die bietji,e stof daaronder met die opskrif
daarbo: "ik geloof de opstatiding des vvezes", dan
gaan hij weer weg met die sug:
Og IIeere, ik geloof,
kom mijn ongelowigheid te hu]p t
OPDRAG.
Die smartboekie begin met 'n "Opdracht aan de
t~dcr geliefde helaas! mij vroeg ontnomen levensgez ellill , \-Toeger mijn vreugcle, hulpe en s'ieraad, nu
mogclik mijn schutsel1jgeI, eenrnaal, geve God. het,
mijll ge]eigeest naar het land der heerlikheid." l\Iet
weinige weglatings gee ons die mcrkwaardige stuk : .. Aan wie toch anders kan ik dit gedenkschrift. gewijci <.Ian uw
nagedachtenis, opdragen, dan lian U? Over Ute spreken, Hall U te
denken, van U te schrijvpn, is toch de enige verkwikking voor dat
verbrijzeld barte, welks lijden te verzachten steeds uw vreugde v. as.
Zoudt gij mij dan deze troost in mijn lijden, daze verkwikking in mijn
smarte. die aIle dondere vreugde doet ontvluchten, misgunllen ?. Dat
kan. dat mag ik niet Jenken, overtuigd als ik ben dat de dood U wet
lichamelik san mij heeft ontschE'urd, maar de liefdeband niet kon ver
hreken, noch uw tedere gezindheid kon veranc.elen.
Of zou uw schuchtere bescheldenheid. uw stille godsvrucht. uw
eerschuwe ootmoed afk:euren dat na uw dood de lof van een deugdzaam leven vermeld worde, die gij op aarne zo zorgvuIdig ?ocht te
vermijden ~ ... Maar uw zachte meegaandbeid, uw tedere volgzaamheid, uw echt vrouwelike onderworpenheid, die in het leven zo edelmoedlghk zlch boag voor de sterkere wiI van hem aan wie uw wil
onderworpen was, zal oak ill dezen niet tegenstrevt'n ook waar gij
heden, bij hoger licht en heiliger zin, Je zaken beter doorzlet dan hij
die nog in des levens nevelen wandelt
En bovendien, dit Gedenkschrift is maar voor 1..')·ienden. VOOl" dIe
vriendenkriug, waarin uw liefde baar leven vond op aarde. N een,
Toor de wereld zal ik uw deugdell niet uitbazuineu. Te wd
Digitised by the University of Pretoria, Library Services
Fly UP