...

EN

by user

on
Category: Documents
3

views

Report

Comments

Description

Transcript

EN
- 216 HOOFSTUK
EN
NATURELLE
DIE
XI
SENDING
Die houding wat die Boere noord van die Vaalrivier teenoar die sendingwerk aangeneem het, was sterk beinvloed deur
toestande in die Kaapkolonie voordat hulle dit verlaat het.
Om
c~ie
ontwikkeling van die beleid van die Boere in hierdie
opsig na te gaan, moet ons terug gar-.n tot die begin van die
1 9e eeu, toe genoot ska:ppe, onder invloed van skryv1ers wat die
re gte van clie r'onskuldige natuurmensn beplei t het, verteenwoordigers na Suid-Afrika gestuur het, om sendingv1erk onder die
:nboorlinge hier te doeno
Op 31 Maart 1799 kom vier sendelinge van die Londense
Sendinggenootskap in Suid-Afrika aan, en toe de Mist hier aankom, was hier ook sendelinge van die Norawiese en Rotterdamse
Sendinggenootskap
die begin
al~al
werksaam.
Hierdie sendelinge het nie van
goeie werk verrig nie.
De Mist en ander tyd-
genote p-raat net lof van die Liorawiese Stasie te Genadendal,
I!laar die r'l<:ommerlijken toestandn waarin Bethelsdor:p die verl>lyfplek van Dro ve.n der Kemp, verkeer het, het seker nie goeie
indrukke nagelaat nie
van die Londense
o
De I1'Iist beskryf die verteenwoordiger
Sendinggenootskap as
vn
1:1an met uzonderlijke
begrippen" in verb and r.1et sending, dat di t tot moeilikhede sou
lei o
Na hy _persoonli].-c met die Vlerk van die sendelinge kennis
gemaak het, het de Nist met Jcnssens saum gestem, dat voorlopig
nie~
:neer sendelinge na
Suid- Afrika gestuur moes word nie, daar
hulle baie kwaad doen en onder die koloniste m oeilikhede veroorsaako
- 21? -
Die groot fout wat hierdie eerste sendelinge gemaak het,
was om te vergeet, dat die nens nie alleen moes bid nie, maar
1
ook moes werk.
Veral as in aanmerking geneem word, dat die
KaaQse Kolonis die Hottentot as diensbode nodig gehad het, kan
verstaan word, dat hulle met die denkbeelde van die sendelinge
nie sou saan gaan nie.
Die aswart OmgangH van 1812 wat deur die meeste koloniste
beskou was, as 'n botsing tussen die sendeling en die Boere, en
waarin byna honderd V8n die
voor~anstasnde
families van die
Kaapkolonie betrokke was.
engendered a very bitter veeling of hostility towards the administration of justice in general and more particularly against
the Missionaries who brought forward these accumulated charges
against such a number of colonistso
2.
Die gevoel dat hulle onsimpatiek behandel is, is nog versterk deur die onvoorgeeldige lewe van die sendelinge, wat van
so 'n aard was, dat hulle daardeur verbeur het
all that respect which niorali ty of conduct will ever cornr:.1and in
society~
3.
Geen wonder dat die Hottenttotte onder leiding van sulke persone
liewers 'n nongedissiplineerde lewen random die sendingstasies
wou lei, as ?n lewe nor work and industryn, wat hulle gewoon
4
was op die plase van die Boere.
Hierdie rondloper-Hottentotte
het by die sendingstasies toevlug gesoek,
1.
2.
3.
4.
Sir Henry Cloete verklaar in sy Hist. of the Great Boer
Trek and the origin of the South Afridon Republic (London
1900) bls. 42: In those few districts then immediately
adjoining the Bushmen country some substitutevvas partially found for the loss of their Ei:ottentot servants, but
throughout the remainder of the eastern: province it must
be acknowledged that the numerous missionary schools ..
took from the ser'rice of the farmers every Hottentot or
servant descent, who were not only induced to retire to
those schools as the abode of ease and indolence, but
were moreover taught to consider themselves as a distinct
and separate race, who "ought" not to owe any service to
the Saxon farmer.
Sir Henry Cloete: The Hist. of the Great Boer Trek, bls.l5.
Dieselfde, bls. 35. VJ.ih.Macmil.lan: The Cape Colour Question
(1927) bls. 93; J ._:).Fitzp-Atrick: The Tvl. from within bls.7
Rev. F. Flemming: Southern Africa (1S56) bls. 312.
- 218 zonder de middelen te bezitten om zich daar behoorlijk te onderhouden.
1 .,
In 1819 verskyn dr.
~)hil1il),
as Superintendent van die
Londense Sendinggenootskap in Suid- Afrika.
En sy koms het seker
nie bygedra, om die k1oof wat daar bestaan het tussen die Hollandse Ko1onis en sy genootskap, te oorbrug nie.
As 'n besielde
kanpvegter van die Inboorlinge het hy nuvve aantyc;ings teen die
koloniste begin maak en hulle verder verbitter.
In die sestiger
jare verklaar Merensky, dat die Boere in Transve al nog nie die
Kaapse sendeling vergeet het niet
auf welche man die Schuld von E\lle:m wirklichen oder vermeintlichen Unrecht haufte, welches England der Bauerenbevolkerung
des Kaplandes angethan hattee
2.
Met die Liorawiers het die verhouding van vyandslcap nie
ontwikkel nie, naar inteendeel was hulle geeer onder die lcoloniste Hthrough their unostentations and preserving labour amongst
3
the nativeso"
Die inmenging van die sendelinge van die Londense Sendinggenootskap in die
2~1oeilikhede
op
der van die genootslcap vervreemd.
die oosgrens het die Boere verDi t word deur Piet Retief in
sy manifes as oorsaak vir die Trek aangegee:
Ons klae oor die onregverdige blaam wat daar op ons [email protected] is deur
belanghebbende en oneerlike p ersone onder die dekmantel van
godsdiens - persons wie se getuienis in Engeland geglo werd tot
uitsluiting van alle bewysmiddele in ons voordeel; en ons voorsien as gevolg van hierdie vooroc :'d.eel niks anders nie as die
totale ondergang van die land.
4.
Gedurende hulle verblyf in die Vrystaat naby Eoroko het
baie gaan luister na Archbell, die \1.T esliaanse Sendeling, wat
To Pringle: Schetzen uit Zuid~Afrika (1837) bls. 366.
D.A. Merensky: Erinnerungen aus dem Missionleben in Tvl.
1858-1882, (1888)
3.
Rev. F. Fle~aing: Southern Africa, 1856, blso 3l2o
4.
Go S. ?reller: Piet Retief, blso 79. P.Lo Uys skrywe op 7
Augustus 1837 ann die Goewerneur:. nTo make the country
yet nore unfortunate, v1e see vJi th astonislli'nent a governor who
could do much good by the existing laws, and we see other
persons, such as missionaries and other prejudiced writers,
who are believed Vlhilst what this governor writes is not
attended to: Go Mo Theal: Hist. of S.A. from 1795~1872 Volo 2 bls. 314.
1.
2.
- 219 1
by genoe1:1de Hoof gevestig was o
2
die laer waar te neemo
Hy is toe gelaat om dienste in
Nie alleeL het hy gepreek nie,maar ook
3
gedoop, aangeneem, en dre Na~Jaal bedieno
Ook Retief paart met
die hoogste lof van die werk van Eerwo Archbell.
In sy brief
van 9 Se)tember 1837 aan Stockenstrom (op die oostelike grens)
skrywe hy o.ao
Dis te hope dat almal wat voorgee om die onbeskacfde naturel te
lei en O) te voed, aa.n hom (Archbell) 'n voorbeeld sal neem en
probeer om-hulle langs dieselfde wee van godsvrug, arbeidsaaTIheid en regverdigheid te voer.
4.
Feitlik die enigste blyke van afkeur teenoor die Sendeling
kom van Eerwaarde Smit, die Trekkerpredikant, wat voorheen self
'n Sendeling was.
IIy het so ver gegaan om Piet Retief af te
raai om Archbell te laat preek..
Retief het blykbaar van opinie
in die saak net Smit verskil en hom ngeen voldoende antv1oord
(gegee nie), r'wijl ZEd
o
die zwarighec1en er niet in zag, die ik
5
er in de gevoleen in zie."
Eerwo 3mit het die houding aangeneem
omdat hy gevrees het, dat hy sy invloed onder-die Trekkers sou
verloor, daar daur selfs s)rake was dat Archbe11 predikant onder
6
die landverhuisers sou wordo
Op 6 Junie 1837 is die houding vsn die Trekkers teenoor die
.Londense Sendinggenootskap uiteengesit in die vo1gende besluit
wat deur
den geheele raad van het maatschappij van deesen vereenigde
lat:i.ger zullen r1oeten worden opgevolgt, nagekomen en met solemneelen Eden worden gestaafd.
7.
Ons die gereforneerde 1ede-mate is begerig dat e1keen, nie
een ui tgesonder nie, sal moet afkylc van Hallen sendelinge ge1.
2.
3o
4.
5o
Preller: Voortrekkermense,II bls.61-Dagboek van E. Smit 20
November 1836, blso 82.
Dieselfde, blso ?9- Dagboek van E. Lir1it, 1 Je.nuarie 1837,
b1s. 95- 30 A) ril 1837, b1s. 69, 7 DesDeber 1836.
Pre1ler: VoortrekkerBense, I, blso 293.
Piet Retief, bls. 141.
?rel1er. Voortrekkermense, II , b1 s o 111, 112 - Die beswaar
van Smi t was: Dat di t strydig (VJ'as) tegen de bee·digde resolution vnn 6 Junie 1837.
Pre1ler: Voortre1(kermense, II, b1s.. 112- Sien Dagboel: van
S1~1i t: 26 Junie 1837 en 28 l.Iaart 1837.
Pre1ler: Voortrekkernense, I~ blso 300o
?f
6
0
7o
- 220 -
nootschap van England en verder daervoor opentlijk bedanken
1
0
; ,
Persone v1at hulle nie aan die beslui t onderwerp nie sou
geen aanspraak hoegenac:.. md ffhebben
Ol)
eenit3en rijwaagen of ander2
en voordeelen die doorden of ons bedoelde land voortvloeijen.
Aan die houding van die Trekkers teenoor die Londense
Sendinggenootslcap ko.n na die verkla:r:·ing nie raeer getvzyfel word
Van ander Genootsl::appe v1ord in die bosluite nie gerep nie,
nie o
nog ninCl.er hulle h ouding oor sendingwerk in die algemeen ui teen
In sy !Jrief van '18 November 1837 skr:rf 1:1 .,Retief aan
gesi to
Dingaan.
jy J.~an glo vrat d]_e lr:-raers ;~ou vertel v::-n God en Sy Regering oor
die were1d o En ik r~1oet jou aanraai on, rc1et betre}:lcing tot hierdie dinge, net c1ie here vrat jou wil onderrig in God.s r~oord te
:praat' want hul1e kan jou se :net hoe v n groat Bag God alle 8.ardse
kcnirigs regeer het, en nog steeds regeer~ Ik verzeker jou dat
di t 'n goeie ding 1rir j ou j s dat hy leraal"'S toegelaat het om in
jou land te blyo 3o
Piet Retief skyn heeltena1 ten gunste v a n sendingwerk te
4
wees o
En in sy brief in die HGraham' s '1.1 own J-ournal rr van 18
November 1837 verl:laar hy o o a
die
vriendeli l~heid
G
:
?'E1c l;:an nie te hoog spreek van
en aa::J.d. a g van die sendeling8 hier in die
5
alc;em.een.H
Retief het egter nie lang genoeg gelewe on sy houding
6
teenoor sendinswerk 5n die Trekke ' 3ebied te openbaar nie.
Sy opvolger, A. 1 •• Jo7retorius, ontvang 'L brief gedateer
15 April 1839 7&n Co Hattingh waorin lgo hom meedeel, on ashy
sendeli~ge
onder die Soeloes wil
h~,
dan oogenblikl:elijk o. ~~ ndde J...; .~erikaansche Zindellngen die o::_J
zijn ( schri ·iven) om te l;:o:-1en of aan de .? ruische
Gra~1amstad
1.
2~
3.
4.
5.
6.
I>reller: Voortre : cl:e:cr1ense, I, bls. 300 ..
Preller: Voortrekkernense bls. 301 Art. 8.
Preller: ?iet l~etief bls. 182, Ons kan met sekerheid aanneen dat rrre.t:J<ers net teeE die Lonc1ense Sendinggenootslcap
was. Lgtien d.ae na die besluit van 6 ' Junie 1.837 is Archbell
weer in die laer toegelao.t 0~1 te preek. (Preller: VoortrekkermenBe, II, bl.s. ll2G
Bird: Annnls of Natal, I, bls., 212 en 362.
Dieselfde, bls., 365.
Cp 1 Des, 1837 teken clie .krlerikae.nse Sendel ing Lindley van
Retief' a ,·_n: nrre hEH:1 una sLed ta}~en :)a ins to in)ress Dingaan
favoura:Qle to·ll'tards tl"B :Lissionaries: Bird: Annals, I, bls ..
2l2o
p
221 -
Zindelingen die ir.. Kafferland zijn, dog u moet de zendel: .ngen
van de Engelsche kerk n iet in het geel afslaan c Als u dat doet
zal oorlog om het geloof ontstaano U moet hunne maar aan een
lijntjie houwen tot de bovengemelde daar heeft(aangekonen)
lo
0
Nie alleen kry ons hier weer 'n openbaring van die afkeer
teenoor die Londense Sendinggenootskap
nie~
maar ook 'n bevzys
van die invloed wat die sendelinge volgens die oordeel van die
Trekkers op die Britse Regering gehad heto
'n Onwriendskaplike
daad teenoor hulle' het die rrrekkers gemeen, leon tot
oorlog leio
9
n geloofs-
'n Groot voordecl sien hy dan claarin om die Ameri-
kaD.nse Sendel ing vriendelik te ontvang, omdat Pretorius dan
ffbeter in de gelegenheid (is) de Amerikaan tot uwen schuts heer
2
te krygen door de Zendelingen mischieno"
Met lede van die 1-imer:ikac.nse Sendinggenootskap het die
Trekkers in die tyd kennis gemaako
Na die aanval op Silkaats
het Lindley, V!ilson en Venables, drie Amerikaanse E'endelinge to
3
4
Hosega, die wens ui tgespreek
saam met die Trekl<:ers te vertrek
om
Hulle 1rersoel: is t<?egestnan en saam met die Kommando is hulle
terug na die
laer naby Moroko.
Op 4 Maart 1840 besluit die Natalse Volksraad om Lindley
te versoek om op -'ce tree e.ls Leeraar Hin dit gemeente o!lder ver5
toning zi jnerdoctu:J.enten als gepromofeerd 1eeraar
o
a
Na hy aan
5
hie::-die voorwaarde
vo1doen he'b, ls h y op 16 J f. nuarie 1841 be-
s1ui t om hom as Leeraar te beve stig teen 'n
s3lar~_s
;ro.n Rds.
7
1333/2/4o
In 1834 verlaat ses Sende1inge van die ".l:Unerican Board of
Foreign
~./Iissionsn
Ro 31/39o
Dieselfde
Amerika ~ drie daarvan was be stem Yir sending-
Ro 30/38 - AoiioPotgieter aan Goewerneur, 25 Novo 1838o
Pre1ler: Voortrekke nense, II, blso 134.
Noio, VoRoNo 4 Maart 1840, Art, 7~
Ro 74a/41± N. IIe, VoRo No 5 Oktober 184lo
No II, VoRoNo 16 Januarie 1841, Arto 3 .
o
- 222 1
werk in Natalo
2
Op 24 Januarie 1836 teken Champion aan, wat die
resultaat was van die onderhandelinge tussen hulle en Dingaan:
Hy het gevrees vir die euwels wat kan volg op die witman in sy
gebied, en wil graag die grens van die witman anderkant die
Oemtoegela sien; die Soeloes kon Lie glo wat die sendelinge hulle vertel nie, maar wou hulle 'n kans gee en stem toe dat sending werk begin sou word in die distrik van Hlomenh1ine (Hlomeblaain)
0
HEn dan,"
se
die Koning "as julle slaag, sal ek die
skoal in die hart van die gebied bring.
Ek sal self leer en 'n
3
voorbeeld ste1 vir my vo1k."
Die Vo1ksraad van Natal was, soos uit die volgende sal b1yk
nie teen sendingwerk in die nuwe Republiek nie.
Op? September
1839 belui t hulle om die versoek van Dr. Adams toe te staan en
aan hom grand toe te ken vir 'n instituut nniet a1s eigendom
maar aan die Maatschappij behoorende."
Hierdie grand word uit4
gegee "enkeld tot uitbrijd:tng van het Evangeluimo H
Op 8 .Junie 1840 het die Raad duidelilc hulle l)Oli tiek teenoor die sending ui teengesi t, toe hu1le beslui t het: Dat die
Wel Eerwaarde Heer Lindley indian hy sy eed van getrouheid
afl..e,
verlof verleen sal word om 'n reis na Panda te doen en dat vir
die uitbreiding,
der Evangelium alle Leeraaren door den Zuid Afrikaansche Maatschappij zal worden geprotecteerd die door hen word gepermitteerd. 5
s
J. Po Zietsman is aangestel om die eed brief vir Lindley op te
6
stel.
Op 5 Augustus is die versoek van Lindley om saam met
1.
2o
3.
4..
5o
6o
Ro 74 a/41 - Worstelstryd van Cachet, bls. 147 gee aan
1836, R. 74a/41 gee aan 1834o
Bird: Annals of Natal, I, blso 207. Een van die Amerikaanse
Sendelinge.
Bird: Annals of Natal, I, bls. 207.
NoT, VoRoNo ? Septumber 1839, Art. 2o Later is deur die
.Amerikaaners gevra om grand op hulle naam getransporteer
te kr~r, maar d it is geweier. V,.RoN o 30 September 1840,
Arto l1o
N~ II, VorioNo 8 Junie 1840, Arto 3o
Dieselfde, Arto 4o
- 223 -
Adams en "Groot" 'n reis na Po_"nda te onderneom en ash ulle sake
gunstig vind, 'n instituut
O}
te rig, weer deur die Volt~sraad
bespreek, en besluit om dit toe te staan wanneer die Kornmandant
Generaal dit veilig vir hulle ag ohl te vertrek.
Die Landd~os
sou hul1e die verlof verleen, nadat die eersg. die burger- en
1
die twee ander leeraarseod
afgele het.
Ooreenkomstig die besluit is op 15 Januarie 1841 besluit
on Croat toe te staan as SendeliLg na Pemda te gaan.
Or)
hulle
versoek het hy ingewillig om in gedurige briefwisseling met
die Rand te bly.
Die ou vrees vir
~olitieke
sendelinge blyk
ook weer hier, waar die Volksraad aan Croot versoek rig om alles
2
te doen rtovereenkonstig de welveard onzer maatschappijeH
Die Natalse Volksraad het nie alleen sending werk toegelaat nie, na&r dit ook aangenoedig.
Op 7 A)ril 1841 besluit
die Raad or::l 'n sendeling oor te haal om horJ. te vestig by Kaf3
fers
hulle tussen "Lovon en Oemkoemas wou vestig.
wat,
het hierdeur in die praktyk pro beer VIat hllle
14 J<:·:nuarie be loof het, nl
o
Hulle
in 'n brief van
on sendingwerk onder die reidene
aan te m.oedig, en beskawing van die volke om hulle te bevorder.
In Deser.1ber 1840 vind daar weer iets plaas vrat seker nie
'n verder lief de by die TreJ:Jcers teenoor die sending- ontvvikkel
het nie.
Nkapaai se volgelinge b. et hulle sku1dig gemae.k van
4
diefstal, en 'n eks)edisie is uitgestuur on hom te straf.
wel die Boere rede gehad het om die Kaptein te
st~af,
Hoe-
het sen-
5
delinge verlclaar dat Nkapaai onslruldig was.
Hierdie
Nkapaai moeilikhede en die inrnenging van die
--~~~-~-------~---~------
1.
2.
3.
4.
5.
N. II, VoR.N. 5 Augustus 1840, Artl 1.
N. II, V.RoN. 15 Januarie 1841, Art. 1.
1J. II, V oR .. n. 7 A)ril 1841, Art. 4 - op 14 Jan. 1841 skr:y-vve
die V oR. van Natal aan c"iie Goe\'Verneur van die Kaa_p: rtDat
dit Re)ubliek beloofd alle aannoediging te geven" tot die
verspreiding van die Evangelie.
Preller: VoortrekJ~ernense I, bls. 63, Bird: Annals of Natal
bls. 633, e.v. 636, 637.
Bird: Annals of Natal, I, bls. 64?.
-
224 -
sendelinge het weer 'n sterk afkeer vir sending
van die Trekkers ontwih:lcel.
dat van die gestaide
"~Nerk by
baie
l'lat meer is: Daar is selfs beweer
1
vee tussen die van sendelinge gesien waso
Hierdie beshllldiginge is d.,.:.ur die
sendel~_nge
2
ontken, maar hul1e
onskuld is nie bewys nie .
Hierdie
gebeu~tenis
het die Volksraad weer laat terug dink
aan die r)oli tieke sendelinge van die Kaa9l'\:olonie.
Op 2 Febru-
arie 1841 besluit die Volksraad om die Landdros van Potchefstroom Jo De Klerk, te berig: Dat hierdie Raad in geen opsig
ongene~
is, on sending werk onder die heidene toe te 1aat en
self aan te r;1oedig, daar die Raad bewus is van
het groat nt)_t dat daar ingele .~gen le gt en de p lig daar orJtrend
rustende op ieder een die de naa~ van Christen draag, dat echter de hollandsche boeren veel heef moeten lijden door verkeerde en gehei:n:e berichten van veele sendelingen strekl~ende tot
nadeel van onse Nationals eer en Caracter; welke sendelingen
sich meer hebben laaten gebruiken als poletieke voorstsn~ers
of opperhoofden van gecouleerde vo1keren dan als vreedssiae
leeraars v&n het woord Godso
Die Raad het daaron besluit
bied toe te laat nie
Ofl
geen sendelinge binne die ge-
dan alle die sulken van wien sy reeden hebben te geloofen opregte dienaLrs te zijn van het woord der waarheid en des vreedes
en die wat hulle gewillig verklaar on die wette en gesag van
die Vol1'Csraad te gehoorsaam.
Die eerste sendel:i.nge wat hullenoord van die Vaalrivier
gc~an
vest ig het, was Edwards en
ekspedisie onder Truter en
J:~o
Mo Kol-:, wat saam met 'n
Somerville in 1801 om die moontlik-
heid om met die Inboorlinge in die binneland handel te drywe,
getrek hetQ
Ongeveer drie myl van die teenwoordige Kuruman het
3
hulle in sending stesie aangel€.
1.
2o
3.
Bird: Annals of Natal, I, blse 633o
Dieselfde.
Bladen uit de I.Ienoirs van l) Bore herds, bls
o
o
?0.
- 225 In 1817 is te Kuruman deur die Londense Sendinggenootskap
'n Stasie gestig onder die Batlapiens en in r.,I ei 1821 het Eerw.
1
Noffat hom hier gevestig.
Die VTesliaanse
Sendelinge het die Londense opgevolg en
in 1823 vemig Broadbent en Hogeson hu1le by
volg~linge
die
van
Sefoene1oo
r~~akvvassie
onder
In 1824 is Hodgeson terug
en terwyl Broadbent op 'n gesondheidsreis was na die Kaapko1o2
nie is die
Sendingstasie afgebrand.
En soos ons gesien het,
het die Barolongs wat hulle h ier bearbei het, in 1826 na Platberg vertrek.,
In 1829 verskyn verteenwoordigers van die Paryse Sendinggenootskap, Bisseua, Lemue en Rolland, in Suid-Afrika.
Hulle
was van plan om onder die Ba.hoeroetsie te gaan ar·bei, mao.r as
gevogl van die vyandige houding van Silkaats was lulle ve::.rplig
ora die
)lan op t e gee en hulle naby Lioffat by Nioti to te ves-
3
tig.
In Julie 1841 kon
David Livingstone by Kuruman aan.
Hy
het eers by J.riabotsa gewerk, maar in 1846 by die Bakwena onder
Setsjelie hon gaan vestig..
Op advies van Livingstone het
Setsjelie sy kraal verskuiwe van Chonuane, waar Potg!eter vir
hom grand
aangeit~.rys
het, na Kolobeng, ongeveer 40 r1yl wes van
die ou v;oon )lel-c ..
In 184.8 was da e.r reeds
1
n gespanne verhouding tussen Living-
stone en die Boere . Op 16 Desember 1848 teken hy in verbo.nd met
vn onderhoud met ?otgieter aan:
Opposed te b11ilding school
Told him if he hindered the gospel
the blood of these ~)eo_;)le would be required at his hand. 4.
o
Livingstone was een van die opvolgers van Dr. van der Kemp
1.
2Q
3Q
4.
J. du ?lessis: History of Christian Missionaries, blso 158
472o
Dieselfde, blso 176, 472o
Eervv. Dreyer: Eeufeest .hlbun van de Nederdui ts Gereformeerde ~erk, (1910- bls. 15.
Wo G. Blaike:The personal Life of David Livingstone,
bls. 76
o
- 226 en Dr. l)hi1ip, wat geen s impa tie met die Boere gehad het nie
1
en ook n ie vee1 van hu11e verwag het nie.
Geen wonder dus,
dat hy op 17 Desember 1848, nadat hy 'n yoging aangewend het
om 'n nuwe stasie in Trekkergebied op te rig, moes opteken:
2
nBoers vio1ent1 1r on~oosed.
n
..c
J
...
Dr. Robertson en Faure, twee predikante van die Nederduits
Hervornde Kerk.
wat in 1848 'n besoek aan die gebied noord
van die Vaalrivier [email protected] het, het pogings aangewend, om die
Boere te beweeg, om aan Livingstone toe te staan om die stasio
op te riG.
Aan hu1le het die Boere verklaar, dat hu1le nie
teen die verspreiding ve.n sendingwerk was nie, en dit graag sou
bevorder, vera1 as sendelinge van die Morawiese of Nederlandse
genootskap hulle daar r.rou gaan ve stig.
Aan Livingstone wou
hulle egter die verlot nie gee nie, omdat hy vuurwapens en
3
anm.unisie aen die Inboorlinge verslraf het.
Livingstone het nie alleen die bepalinge van die Boere
in verband met die
ve~spreiding
van vuurwapens
veronagsa&~
nie,
maar was ook een van die sende1inge wat gedink het aan die uitbreiding van Britse grondgebied 1n die binne1ande van Suid4
Afrika.
Dat dit teen die sendelinge was wat die Trekkers ge-
kant was, en nie teen die sende1inge wat hu11e aandag·. by hu1le
werk bepaal het nie, blyk uit 'n brief van
A.~loJ.
Pretorius
van 26 Desember 1850 aan Eerw. Fredouz, waarin hy verklaar:
het was nooit mijne nening het Evangelie tegen te gaan, maar
hetzelve te he1pen bevorderen.
1.
2.
3.,
Do Livingstone:Missionary Travels and Researches in South
Africa (1912), bls. 25 e.v.
WoG. Blaike: The personal Life of Livingstone, b1s. 76.
G oivi. -~_,heal: History of South Africa since 1 ?95, III, bls.
3?8
4.
0
SoS. 60 - Brief van
Desember 1852.
Livingstone aan Packinton, 12
- 227 As Fredouz weer 'n reis wou onderneem, was Pretorius gewillig
1
ou hom te ondersteuno
Livingstone het dan deur sy valse beslmldiginge die Boere
in die harnas teen hom gejaag.
Hy het hulle feitlik niks ande:r"S
2
beskou as gewetelose slavvehouers wat die onskuldige Inboorlinge
9
OlJ
3
n afskuvrelike wyse onderdruk.
So verklaar hy:
It is ah1ost needles to add that proper treatment has al~ys
contained in it the essential element of slavery, vizo, compulsory unpaid labouro 4o
Hy
het ook rede genoeg verskaf om uitgesluit te word uit die
gebied van die Boere.
Die aenval op Setsjelie in 1852 het die gespanne verhouding tussen Livingstone en die Boere die tb)punt laat bereik.
Setsjelie het c;root hoeveelhede vuurwal)ens van
self van Livingstone, verkry.
.
handelaars en
Op 14 Junie 1851 rapporteer
Kommandant Enslin, dat Setsjelie hom sterk voorberei vir oor5
6
log.
Sy volgelinge het die naburige Blankes berowe, ~aar as
gevolg van die droogte wat daar in die land geheers het, kon
daar nie 'n veldtog teen die rowers in 1851 onderneem word
7
nieo
In 1852 het die botsing net Setsjelie as volg ontstaan:
Mosele, die Kaptein VD.n
die Bakhatla, wat naby die Mo.rikvra
gewoon het, het vee van die Boere gesteel.
1
2
0
0
3.
4.
5.
6.
7o
Toe hy gedagvaar
ttFriend 1' van 17 Feb. 1851: "wij hebben geloofwaardig berigt, dat het de uitdrukkelijke begeerte is van de meerderheid der Overvaelsche Boeren, om de uitbreiding des
Evo.ngelies onder de inboorlingen to ondersteuneno" Dr.
G.:·r .A .Gerdener:
Boustowvve vir die Gesl<:iedenis van die
Ned.Geref . Kerk in die Transgariep, (1930- bls.554.
Livingstone: IT.issionary Travels, bls. 26: nThe den2.and for
donestic servants :must be:1et by forays on tribes which
have good SUJ)lies of aattleo" Sien oak bls. 25, 74.
Dieselfde, bls. 26o
Dieselfde, bls. 68o
St. CourtoZ~AGRoNOo44, 24 S~pt. 1858; Livingstone gee as
oorsaak aan (Missionary Travels, blso28):English traders
had sold the Bakwains what the Boers r::ost dread - arms
and amMunition. Vlhen the guns amount to five, so m. uch
alarm 0as excited along our neighbourS that an expedi~
tion of several hundred v1hi tes was seriously planned to
seize these wea ;.J ons.rr
EoVoRo 105, VoR~ 167/5lo
EeV.Ro 105, V.R. 181/51 - ?retorius aan ?otgieter.
- 228 om voor die naaste Landdroshof te verskyn, het hy geweier en
na Setsjelie gevlug.
Setsjelie wou hom nie uitlewer nie, maar
1
het hom beskerming aangebied.
'n Kommando onder Pieter Scholtz is uitgestuur om Mosele
op te eis.
Op 28 Augustus 1852 was die Korm}1ando by Kolobeng
0
Pogings van Scholtz om Setsjelie te beweeg om tot 'n vreedsame
skikking te kom, het hom verder in sy kvv'"aad gesterk.
Die ant-
woord wat hy gekry het, was 'n ui_tdaging om sy kragte met
iemand te meet wat net so goed as hy gev1apen was.
Op 30 Augus-
tus is die versterkte posiesies van die Kaptein ingeneem.
September 1852 is 'n patrollie onder P.
van Setsjelie gestuur.
stone oop.
Opl
Schutte na die ou stat
Hier vind hulle die huis'van Living-
En volgens die sendelinge, Inglis en Edwards twee
tevore aan H. Beytel en J. Snyman vertel het, het
Setsjelie
2
die huis laat oopbreek om kruit en lood te kry.
In dieruis het hulle halfherstelde gewere en meer geweermakersgereedskap as Bybels gekry.
Dit het meer na 'n geweer-
makerswinkel as 'n sendingstasie, en meer na 'n smokkelaars
besigheid as na 'n skoal gelyk.
Kaffer gevangenes het aan
Scholtz: meegedeel, dat Livingstone kort voor sy vertrek der3
tien gewere aan 3etsjelie verruil heto
Daar hy reeds in 1848 beskuldig was, dat hy gewere aan
die Inboorlinge verhandel het, het die ontdekking die Boere
nog meer teen hom gekant.
Na hierdie gebeurtenis het Livingstone die boere verder
4
belaster in die Britse nuusblaaie, en aan die direkteure
lo
2.
3.
4o
St. Court. ZoAoR. No. 44, 24 September 1858. Dr.C.W. Kiewiet verklaar (British Colonial Policy and the South African Republics 1848-1872(1929) bls. 24 5). It was because
Sechele, backed by Livingstone, refused to acknowledge himself a subject of the ReX)ublic that he was attacked and so
seveJ.ely punished.
E.V.Ro IV- Verslag van Pretorius, 1852.
R. 424/52
JoPo van Oordt: Paul Kruger en de Opkom.st der Suid Afrikaanse Republiek, 1898, bls. 68.
- 229 van sy genootskap geskryf, dat die Boere vasbeslote was om die
binneland vir sendingwerk te sluit. Van h ierdie beskuldiginge
van Livingstone word in die Staats Court van die Suid-Afrikaanse Re)ubliek van 24 September 1858 verklaar:
Availing hinself of the exaggerated symapthy, which a portion
of the fanily of John Bull extend to the black races, and of the
ignorance of local circumstances which is natural in so remote
a country as .,.ngland, he has me. de out an ., ex parts" case against us, which if it were true, would ex1)ose us to the just
hatred of nankindo
2.
En daar hulle hom nog beskou het as die bron van die on!J..uste
op die wesgrens word verder verklaar:
and we may hope that if we can for the future prevent the settlement of any of the L .r:LS. agents in that J.) art of the country, peace may be long ~reserved.
3.
Toe Livingstone dan met sy reis begin is in die Staats Courant
4
van die Suid-i...frikaanse Re_publiek van September 1858 verklaar:
We congratulate him on the wordly wisdom and sagacity he has
dis:played v1e cannot hel) J?i tying hin for being compelled to
use such raeans. ~je are convinced such a course has been distasteful to him in the extreme, and give him credit for having
taken the first opportunity of disconnecting himself from the
trarnmels of a society of whose dirty work he must be thoroughly sick.
Di t was dus nie net persoonlilce k:wessies tussen die Boere en
Livingstone nie, maar ook die strewe van die Londense Sendinggenootskap wat volgens die beslcouing van die Boere, nie net
sendingvverk: ingeslui t het nie, wathulle met afsku vervul het
teenoor die Genootskep.
Staats Courant van die
Die volgende aanhalings uit die
Suid-Afrikaanse Re)ubliek toon duide-
lik aan vvat die Boere van Livingstone en die Londense Sending5
genootska) gedink het:
As an agent of the L .Iii .. S . it was his bounden duty to show enmity
between the black and white races, according to the custom of
his class through out South Africa.
'11',
lo
2
3.
4.
5.
o
Blaike: The Personal Life of Do Livingstone, bls. 113;
Livingstone: Missionary Travels, bls . ?Oo
St Court. Z .,-'-l- on. No o 44, 24 September 1858
Dieselfdeo
Dieselfde.
Bieselfde ..
o
o
- 230 -
In die Staats Courant van die Suid-Afrikaanse Republiek van 9
April 1858 word verhanl hoe Setsjelie hom gretig verklaar het
om onder die beskerming van die
plaas te word.
Suid-Afrikaanse Republiek ge-
Daarop word vervolg:
Dit is ten minste eene overtuiging van een geheel ander bee
stannde gevoelen, tussechen de naturellen en de ingezetenen van
dit land dan dat, welk door de kiuaadaardigen agenten en staatkundige knoeijers van hetLond.onsche Zendeling Genootschap opgegeven is geworden, die zoo lsng oorlog en oproer, tusschen
blanke en gekleurde starrr1en door geheel ZuidAfrika verwekt
hebben..
1 ..
Die Boere het kennis gedra van die beskuldiginge ''\Tat deur
2
Livingstone teen hulle gemarik is;
van daar die verklaring:
In elke zinsnede, welke deze verachtelijke persoon, in betrekking tot onze verhouding net, en behandeling van de naturellen
stamnen schreef, heeft hij van leu~cln en bedrog gebruik gemaalct; daar hij bij zijne manier van aanvallen, staat maakt
op de onwetenheid en verblinde vroomheid zijner lezers. 3.
Tiie Eoere n oord
1raJ1
die Vaalri vier was dus defini tief
teen die Lu.1.1dens8 Send1nggenootskap en die verteenwoordigers
van die Genootskap in Suid-Afrika, nie omdat hulle serdingwerk onder die InbOorling wou doen nie, maar omdat hulle
politieke sendelinge was en onrus onder die Inboorlinge veroorsaak het.
Die twee Sendelinge, Ingles en Edwards, het lulle ook in die
moeilikhede ingemang, en nie alleen skerp aanvalle op die
Re.)ubliek in die ?'Com.rnercial Advertiser" gamaak nie, maar ool<:
vn beledigende brief aan Konmandant Scholtz geskryf.
Hierdie
4
optree van die tvvee Sendelinge het groot opskudding veroorsaak
Op 4 Oktober 1852 besluit die Komaissie-Raad om Pretorius
5
op te dra om die saak te ondersoek.
1..
2.
3.
4.
5.
Die twee Sendelinge is
St. Court. ZoA.R. No. 25, 9 A)ril 1858.
In die St. Court. z ..c..... R. No. 54, 9 Julie 1858 ~Nord verklaar: nrdet de grootste verontwaardiging hebben wy moeten
zien dat de lasterlyk aanspraken en uitdrukkingen van Dr.
ilringstone en die zyn schoonvader, den ouden heer lloffat,
tegen onze Re)ubliek, in Couranten van Kaapkolonie veerklank hebben gevondenoH
St. Court.ZoA.R. Noo 48, 29 Oktober 1858.
R. 432/52 - Brief van Landdros van Stc.den, 20 September
1852.,
E.V.R.N. Iv, 4 Oktober 1852, Art. 9.
o
- 231 Sendelinge is te Rust en burg verhoor en ge1as om binne 14 dae
1
die Suid-Afrikaanse Republiek te verlaat.
Die behandeling van die twee Sendelinge is in Europa gebruik om aan te toon, dat die Suid-Afrikaanse Republiek teen
2'
sendingwerk was
o
So vvord in die "Maandberigt van het Nederland-
sche Zendinggenootschap" van Oktober 1853 in hierdie verband
meegedeel:
Het bepaalde doel van hunne streven is, de zende1ingen uit het
hand te verdr ljven en hun werl{ te vernietigen o
3.
In 'n digstuk ven H. J. Koenen wat in 1854 in Nederland ver4
skyn het verk1aar die skrywer o.a.:
Maar acht wat schand'bedekt den schoonen naom
Van Rolland, waar van ouds luoppend hart
Zoo VV'a:rm voor 't woord der bli j de boodschap sloeg
Hoe ver is 7 t nakroost v&n der Vad'ren geest
Ontaard, verdwanldt De Boer, de harde Boer
V8.n 't Kaapgewest, wanneer hij onversaagd
Zijn erf bewaakt, zijn haard, zijn vee, zijn grenzen,
Ziet in 't verwilderd natuurwo1k geen nenschent
Baie persons het blylcbaar in Europa geglo, dat die Send.eling
5
vir die Doere "een lastig wezen en aanhovdend kvvelgeesta is.
So slcrywe G. Groen van l)rinsteren in 1847:
De zendelingen zijn voor de uitbreiding hunner magt uitermate
bevreesd en achten hun zegepraal met den ondergang der zendelingposten ~elijk. 6~
Die grofste onwaarhede is sander- nader ondersoek aangeneem en
verder verkondig:
Die beshu1diginge teen die Boere is deur Jo Stuart in die
19
Amsterdo.msche Cour<}nt a van 3 november 1853 bestry'
1.
2.
3.
4.
5.
6o
Hy het
C. state of Orange River Territory, 31 May 1853, bls.l20-125
Nicolaas Beets: Des Christens Schuld aan den Heidenen (1892)
bls. 19 en 83o
J. Stuart: De Hollandsche Afrikanen en hun Republiek in
Zuid-Afrika (1854) bls. 265.
Dro So?. Engelbrecht: Geschiedenis van de Nederduits Hervormde Kerk in Zuid )~.frika ( 1920) Bylaag, XLI.
J. Stuart: De Hollandsche Lfrikanen, bls. 363o
G. Groen ven 2rinsteren: IIet ?rrijsche Zendelinggenootschap
werkzasn in Zuid-Afrika, veral ook in Nederland aangeprezen
waard (1847) bls. 24n
-232 -
het onder die aandag van die Nederlandse
Se~dinggenoots~
p
gebring, dat die Suid-·Afrikaanse Republiek graag van hulle orrder die Inboorlinge in die Transvaal sou toelaat, maar dat hullen ooit teogelaat wou word om vuurwapens aan die Inboorlinge
1
tP verskaf nie,
Hy het ook die Nederlandse Sendelinge V81"maan
om zich te onthouden van alle valsche berichten, huigelarij
en schijnheiligheid, die de Hollandsche Afrikanen een ieder
verfoeijeno
2.
Die Boere het 'n afkeer van al hierdie dinge gehad omd.at
hulle
reeds
voel, ja zeer veel, geleden hebben door verdraaide en goddelooze Zendelingsral)porten en hunne valsche lasteringen. 3.
Nieteenstaande die handelwyse van die
Londense Sendinggenootskap mee gewerk het
~3endelinge
"d~;;n
van die
:Namen des
4
1\Iissionars in diesem Lande zu eineiJ gehassten zu mac hen,
H
het
die Boere nog hulle deure oop gesit vir die Eorawiese Broeders,
en sodra hulle verneer.1 dat Sendelinge van Genadendal kom, is,
5
hulie besonderlik hartlik ontvangs
Hu1le het nag altyd die
sendelinge lof toegesv1aai
daar het gedrag en voorbeeld dier vrome christenen, verbonden
mst h, nne naauwkeurige voorschriften strek}\:en, om gei1oorsaamheid met werkzaamheid gepaard to doen gaan, maar de stelse1
die door andere genootschappen•opgevolg worden, dienen alleen
om van de inboorlingen eenen biddende, psalflningende horde van
moordenaars, dieven, landlopers, enz., te maken, en van hunne
Zendelinge net zeer weinige uitzonderingen, doordrijvende
Kaffer-handelaars.
6.
As die Trekkers nie teen sendingvverl-: was nie en alleen gevrees het vir misleiding en b8drog, hoekom het hulle nie self
dj_e taak onderneem >Jie?
1o
2o
3~
Die antwoord hierop kry ons in
Sto Gourt.Z.A.R. Noo 41, 24 Lugudtus 1858.
Stuart: De Hollandsche Afrikanen, blso 366.
St.Cvurt. Z.AeRo No. 34, 9 Julie 1858; Sien 'JOk opebrief
van J. Stuart aan H. J. Koenen, 30 SeJ.)tember 1854 in Dr.
S.P.Engelbrecht: Geskiedenis van de N.HoKerk, I, Bylacg
XLI.
4.
5~
6..
J::Iorensky: Erinnerungen aus dem l:Iis nionleben in Trans(1888) bls. 60
St.C0urt Z.h.T. No. 34, 9 ~ulie 1858.
Dr. Gsrdener: BoustOVIJif',ie vir die Geska vsn die N.G.Ker}:,
bls. 185.
D .1~"
va~l 1859-1882
-233 -
verslag van C. HidG.ingh wat deur die Am.sterdamse Kommissie gestuur was om ondersoek in te stel in die e;odsdienstige toestand
van die Blanke bevoJki.ng noord van die Vaalriviero
In .1856
rap:porteer hy:
Beroofd van alles, zonder ondervvi j zers, zonder _;~redil<:anten,
moesten zi.j zichzelven een toevlugt zoeken en hunne eigene leermeesters worden
De l.'Ienschen klae;en bitter hun nood dat zij
geen predlkant hebben, en als scha:pen zonder herder rondlopenolo
Q
~aar
o
hulle nie eers in eie behoeftes kon voorsien, kon dit nie
verwag word dat hulle self sendingwerk sou onderneem nie.
Die Re)ubliek Lydenburg was ook nie teen sendingwerk nie,
maar ooJ:c onder bepaalde voorvraardes.
Toe Merensky en Gru'tzner,
twee sendelinge van die Berlynse Sendinggenootskap, by Lydenburg
aankom, is h ulle onder die aandag gebring, dct hulle verlof ·:··: ·
noes kry om met hulle werksaamhede aun te gaano
Die Landdrost
2
het geen beswaar gemaok nie,
nur die Bedingung stellte nan dass wir dart niemals Gewehre
. )ulver und blei einflihren oder deren Einfuhrung beglinstigen
sollteno
3.
Die sendelinge het die Boere blykbaar altyd aan die handel
in vuurwapens en gelykstelling tussen
laat dink.,
Di t vvas omdat
hiermee verskil het,
sel~ere
dat~lle
B~nkes
en Inboorlinge
sen del inge :met hulle in verb and
altyd die beperking gestel het,
dat verlof verkry moes word en dat die sendeling aan sekere
voorwac;_rdes :m.oes voldoen.
In ell\:e geval was die beperking
van so 'n aard, dat dit nie die werk van sendelinge wat hull.e
aandag by hulle werk wou bepaal sou strem nie.
1.
2o
3o
Ds. C. S)oelstra: Het Kerklike en Gods. Leven der Boeren
bls. 182.
DoAo Merensky: Erinnerungen aus dem Iiissionlebon in Transvaal 1859-1882 (1888) bls. 3 en 5.
Dieselfde, bls. 8.
-
234 -
Die Houding van die Lydenburgse Republiek teenoor sendingwerk
word saamgevat in die volgende verklaring van die Uitvoerenc1e
1
Raad van 7 Maart 1860:
Hoewel wij sterk tegen de gelijkstelling en de geslachtsvermenging van de blanke met de zwarten zijn en sulks met het ware
Christendom niet strijdig of ongeoorloofd achten te zijn wenschen vrij echter, en hebben zulks in deze meermalen gezegd,
dat allen Heidenen tot beschaving, en Kennis der waarheid mogte komen - en mogt de tyd daar zijn d~t goede vrugten daarvcn
gezien worden (zo als zij eenigen opnoemt) en dat wij hiertoe
mogte kunnen bijdragen - en wij vertrouwen dat zulks geschieden
zal indien de zendeling slechts getrou asn hun waarlijke roeping zijn en alzoo arbeideno Dit geve de Goede Godc
Toe moeilikhede op die wesgrens in 1858 ontstaon, het
Lioffat gevrees, dat hy beskuldig sou "Hard dat hy vuurwapens
aan vyandige naturelle verskaf het .
Hy het daarom die Goewer-
2
neur om ondersteuning genader..
Op 27 Januari e 1859 skryvJe Sir
Go Grey &an President ?retorius, dat gerugte bestaan, dat inwoners V8.n die Suid-Ji.frika'· nse Re)ubliek van )lan was om Kuru3
man
a:::-n te val o
Hiero:9 het die President geantwoord dat die
Regering nie be"WUs was van so 'n plan van Boere nie en dat die
Inwoners van die ; Suid-f!_.frikaanse
Republiek wat so iets do en
4
gestraf wou word.
Die gerugte het volgens President ?retorius as volg ontstaan: Die Suid-Afrikaanse
Re._;ubliek het 'n jaar ge1ede 'n
oorlog gevoer teen die Opperhoofde Mclloera en Gasiboneo
dood van
Na die
lgo is ?n vredestraktaat gesluit wat nie deur Mahoera
nngekom is nie en die Suid-Afrika&nse Re)ubliek
heeft de overtuiging, o, verschillende bewijzen gevestigd, dat
de sendeling te Kurur1un 1It~hoera hebben overreeden aangeraden,
het met ons ges1oten vredes tractaet te s6hendene
5.
1
o
2c
3o
4o
5.
L. III, 7 o
Eo S~mith: R. Boffat (1925) blso 234.,
Sto Courto ZoA.,Ro NOo 77, 1859.
Dieselfdeo
St. Courto Z.A.Ro No. 77, 1859o
- 235 -
Verder het Pretorius onder die aandag van die Goewerneur
gebring dat daar sterk suspisie bestaan het, dat Moffat die Inboorlinge van vuurwapens voorsien het. Die Suid-Afrikaanse
Re)ubliek sou heeltemal gewillig wees or1 ook e.ie sendelingstasie te Kurur:.1an te beskerm
wanneer wij de overtuiging erlangen, dat aldaar niet zaad van
tweedragt tegen christenen worden aangezet; maar in waarheid
hat Evangelie van Christus wordt verkondigdo
1.
Die gerugte, dat die Suid-Afrikaanse Republiek
9
n aanval
vrou maak, was vir baie persone wat nie op hoogte van sake was
nie, 'n bewys van die onsir:_patieke verhouding teenoor die sen-
Die "Evangeliese
Verbond it te Port
Elizabeth het ook in
hulle brief van 13 April 1859 aan die Boere, waarin hulle Ooao
2
die sa k ook ar:ngeroer het, groot verontwaardiging verwek.
Behalwe die beskuldiging in verband met Kuruman is die Boere
beskuldig, dat hull-e sendingwerk teengaan en beris::_Je omdat
5
hulle self nie onderneer.1 om sendingwerk te doen nieo
besk~.lldiging
Op hierdie
het Coetzer en BUhrman in die noude Emigrant 91 van
4
3 A)ril 1860 geantwoord
11Rar bijna allen zijn er hier voor, om het
Evangeli.e de he ide-
nen te laten verkondigen, onverschillig of zij van G:t:ams geslacht
of van de Egijptenaren afl-;.:o:c.1stig zijn; maar wij willen dat zulks
geschied onder bepaalde voorzorgen tegen bedrog en misleidingo
Die leerstellinge van die sendelinge, dat die Inboorlinge
bij aannening van het Christendom gelijk staat in rang met de
blanke flenschen . zal en kan geen ander gevolg hebben, dan dat
bekeerc1en en onbcl<.:eerde hoognoedic;er en trotscher en ontenbaarder wordt als vroeger.
Verder het die Volksraed dsaro; gewys, dat alleen sendelinge
lo
2o
Sto Court. Z.A.Ro Noo 77, l859o
Elpis Algemene Tydschrifte voor zuid Afri}~a, ··~caapstad 1861
b1s. 62; Dr. Gerdener: Boustowvre vir die Geskiedenis, bls
o
664, 665o
3o
4.
El)is Algemene Tydschrift voor
Dieselfde.
Zuid Afrika bls. 57-66o
wat nie die gesag van die Boere wou erken nie, h ulle besig gehou Elet die handel in olifantstande, gevv-ere en aramunisie, teen1
sts.nd in die Re)ubliek ondervind o
Die Boere is nog verder in 'n verkeerde lig gestel deur
Po Huet vvat allerlei valse verklaringe veral in sy geskrif: HHet
Lot der Zwarten in Transva 1a gemaak het.
was 'n voorstaan-
Hy
2
der v&n gelyl<.::stelling
en het die best:uldiginge van die Evange-
3
.liese Verbond beaamo
In die inleiding vir die skrif verklaar
skryv·Jer, dat sy doel met sy skrif was om die Engelse Rege-
cl~e
Ring te beweeg Hhet gezag over de Hollandsche Re)ublieken in
4
handen te nenen
Kem:i_J en Dr.
o"
~=>hilip
Hy
wat
was dus 'n egte dissipel van Dr
o
vc:;n der
Brit se inmenging as 'n weldaad besl:ou
5
het
o
Hy
was geneig om tot ui terstes te gaan
En or1dat die
o
Bc.ere hon as 'n ruste1ose persoon beskou, het hulle geneen,
6
dat hy vn gevaar vir die Suid- Afrikas.nse Republiek was. Hierdie houding van c1ie Regering teenoor hom het blykbaar sy onsimiJatieke :l ouding teenoor die Boere verskerp
o
Sy geskrifte
het baie bygedra om die Boere in die verkeerde lig in Europa
te stelo
Ons het gesien, dat die Berlynse sendelinge Merensky en
Grntzner in 1859 deur die Lydenburgers vriendsk)alik o ntvang is
Met die vereniging van die Republiek en die Suid-Afrikaanse
Republiek 3oes die goedkeuring van die verenigde maatskappy vir
die toe1ating ook verkry wordo
lo
3.
4a
5o
6.
Op 23 Junie 1860. besluit die
Sto Court.ZoA.R. 49, 5 Nov~ 1858. Beskuldiginge het in die
Mercantile Advertiser weer vers~yn na die aanval op Gcsibone. Hiervan skryf die genoende St . Courto nHet is klaarbli(jke1ij1: dat geneld extrakt afkomstig · is van een der
losbandige Zendelingen behoorende tot het verfoijelijke
London Zendeling-Genootscah).
Sto Court. Z . .AoH. Noo 57, 31 Desember 1858.
~2
Huet: Het Lot der Zwart en, bls. 257-258.
Dieselfde, bls. 13.
Dieselfde, bls. 13, Dr. Engelbrecht: Geschiedenis van die
Ned. Herv. Ker.k in Zuid Afril(a, II, bls. 16.
Die self de, b1s. 17. ·
o
o
- 23? -
Uitvoerende Raad om 'n Kommissie asn te stel om die saak te
ondersoel;:.
0~1
2 Julie het die Kom.rnissie
.
die sendelinge ontmoet
en artikels 6 8 en 9 van die grondwet onder hulle aandag gebring.
Artikel 6 bepanl, dat vreemdelinge in die Staat toege-
laat en beskerm sou word.
Artilcel 8 bepaal o oa. dat gehoorsaam1
heid aa.n die wette van die land verwag word, en verder:
Het volk laat de uitbreiding van het Evangeliur.l toe onder die
heidenen, onder bepa:.:1.lcle voorzorgen tegen gebrek of misleiding.
2
Artikel 9:
Het volk wil geene gelijkstelling van gekleurden met blanke ingezetenen toestann, noch in Kerk nag in Staat.
Aan die sendelinge is ook kennis gegee:
dat indien zi j dezel ve will.en gehoorzamen, hun geen verhinder···
ingen sullen aa~gedaan worden om het Evangelie aan de Heidenen
te verkondigen.
3.
Met die onderhandelinge was ds. P. A.C. van IIeijningen
versoek van die Korrilllisie ook teonwoordig.
Met sy medewerking
is besluit
on te trachten de Zendingzaak zooveel Bogelijk te bevorderen in
deze Re)'I.Ibliek - en om. eli t goede doe1 te bevordenren worden
overeengel:omen dat genoerJ.lde I r ._Ew. :r?redikan t en Zen del ingen
Statuten zu1len opste1len waaronder zij vermanen dat de Zendingzaak overeenkomstig Gods Woord, en den bepa1ingen in de genoemde artikelen der Grondwet voor het vervolg geregeld en op 4
vasten en behoorlijken voet daargesteld en bevorderd kan worden
Aan hierdie opdrag is voldoen en vn paar dae later is 15
artikels, aRegle:nent ter regeling van de verkondiging des
Evangelies onder de Heidensche bevo1king der Z .A .. Republiek,
deur die twee sendelinge voor die Komrnissie [email protected]
Hierop het
5
die Ko1.1nissie beslui t:
1.
2.
3.,
4.
5.
7
"
Locale Wetten z.~oR. 1849-1885, bls. 35o
Diese1fde
R .. 3840/60
Verslag van Kon:u~1issie, '7 Julie 1860.
Ro 3840/60 - Notule van onderhoud, ? Julie :B60o
Dieselfdeo
-
238 -
Dat doordien Artikel 8 der Grondwet tot verschillende verkeerden opvattingen zou lrunnen a<-nleiding geven, het door deze
Komrn.issie, hoogst nuttig geacht wordt, om de door den E'INo Zendelingen zelve voorgestelden 12 Artikelen als aleemeene Landswet vast te stellen, en dat allen later in deze Republiek zich
vestigende Zendelingen onder deze wet alleen toegelaten, en
overeenkomst ig J\rtikel 6 der Grondwet erkend worden
0
Die bepalinge het so in d.ie smaak van die Ko:mraissie geval,
omdat di t 'n sanevatting V8.n die beleid vs.n die Boere teenoor
sendinswerk was.
Die drie )ersone, dso van Heijningen, Merensky
en Grcrtzner, wat vir die artikels verantw6ordelik was, was nie
ou inv1oners van die land nie.
D:s., van Heijningen is in 1858
ui tgestuur deur die _t\.msterde.mse Geestelike Kommissie en in
1
Februarie 1859 het hy in Lydenburg aangekom.
In Maart 1859 het
2
clie ander twee in Kaepstad geland.
Hulle moes dus eers uitge-
vind het v_rat die Boere van die sendeling vervvag het, voor hulle
die artikels kon opstel.
Drie van die artikels handel oor die kwessie V8n gelyk3
stelling en het o.a. bepaal:
De zendelingen achten de burgerlijke gelijl:stelling van k leur·lingen en blanken geheel en alleenli.ik afhan_klrjk van den Staat
o
Eul1e noes ook erken:
het regt der beva1king om den k1eurlingen te ontzesgen het gebruik van en den toegang tot de kerlcgeb'ouwen der Nedo Gerefo
gemeente Zoolang im.mers de gemeente dat verbod willen handhaven.
Hierdie verhouding noes hulle nie a1leen erken nie, maar met
woord en daad dit vir die Inboorlinge leer.
Hul1e m oes die Inboorlinge leer om. die staatsgesa.g te respekteer, en nie toelaat nie dat diensbode hu1le op die sendingstasie ga2n vestig voor hulle dienstyd verstreke waso
Die vrees vir die
1o
2.
3.
sendel~ng-handelaar
word ook hier,
l')rof. Dr. S .. P. Engelbrecht: Geslciedenis van die Nederdui ts
Hervormde Kerlt van Afri_ka (1936), b1s. 199 .
Do:lt.Merens}:y: Erinnerungen a us dem I~is ~:ionlteben in Transva&l 1859-1882, bls. 3, 5.
Ro 77/66- Kopie van 15 Artikelso
- 239 -
1
openbaar:
De Zendelingen verklaren den handel met Krijgsbehoeften waar de
wetten van den Staat dezelve verbieden voor onvereenigbaar met
de roe}ing des Evangelie-predikers onder de heideneno
Geen Stasies sou sonder die toestemming
in die
van die Regering
Suid-Afrikaanse Republiek toegelaat word nie, en die
die wat toegeleat word l'!loes die wette van die Republiek eerbiedig.
As die sendelinge aan die voorwaardes voldoen
onthoudt (de Regering) zich van a11e bemoeijing met de verkondiging der Evangelies s1s zoodanig, 2.
en belowe die Rec;ering om die sendelinge te beskerm nge1ijk een
christelijke overheid betaamdo
Die onderhande1inge van die Kormnissie en die 15 artikels
3
is deur die Uitvoerende Raad op 24 Julie 1860, goedgekeur.
In
Se_9tember het die Volksraad oolc hu11e goedkeuring aan die saak
4
geheg.
Hiernee was die sendingsaak in 1860 nag nie afgehandel nie,
Terwyl die Volksraad in September 1860 sitting geneem het, was
5
daar ook 'n
a1ge~ene
Kerkvergadering te Pretoriao
Uit die
besl:ikbare gegewens bl3tk di t, dat daar onderhande1inge tussen
die Regering en die Kerkvergadering in verband met die saak
plaas gevind heto
Die notule van dieKerkvergadering en die
meeste van die briewe in verband met die sa8k het ver1ore
raak.
~ng
ge~
Dit blyk egter, dat die Kerkvergadering duidelikheid verhet in verband met die houding van die Regering teenoor
sendingwerk.
Die Goewernementssekretaris het die Kerkvergader-
verv.rys na die voorgenoemde artih:els 8 en 9 van die Grondwet.
1.
2o
3o
4o
5o
R. 77/66- Ko.:.)ie van 15 Artikelso
Diese1fde.
UoRoBo 24Julie 1860, Arto 2.
VoRoNo Se.:.)tember 1860, Arto 134o
Sien Prof o Dr o SoP. Engelbrecht: Geslciedenis van die Ned o
Hervo Kerk (Pretoria, 1936), blso 202.
- 240 Om dan aa.n te toon, dat die
Regering werk1ik nie teen sending.-
1
werk was nie, verklaar hy:
En tot overtuiging, dat dit {die Bepalinge van die Grondwet)
slechts niet ijdele woorden zijn dient dat er thans alreeds
4 duitsche zendelingen binnen onze Re)ubliek tot dat einde
onder de heidenen werkzaarn z:ijl.
2.
Die Kerkvergadering het b1ykbaar daa.rop aane;edring, dat
die Vo1ksraad sy houding teenoor die sending saak duide1iker
as in die grondvvet sou omskryv1e.
Op 10 Se::>terJber 1860 is die
kvressie weer in d. ie Vo1ksraad bespreek
'n Konnnissie van drie
o
lede is aangestel om die saak te o ndersoek en daa.roor te rap3
porteer.
Hierdie Kommissie het op 26 Septe1nber 1860 7
artil~els
van voorzorg tegen bedrog en misleiding in de Uit-
·~~atrege1en
breiding van het Evange1ie onder de Heidenen,"voordie Volks4
raad gel§.
Die artikes1 is goedgekeur.
Die 7 artike1s het geen belangrike verandering in die beleid von die Suid-Arrikaanse Republiek teenoor sending werk
openbaar nie.
Die belangrikste verandering was, dat sendelinge
5
al1een toege1a&t sou word op versoek van die Inboor1inge self.
Miskien onder invloed van die Kerkvergadering is nou ook bepaal
dat die sendelinge aan die eise van artike1 21 van die grondwet
6
moes vo1doeno
VE~n
Geen Kato1iek of Protestant wat nie aan die eise
die Heide1bergse Catechismus vo1doen het nie, sou dus toe7
ge1aat word.
Verder is die ou bepalinge van die Boere, dat die
sende~
1inge a11een met die toesternming ven clie Regerine hu11e
1.
2.
Kopie vcn Brieven Boek 1860, No. 241 - 8 Sept. 1860o
Hier bedoe1 hy die Hermanburgse sendelinge wat op versoek
van die Boere h ul1e by Setsje1ie gevestig het
R. 182'/63
Brief van dro A. Hardeland aan Jansenvan Rensburg, 16/6/'63
V.R.N. 10 September 1860, Art. 127o
V.R.N. 26 September 1860, Arts. 132, 133.
Looa1e Wetten z.~ort. 1849-1885, b1s. 143, Art. 1.
Dieselfde, Art. 2.
Art. 21 van Grondwet van 1858, Locale Wetten Z.A.Ro 18491885, b1s. 3tl.
o
- 241 in die Republiek kon vestig en die wette van die land moes gel
hoorsaam, opnuut bel:ragtig
Merensky
h~t
0
met valle toestemming van die Volksraad na
2.
Mal eo vertrek om daar goed ontvc:.ng te word.,
Korr.Jnandc.nt-
P. Nel en sy Veldkornet het hom vergesel na Maleeu en die plek
aangewys waar hulle die eerste Berlynse sendingstasie, Gerlachs3
hoop, aangele heto
Nieteenstaande Kornmandant Nel aan Maleeu laat weet het:
Eers moet .jy vir ny dood ma<::k, dan vir Holtsthuizen en dan kan
jy die sendeling wegja,
4
het die opstandigheid van die vo1gelinge van Maleeu die send5
ingvver};: hier baie gestrem.
Di t was waarskynlik daarom, dat
Merensky met twee ander sendelinge, Endemann en Nachtigal vvat
hy han in 1861 aangesluit het, verder noordwaarts getrek het
6
en onder die Bapediestam 'n nuwe sendingstasie aangel.e het.
Gerlachshoop was egter intussentyd nie heeltemal ver1aat
nie~
In 1864 is Naleeu aangava1 deur clie Swasies en byna die
hele stam ui tgemoor.
Nv.
hierdie aa.nval het c1 it vir
v
n tyd j le
ge1yk asof die sendingwerk ga,:n vorder, maar onder1inge moorde
t" :ssen die verskil1ende stamrne het voortgeduur, sodat die
sende1inge in 1865 met die res van die stam te Botsabelo- naby
?
die teenwoordige Hidde1burg - hu11e gaan vestig het.
is aan·hom verkoop en daar het die
gelukkig gevorder.
s~asies
lo
2.
3
4.
5D
6
o
0
?o
sendingwe~k
Botsabelo
betreklik on-
Van 1865-18?5 was daar nie minder dan 14
van die Berlynse Sendinggenootskap in die Suid-
Locale Wetten ZoA.Ro 1849-1885, b1Sa 143 .
Ro 3?56/60o
Merenslcy: Erinnerunt:;en aus dem I·.Tission1eben bls. 22.
Dr. INnagemann: Sud-i.. fril\:a und seine Bewohner ( 1881) b1s D43
l\~erensky: Erinnerungen aus der:1. Eissionleben, b1s
39
L. IV, 12 - Dagboek van Landdros van Lydenb,,.rg, 1? Augustus 1851; J. duPlessis: History of Christian Missionaries, bls. 345.
Merensky: Erinnerungen aus dem Missionleben, bls. 22.
o
o
c
- 242 1
Afrikaanse Repub1iek toegelaat nie.
Toe die Boere sien, dat lVierensky nie die Kaffers opstandig mac:._k nie, en hom by sy sending\1\rerk bepaa1, het hulle
2
goed met hom oor die weg gekom.
Hy het oolc baie daartoe byge-
dra ou die vertroue van die Boere in die sende1inge te sterk.
Geen ·wonder dus dat toe Dr. V!anger!lann in 1866
Pretoria besoek
het, clie I'resident die Berlynse Sendelinge as nnuttige Menschen"
3
bester1pel heto
Die Hermanburgse Sendinggenootskap wat op uitnodiging van
die Suid-1"-frikaanse R.epubliek hu1le werksaamhede hier aanvaar
4
het, het intussen vn reeks stasies van Pretoria na die Wesgrens
van die Reyjub1i ek gestig,met Bethany, /wat 20 n1yl ,.l'"Jes van
5
Pretoria aangelS was) as hoofstasieo
InE60
het daar vn besonder sterk drang by die gemeentes
van Woreester, Paarl, Mantagu en Wellington ontwikke1 vir
sendingwerk in die binnelande.
Dr . Robertson is na Europa af-
gevcardig, om daar sendelinge en onderveysers te probeer vind
Gonin en UcKidd, die eerste v:n Switser en die tweede vn Skot
lo
2..
3o
4•
5.
Jo du Plessis: History of Christian Missionaries, b1so
348 - Die Stasies was: Mat1ale, Botschabelo en Makapaanspoort (1865), Pretoria en Lydenburg (1866), Modima1le
(Waterberg) en H·:.~1okong ( 186 7) , Blouberg ( 1868, Potchefstroon en Shewase (1872), Shakoma (1874), en Heidelberg
1875 . In 1880 verklaar Merensky dat daar 20 stasies in die
Suic1-Afrikaanse Re:pub1iek was wat aD.n die Ber1ynse Genootskap behoort het . (0.2740, b1s. 90 . Sien ook VoR.N.
Februarie 1866, Arto 295)
C.. 2374, bls. 76 - Herensky aan Sir B Frere, 1 1Toi 1879
R. 37/64o
R. 182/63- Dro Harde1and aan J·nse van Rensburg, 16 Junie 1863 .
Dr Vlangemann: SLid Afrika und seine Bev1ohner, bl s. 44
o
o
o
- 243 1
het hulle die versoek om na Suid-Afrika te kom laat welgevalo
Na sy aankoms in Suid-Afrika het Alexander McKidd hom na-·
by die noordgrens van die Suid-Afrikaense Republiek, onder die
volk van Michael Buys, gevestigo
Frans en Cornelis Lettering
het hom grand aangebied, maar omdat daar nie water op was nle,
het hy vir horn 'n plaas gekoop.
Stefanus Hofmeyer het kart na
2
hom ( 1863) ui t die Kaapkolonie vertrek en by hom au.ngeslui t ('
Ongelukkig het die twee sendelinge hulle nie net by sendingwerk
bepaal nieo
McKidd het hom die reg aangematig om blanke kinders
te doop en Hofmeyer het probeer om 'n gemeente op te bou uit
3
ontevredenes en gecensureerde blanlces.
Hierdie onreelnatighede
van die twee sendelinge het weer ontevredenheid verwek.
Dse Gonin het in 1861 ook na
na Rustemburg begeweo
Suid-Afrika vertrek en hom
Van Paul Kruger het hy verlof gekry om
sendingwerk onder die Kaffers van Liaka::_:)s.n te begin.
Kruger het
sy blydst:ap te kenne gegee o or die kor.s.s van die n uwe sendeling,
en aan hom vn p1aas vir die doel vry afgestaan.
Na Gonin vn
bietlie Afrikaans en Kaffertaal geleer 'het, het hy hom te
4
Soulspoort gevestigo
In 1861 vind daar in'die Suid-Afrikarnse Republiek weer
iets p1aas wat tasm1ik breedvoerige besprekings in selcere
kringe uitgelok het.
Frederik Weyers is deur die Kleur1inge
te I)otchefstroom gevra om vir hulle te J.Jreek.
Hy is gewaarsku
dat hy dit nie mag doen nie voor dat hy ver1of daartoe gekry
het.
Hy het hom aan die waarskuwing nie gesteur nie en is be-
boet met Rds. 10o
Toe hy nog m.et sy verrigtinge voortgaan, is
hy net Rds. 340 beboet.
1.
2"
3o
4o
Die Kristelike Konferensie wat op 17
Eer\No Dreyer: Eeuwfecst Album van de Ned.. Ger. Kerk, (1910
bls. 41.
SoN . . 27, 1520/94- Brief vo.n Eofmeyer, 9/10/'94.
2rofo Dr. SoPo Engelbrecht: Geskledenis van die Nedo Hervo
Kerk van Afrika, blso 197, 198, 251-252o
Eerw. Dreyer: Hist Album van Nedo Geref,Kerk (1910) blso4lo
- 244 -
en 18 Oktober 1861 te Ladysmith plaasgevind het, het baie oor
die saak te
s~
gehad.
Hulle het £21 ingesamel om te help om
die ttonregverdigef' boete te betaal, en die
Suid-Afrikaense
1
Re j)Ubliek het
v
n ubroederlilce vermaning" ontvang o Die hele
moeilikheid is net veroorsar k deur die koppigheid van Weyers
en sy volhardi.ng om nie die wette van die Republiek te gehoor_?
saam nieo
Dit was nie die minste bewys do.t die Suid-Afrikaanae
R.e)ubliek nie simpatiek tecnoor die sendingsaak gesind was nie '·'
' n Soortgelyke geval het in 1874 plaas gevindo
de Beer het ook probeer
o~
'n Seker LoSo
vn gemeente te stig, sander om die
2
Regering daarve.n :r-:ennis te gee o
Ool< in die geval het die Volks··
raad beslui t om de Beer nie met sy werksa ·- mhede te laat voort3
gaan nie o Hulle v.ras dus vas beslote om die beslui te van I86Q
deur te voer.
Die Boere kon in die sestiger jare self nog nie onderneem
om sendingwerk te doen nie.
Gevolglik besluit die Ned. Geref.
Kerk in Desember 1866 om
buiten de verkondiging des r vangelies in den huislijken kring
voorlopig meer te moeten bepalen bij de ondersteuning van de
bestaande zendelingen onder de heidenen, vooral voor de Zendeling Comrnissie der Nederdui tsch Gereformeerde Kerk in die
4
Kaapkolonie dan bij selfstandigen arbeid.
1.
2.
3o
4.
Dso C. Sploestra: Het Kerklike en Godsdienstige Leven
der Boeren, bls. 249 - 253.
V.R.N. 18 November 1874, Arto 270.
VoR.N. 3 Mei 1875, Art. 56: U.R.B. 9 Maart 1875.
Ds. c. Spoelstra: Ret Kerklike en Godsdienstige Leven der
Boeren, blso 329o Besluite Algemene Vergadering Nedo
Gerefo Kerk, 7 Desernber 1866.
- 245 -
Die goeie verhouding wat daar ontwikkel het tussen die
verteenwoordigers van die Ned
Geref. herk van die Kaapl(olonie
eD Qie Boere, het die sondingsaak verder bevordera
By die
durd.e Algemene Kerkvergadering vvat te }'oschefstroom plaasgevind
het
Desember 1868 word deur die vergadering verklaar:
O) 28
Zij gevoel t de verantwoording die er Oi) onze Kerk rust on zoo·veel mogelijk zijn (Dsa Gonin) handen te sterken in zijn werk,
en wenscht hem Gods besten zegen toe, op zijne arbeid onder de
heideneno
lo
BESLUTT:
Van die vroegste dae af was die houding van die
Trekkers teenoor die sending taam.li.k duidelik.
Teen die uit-
breiding van die Evangelie onder Cl ie heidene was hulle nie"
Wat hulle
~e
wou toe1aat nie was die politieke sende1ing, wat
2
gepleit het vir ge1ykstelling,
wat vuurwagens aa.n die Naturel3
1e verlcoop h et en hul1e
opstandi~
sings met die Naturel1e
besta~n
gemaak het, en as daar bot-
het, en as daar botsfugs met
die Nature11e bestaan het, d.ie karal{ter vA-n <lie Treldcer swart
gesmeer het in die Nuusb1aaie in Suid-Afrika en in die Buitev.re'reld, en
w~'t
hulle nie aan die v1ette va.n die Re_!_:ublielc Vlou
4
onderwerp nieo
Se1fs sendelinge wat deur die Republiek gereis het is
simpatiek ontvnng
o
In die begin van 1884 vra Eervr
o
Coi11er om
vryste.lling van invoerbelasting op goed wat deur die Suid~frikaanse
Repub1iek gevoer
m~es
wordo
llierop het die Uit-
voerende Raad bes1uit:
vooral met het oog op zijn zendi.ng,. die van een Strikt Evangelischen aard is en op zijne gegeven v~rk1aring, dat de betaling
v2n invoerrechten in dezen Staat op die goederen, waarvoor
reeds door hen invoerrechten zijn betaald in England, Natal en
andere Kolonien van
z. Afrika, Zeew. ven de betaling
1"
2.
3c
4
o
Dr. Gerdener: Boustowvve, bls. 341 o
S~oelstra: HetKerk1ike en Godsdienstige 1even der Boeren
bls. 233.
'
SlN. IX, 303/83e
R. 784/63: I·Jerensky: Erinner·ungen aus del'J. Uissionleben
bls. 1.
- 246 van de aan deze Staat verschuldigde invoerrechten vrij te stellen
ten einde de uitvoering van zijnde zending onder de Heidenen te
vergemakkelijken en mogelijk te maken.
1.
Dat hulle self nie dadelik met sendingwerk begin het nie,
moet ons veral daaraan toeskryf, dat hulle vir 'n lang periods nie
in hulle eie geestelike behoeftes kon voorsien nie, en ander sake
kafferoorlo~
soos
en burgergeskille ens. die aandag geeis het.
Verder het hulle voor die moeilikheid te staan gekom dat hulle nie
2
geskikte persone vir die doel kon kry nie.
Van
regeringswe~
is, soos aangetoon reeds in die vyftiger jaw
pogings aangewend om sendelinge vir Setsjelie te kry.
In 1864 het
President Pretorius :probeer om die geestelike belange van die
Kleurlinge te Potchefstroom te bevorder en J. Ludorf genader en
hom versoek om die \.<resliaanse Kerk te vra om in die gebrek te voor
sieno
Op 24 Augustus 1864 gee J. Ludorf kennis, dat hy deur die
3;
genoemde Kerk aangestel is om die pligte te vervul, en op ·31 Augu&
tus vra hy die Ui tvoerende Raad om die nod.ige besl\:erming om die
4
pligte kant uitvoero
5
Aansoeke vir sendingstasies is aa 'n reel toegestaan, maar
altyd op voorwaarde dat hulle die wette van die land gehoorsaam
sal wees, en hulle bes sal doen om die Kaffers "zooveel moge1ijk
6
tot onderdanigheid aan het Gouvernement der ZeA,R., te brengen.n
Selfs Kafferleeraars is toege1aat, maar
1.
2.
3.
4.,
5 ..
6
0
U.R., VI U.RoB. 4 Februarie 1884, -Art. 38.
Notu1e van Ned.Geref, Kerk 4 Junie 1877. Dr. Gerdener: BoustovvvJe, . bl s. 363 o
R"' 678/64.
R. 689-64- Brief van J. Ludorf 31 Augustus 1864 ..
U.R. II, U.RoB .. 16 Maart 1865, Art. 2; UoRoB. 28 Maart 1865,
Art. 69; S~N. 9, 303/83; S~N .. 10, 214/83;SoNo23, 1085/93,
Ro 189/65. In Desember 1874 is die aansoek van die ::F>aryse
Sendinggenootskap geweier omdat hul1e HZich te vee1 met
po1itiek aange1egendheden inlaten, het we1k nadeelige gevolgen zoude kunnen te weeg brengen in de uitbreiding van
het Evenge1ie reeds begonnen door andere genootschappen. 1'
U.ReB. 8 Desember 1874.
U .. R .. II, U.R.B .. 16 Maart 1865 Art. 2: U.R.B. Augustus 1861,
Art. 21; 17 Junie 1873, Art. 40; 6 Junie 1867, Art. 5;
31 Augustus 1875, Art., 129 .
- 24? -
maar hulle sou soos gewoone Inboorlinge in die Staat behanclel
1
word
a
Baie van die sendelinge het ook goeie dienste, behalwe
sendingwerk verrig.
Sora:mige van hulle het baie onder die
Blankes gedoen as medicie, soos b.vo Merensky en GrUtbergero
Vir Yn kaart wat hy vervaarclig het, het
die RegeT·ing ontvang.
L~erensky
'n plao..s van
Beuster ( by Shewase) het 'n wapad op
sendelingskoste na die Bav1ende Kaptein gebou, vJat as hPndels
weg baie beteken het.
Nachtigal het diens gedoen as
in die le8r van die Re;ubliek in Sekoekoenieland.
velddol~ter
Sendeling
Bauling het goeie dienste gelewer met die verdediging van
Lydenburgo
En baie van hulle het die Staat getrou bygestaan in
verband met die administrasie van Naturelle sake,en hulle in2
vloed gebruik om rus en orde te handhaafo
Die aktiwiteite van die politieke Sendelinge, soos Livingstone, Moffat en Ludorf het as gevolg gehad dat herhaaldelik
van buite af ingemeng is in die Naturelle-beleid van die Republiek,
Dit het miskien die Boere aangespoor om versigtigte
wees om die persone nie grand te gee vir hulle l::lagtes nie t
maar veral op die wesgrens tot onnodige Qoeilikheid met die
Inboorlinge gelei.
Sonrr.1ige van die Sendel inge het die kant
van die Inboorlinge gekies waar daar geskille tussen die Boere
en Inboorlinge ontstaan het.
Hierby het hulle die Inboorlinge
o:) Bri tse inmenging laat hoop en hulle aangeraai
Kaa~kolonie
te vrao
Gelukkig was daar maar 'n paar sende-
linge wat hulle hieraan skuldig
2.
hul.p by die
Hierdeur het Sendelinge die Inboorlinge
meer opstandig gemaak.
1.
0121
gemo.al~
het.
SoN. 10, 214 Brief v2n Staatsprokureur, 18 April 1884.
Dr. Uonger1ann: SUd Afrika, bls . 45.
- 248 -
S L 0 To
Wanneer ons die Naturelle-beleid van die Suid-Afrikaanse
Republiek nagaan, noet ons onthou, dat
.ons die eerste jare te
doen het met pioniergeselskappe wat in die binneland ingetrek
het net die doel voor
o~
om hulle daar te gaan vestigo
Hulle het in O.ie eerste plek grand vir bewoning nocl.ig gehad.
Di t het hulle verl;::ry deur hu:le in ontvolkte streke · te
gaan vestig, tweedens deur ooreenkomste met stamme wat aansprae.k op grond !·:::on maak, te slui t en Silkaats oor die Limpopo
te verdryweo
Die Inboorlinge net wie die Trekkers in aanraking gekom
het, het bestaan uit vers)reide groepies vlugtelinge, die
reste van sta1m1e wat deur die IIantatie, Tsjaka en Silkaats
uitgemoor en verdrywe iso
ruigste
skuilhoeJ~e
Dan was daar die stam."'Tle wat in die
in die berge of .Kalaharie skuiling gevind
het teen die plundertogte van voorgenoemdes.
Vir hulle was
die koms van die Blanke ook 'n vmre uitredding.
Hulle het hul-
le geredelik onder die besl(erming van die Boere ge)laas. Verder
~vas
daar die starn:1e soos die Swasies en Soeloes wat as sterk
buurstate van die
Re~ubliek
bestean heto
Die eerste groep (die verspreide vlugtelinge) het hulle
gacndeweg in die nabyheid van die
diens van die Elankes getree.
01~1dat
Bl~nkes
gaan vestig en in
Die Boere het hulle
hulle arb eiders op die plase nodig gehad het
verwellcom~
o
Ora kon-
trole oor dille Inboorlinge uit te oefen is hulle onder die
toe sig van die
Veldl~ornette
geplaas o En
Qj~.~
te voorkom dat
hulle 'n las vir die Blanke word deur doelloos rand te swerf
is
}asreg~lasies
uitgevaardigo
- 249 Omdat die gevaar om deur naburige ste.mme aangeval te word
verminder het, het een van die belangrikste IJ.otiewe om die
stamee'nheid te bewaar, verdwyn.
Gevolglik het baie Inboorlinge
hulle stam:me verlaat om in die nabyheid van Blankes te gaan
woon an die getalle v&n Inboorlinge bui te stamverband te ver-groot.
Hierdie Inboorlinge het nie altyd in diens van die
Blankes getree nieo
los nieo
Die arbeidsprobleem is nie hierdeur opge-
Op sekere plase het groat hoeveelhede Inboorlinge ver-
gader, \Vat 'n gevaar vir die publielce veiligheid en gesondheid
1
geword het.
In die tagtiger jare is deur baie Blankes beswaar
teen die plakkery van Inboorlinge op privaat plase by die
2
Volksraad ingedieno
?
Die Volksraad het gevolglik in Julie 1887
n Plakkers·wet goedgekeur, on die euwel te bestry en c1 ie Boere
3
van arbeiders te voorsien
vv:rsig is, om
o
Nieteenstaande die ,.vret in 1895 ge-
somnige tekortkominge te verbeter, kon c1 it nie
gedurende die 19e eeu konsekvvent deurgevoer word nie.
Sor.1raige
Nat urelle Konn-1issarisse het beweer, dat lokasies eers afgebs};.:en
4
moes word voor die wet uitgevoer kon word.
Groot krale was
dil<:vvels in sulke sal<:e betrokke en die amptenare moes versigtig
5
vvees om bot sings te vermy. Waar Inboor1inge aangese was on te
A
trek, het hulle dikwels nie by ander burgers gaan v:oon nie, mae. r
6
hul1e op onbewoonde grand gaan vestigG
Die Inboor1inge wou ook
?
nie, dat QE11!tenare Vir hulle aandui Waar om te gaan
WOOll
nie
Blankes het die ui tvoering van die v-,ret vertraag, omdat di t
o
in
baie geval1e voorde1ig vir hulle was om meer dan die bepanlde
1.,
2o
3.
4
0
5.
6~
7o
V.R.No 18 Augustus 1884, Art., 162, 163.
V.RoNo 18 Augustus 1884, Art. 163;VoRoNo 4 Mei 1885, Art.
381; V .R ol'T. 6 Augustus 1886, Art. 1321, 1322 o
VoR.N. 28 Julie 198?, Art. 1335 en 1358; UoL.B., 28 Julie
1887; Voll~sten 8 Augustus 1887, 8 Septenber 1887, 15 Sept.
1887.
s .N. 17, 805/89; s .N. 78 - Sirlcu1ere 12 Se.:;lt. 1887; s .,N.
167/92 - Briewe van 21 Jen. 1892, 15 Liaart 1892, 8 Junie.
SN . 18, 49/91, brief a.ran Net. Komn1issaris 2 Jan., 189l;SN.
20, 1890/94.
V.R.N. 1 Julie 1891, art. 640o
SN. 22, 461/93 vers1ag van Nat. Komr.1issaris, 12 April 1893
SN. 351/93, vera1ag van 26 Maart 1893; SN 425/93, verslag
van 31/3/93.
- 250 1
aantal plakkers ( vyf huisgesinne) afn te hou.
Den was daar
nag die Kor:(panj ies plase in die noorde1ike dele van 0.ie Repu2
b1iek, waarop groat hoevee1hede Intoor1inge vergader het. In
1899 is daar vveer 34 memories met 1155 naarntekeninge voor die
3
Vo1ksraad gel~, waarin vir die uitvoering van die wet gevra is.
Die onstamde Inboorlinge het dan we1 tot seker mate in die
arbeidsbehoeftes van die Bl.ankes voorsien, maar 'n r11oeilike
~rob1eem
vir die
Re~ubliek
geb1yo
Die Re) ub1 j_ ek :moes ook Vir die stav..n1e binne sy grense voors5.ening maal{
o
Die Krygsraad het reeds in 1851 bes1ui t om woon-·
4
:?lek vir die stamme aan te wys wat hu11e leon bewoon ftzoo1ang
5
zij zich vo1gens 1.Tet en gehoorzaam gedragen.
Nieteenstacnde
6
die saak weer herhaalde1ik bespreek is, en die Vo1ksraad in
7
1876 besluit het
de 1occ-"1_li tei ten der grootere l~affersta~·l1.i1en zullen c~oor de Regering zooals voor hen bestaanbaar zal zijn, worden anngewezen
en bepaa1d,
is daar voor 1877 nie een 1okasie behoorlik afgebaken nieo
bepa ~
rretoria-Konvensie van 1881 het
1 dat
''1
Die
Lokasie-Komrnissie
8
gevorm sou word vvat 1ckasies vir cl_ie groat stamr.ne sou afbaken
Die Lokasie-Kom.missie het met baie moei1ikhede te
wat
me
Re~ubliek
kam.1~e
0
gehad
kon voorkom het deur van die begin af sis-
tem.aties lokasies a cn die groat stanae af te baken.
Die stam-
/
ne het ui tgebrei een gaandevJeg hulle sterk genoeg gevoe1 om hul1e kragte met die He_:_)ub1iek te meet o
Die )oging van die
bliek om die 1okasies van Niabe1, Ma1abog on
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
t~efu
Re~~u-
af te baken
VoRoNo 1 J-ulie 1091, Lrt. 640, SoNo 22, 508/93;SN.22 by
351/93 verslag van 27 Haert 1893.
SN. 22, 412/93,verslag van Naurelle Kon:tr.J.issaris,1 April1893.
VoRoNo 1899, ~rto 1388-1394e
Ro 356/51.
VoR.No 28 November 1853, Art. 124.
St. Court.Z.AoRo No. 256o Oktober 1866
Locale ~'Ietten Z .A oH o 1849-1885, Wet No e 6, 1876 o
Dieselfde bls. 1007.
- 251 het dan ook tot oorlog gelei, omdat die kapteins geweier het
1
on dit toe te
laat~
Die moeilikhede het die werk van die
Lokasie-Ko:rnnissie vertraag o Toe die oorlog ui tbreek was die
werk van die Kornmissie nag nie voltooi nieo
Op 19 Augustus
1905 is 'n konmissie aangestel deur die Kroonko1onie Regering
on die bestaande lolcc:.sles te ondersoek, die nanspraak van die
Kapteins of beloftes deur die Republiek gemaak na te gaan en
te sien of daar nog Kapteins was vvat volgens die Konvensie
Vfln l8E31 aanspractk op 'n lokasie leon maak.
ICoa~issie
In TTei 190? het die
verslag gedoen en volgens die aanbevelinge van die
Lokasie-Korrrrnissie van clie He)ubliek en die laasgenoer1de Konnnis3
sie is die lokasies van die Transvaal uitgemeet.
Die grootte van die Lokasies is deur dio
vo1gens die
~rugbaarheid
en
draag~rag
Republiek bereken
vnn die grond.
Ses tot
2
tvJaa1f akkers is toegestaan vir e11ce rJ.uisgesin o Die Re:_9ub1iek
wou genoeg grand aan die Inboorlinge verskaf om 'n besta2n te
kan maak,
m.a .~- r
hul.le het besef dat die 1okasies nie vir al tyd
groat genoeg sou bly nieo
So verkla s r PresidentKruger in 1888;
a1s er evenwe1 een zekere ui tgestrelctheid grond voor eon locatie
is toegekend blijft· ,_het daarbij, word de grand lnter voor de
naturellen te klein, dan moeten ze maar even a1s blanl:en doen)
bijwoners ''"orden of het land ver1aten.
Met die Nature11e buurstate het die Re]ubliek op vriendskaplike voet verkeer totdat invloede van buite die goeie verhouding versteur het.
Selfs waar Inboor1inge aanspraak genaak
het op gebied wat die Boere graag in besit wou neem, het hulle
nie aanvallend opgetree nie, maar deur ooreenkomste met die
I~boor1inge
l.
2.
3.
4.
te sluit probeer om die gebied in besit te kry.
SN. 121, Notule van d.ie Lokasie Konrrnissie 3 Okt. 1882; R.
562?/82;U.R.B.11 Okt. l882;R.2423/82;SN. 105, b1so 562 Brief van Su~tovan Nature1le; Vo1kstem 18 Okt aber1882;Transvaa1 Advertiser 10 Des., 30 Des., 1882;R.4598/83;E.V.R.N.
1894, Art.62,SN.109 - Brief vnn die Supt. van Naturelle aan
Uitvo Raad;H. 4823/94;R. Wessman:The Bav1enda of the Spelonkell, bls.116;SN.l3 - 1887; GroenboelcZ.A.R .. No. 17, 1899.
bls. 6.
H. Rogers: Native Adninistration, bls. 119.
U.R.B. 26 Sept. 1882, Art. 314; SN. 121, Art. 15; SN.121.
5 Noveuber 1885; SN. 22-1893; St. Court. Z OJ.~ .R. No. 24?,
Okt. 1885.
V.R.Nc 1888, Art. 187.
Deur hierdie be1eid. te vo1g het die .Suid-Afrlkaanse Repubb1iek daarin ges1aag om op 1 Julie 1875 'n ooreenkoms met die
Swasies te sluit waardeur die Inboorlinge onderdcne van die
Re-~)ubliek
geword het
o
nieteensta~... nde
En
die Pretoria en Landen-
Konvensies die Swasies onafhanklik verl:1aor het, het die goeie
1
verhouding tuss·en die Boere en die Sv:asies b1y voortbesfaan"
Op die Soe1oegrens is daar egter in die sestiger jare
reeds gerugte versprei, datdie Soe1oes 'n vyandige houding teenoor die Re}ub1iek openbaar het.
IIoewe1 daar nie gegronde redes
is om asn te neem, dat die Soe1oes die Republiek sou inval, is
She~stone
die Soe1oesgevaar deur
voorgehou om die anneksasie
2'
van die Transvaal te regverdigo
Nieteenstaande die Suid-Afrikaanse Repub1iek aan die LuitGoewerneur van l'latal in Naart 1865 }·:ennis gegee het van rlie
3
ooreenkomste met die
3oe1oes, het Shepstone voor die anneksa-
sie genaak of daar niks van geweet het nieo
Aan die Britse
Regering het hy meagedeel, dat die Boere besig was om
g~ondge-
4
bied van die Innoorlinge
O.i_J
9
n onwett ige
in besi t te neem.
~,vyse
Na die anneksasie het hy skielik uitgevind dat die Boere wel
5
as.nspraak Oj? die betwiste gebied kon maak. Aan die ander koo t
het hy die
Soeloes teen die Boere opgestooko
Hy Tiou die "Soe-
loegevaar" gebruik om die Boere in Pretoria te dreigo
Net soos
in die geval van Sekoekoenie, het hy hier ook met vuur gespeelo
In Junie 18?7 het Shepstone aan Ketswajo laat weet, dat die
6
Britse Regering die Transvaal geannekseer het.
OJ 19 Julie 1877
skryf Sir Henry Bulwer aan Lord Carnarvon, dat Ketswajo nie meer
gunstig gesind was of miskien nooit so vyandig gesind was teenoor die Britse Regering:
his temper of mind is such that he is quit·e prepared to
fiGht, not nerely to defend hinself and his authority as an independent King, but to fight U)On the slightest provocation, reo o o
1.
2.
3.
4o
5.
6.
C~ 6200, bls. 110, 111; C.5089, bls. 23-25.
Die saak word breedvoerig bespreak deur Dr. S.Po Engelbrecht
Thonas Fo Burgers, b1s. 311-330o
C. 1961, bls. 23e
C~ 1961, bls. 44o
Co 2079, bls. 54.
CG 1961, bls. 44.
- 253 1
gardless of all consequenceso
2
Teen die einde van 18?8 was Ketswajo vasbeslote om te veg en in
3
Jnnuarie het die stryd losgebrand.
Op 11 Januarie 1879 het-v
Sir Bartle Frere kennis gegee dat die Britse Troepe Soeloeland
binne getrek het en wanneer dJ.e oorlog ge-einc1ig is
zal het Britsche Gouvernen1ent de beste schi~{ingen in dezelfs
magt, treffen voor hot toekor1stige goede bestuur van de Zuluz
in hun eigen land in vrede en rust, en zal het niet bedoogen
dnt het ~ooden en de verdrukking dis zij van Cetswayo hadden
te verduren, blijve voordureno ·
4o
I~~erialistiesgesinde
Lfrika en
Britse verteenwoordigers in Suid-
Engeland het die beleid van die ·suid-Afrikaanse
Re,ubliek teenoor die
Soeloes streng veroordeel omdat hulle
bewus vvas van die strewe van clie
Suid-Afrikarnse Republiek
om
5
die see te bereik.
Die beleid van dieselfde imperialists het
oak hier ernstige gevolge gehad en net soos in die Transvaal
moes 'n ernstige oorlog gevoer word, voordat die noeililchede
tydelik be-eindig kon wordo
Die "swakheid van die RepublltekH het
She:pstone voorgehou
as 'n groot gevaar vir 6ie Britse besittinge in Suid-Afrikao
Die Boere het egter herhaaldelilc daaro:p aBngedring dat die
verskillende regerings in Suid-Afrika noes saam werk wat hulle
6
Naturelle-beleid aangaan.
Hierdie voorstelle is van die hand
gewys omdat die imperialistiesgesindes die N::·;turelle beleid
van clie Suid-1-..frikaanse Republiek as ar:nknopingspunt vJou gebruik om
Boere
Britse gebied in Suid-AfriL:a uit te brei.,
herhaaldelil~
vrugtelose versoeke aDn die
Ka::.~pse
So het die
Regering
gerig om die handel in vuurwapens met die Inboorlinge te belet,
.
-
omdat dit juis die beleid van Barkly, eoa., wos :om die Inboorlinge te bewapen en so die Suid Afrikaonse Republiek te ver1
o
2o
3..
4.
5o
6.,
s 3·~)
69
Co 2242, blSo 12; C.2318,blso54;C.2367,bls.l3;C.2316,blso
TVloGVt. Gazette, No.lll, 3 April 1879, KoG . No . 38o
Tvl.Gvt. Gazette, No. 98,23 Januarie 1879,Z.G.l~o 9o
Co 4141, blSo 17.
U .R .B. 13 i,_ugustus 18'75, Art o 155
C o 1 9 G1 , b l
o
o
o
-
254 -
1
1ig or1 Britse bes}:e~ :::11ing aan te neem.
Een van die redes wao.rom die Trekkers die
Kaa~)lco1onie
ver-
laat het, was omdat hul1e n ie van hulle 1evve en eiendom seker
was op die oossrens nieo
Hu1le was vas beslote om - soos Piet
Retief in sy instrul~sies as.n die Kommandant in 183? verk1aar
het - die vuurvYaJ:>en te gebruik waar die noodsatk1ikheid hu1le
2
dv!ing on di t te do en.
sta~nde
leer beskik nie.
Die trekh::er s het egter nie oor 'n
As hu11e uittrek moes hulle hulle
famie1ies en eiendor11 onbeskerm agterlaa to
Hul1e sou dus nie
vir ongee.;ronde redes 'n kommando oproeJ) n:ie en het a1les in
3
hulle vernoe gedoen om bot sings te vsrny..
VJae.r daar egter su.lke
gruwelik moorde soos die Eaka:oa: n- en r:aiJela-moorde van 1854
plaas~evind het,
was die Boere verplig om die skuldiges gedug
4
te straf .
Onder1inge verdeeldheid tussen die
Boere in die vyftiger jare
en die begin van die sest.iger jare het strafekspedisies mcei.lik
gemasJ~
en die Inboorlinge 'n ko.ns gegee o:rn hulle self te ver-
sterk.
In 1866 het die Inboorlinge in Soutpansberg so opstan,
5
dig geword, dat die Blan'kes Schoel!1onsdal moes verlaat. In
J&nuarie 1868 is Potgietersrust ook aangeval, huise afgebrand
6
en landerye verwoeso Gevolelik het die Republiek in Junie 1868
7
weer 'n konD::lando ui tt;estuur o Teen die einde van 1868 is vrecle
8
weer herstelo
Baie soortgelyJce moeilih:hede kon die Re_;)ub1iek nislcien voorkom, as dit vir hul1e coontlik was om van 6ie begin die Inboor1o
2.
3
o
4.
5.
6.
7.
8o
C. 414, b1s. 12 en 22o
Prel1er: Piet Retief, blso 376.
Schiel: 23 J-ahre Sturm und Sonnenschein in S ~A., b1s o2?2
Aan Ol)Sts.ndiges is rtallen vreede en vriendschapn aangebied, r.1aar "wanneer hij niet als een vriend ten voorschijn
kom.t, alle de onheilen die dao.rt:.ijt lrunnen gebooren zullen
worden ter zijner vernntwoording en nasdee1e zullen uitloopen want dat a1le 1rosten op sijne beurt ~arden gebragt~
R. 291/51 ..
Ro 416/66, R. 506/66; R. 559/60.
R. 1666/68, Noo 26.
R. 1665/68.
Ro 531/68; R. 1666/68, No. 20; R. 1192/60.
- 255 -
linge onder direkte toesig te plaaso
l)ioniergeselskappe onr1oontlil~ o
Dit was egter vir die
In 1859 is 'n begin hiermee
gemaak toe Albasini attngestel is cs 'n soort van Naturelle-Kommissaris.
In 1864 is daar nog drie ar1)tenare net dieselfde be-
voegclhede ns Albasini aangestel, en in 1876 is besluit om die
gesag van die Eapt2in verder in te kort o_eur :r1eer amptenare
aan te stel v.rat hulle net met Inboorlingsake sou besig hou.
'n Ander gevolg van die gebrek aan die nodige amptenare
on oor die uitgestrekte gebied toesig te hou, was die verspreiding van vuur1Na}ens
o
Die fei t dat. die Inboorlinge in besi t van
vuurv.rapens gekom het, het die vir clie Re1;ubliek moei:lik gemaak
or.1 sy gesag te laet geld
o
Toe onderlinge geskille tussen die
Blankes be-eindig was en die Boere probeer het or1 die Inboorlinge onder beter georg&niseerde gesag te Dlacs en hulle te ver_9lig on by te dra tot die .inkomste van die
Stac,t deur hulle
belastings te betaal, het hulle die vuurwapens gebruil:: on heftig weerstand te biedo
Die opstandigheid van die Inboorlinge het vyande van die
Re,vbliek verwelkom.
So is die Sekoekoenie-oorlog ook voorge-
hou as 'n rede vvaaron die
annel;:seer is.
Suid-Afrika:?tnse Re)ubliel: in 1877 ge-
Die Honderdrulcl-:int£s:)oli tieka v1ae.rv.an die Suid-
Af'rikaanse Rep.lblieJc besL::uldig
Britse parlement
~ekragtig
1.1as OT.l
die unne:::sasi.e deur die
te kry, het Shepstonenet sy
anneksasie-proklrunasie al dadelik vergeet.
"De N:. turellen stanmen, ci.ie binnen de jurisclictie en onder bescherming van het Governement waren, moeten behoorlijl<:: gehoorzaamheid geleord worden en ged·v1ongen behoorli jk aandeel te nemen
in de ondersteuning van den Staat, die hem beschernen.
1 ..
Nieteenstaande die gesag van die Suid-Afrikaanse Republiek
2
oor
Sel~oelcoenie
van Brit se lcant ontt:en is, het Shepstone di t
goed gevind om op 9 T'J:ei 1877
Sekoel~oenie
te laat INeet:
if Sekukuni and his :people vJish to remain 'iivi thin the terri tory,
1.
2o
Buitengewone Gazette 12 April 1877.
St. Court .. ZoAaR. 8 Novenber 1876, No. 6582 - Brief van
Barkly, 6 Oktober l876o
- 256 -
he and his people will be recognised as British subjects.
1.
As hy gehoorsaam aan die wette van die Transvaal bly en sy
belastings betaal, sou hy die beskerEling van die Staat geniet,
2
anders noes hy die
Staat verlaato
Die 2,000 beeste oorlogs-
indermi tei t wat hy volgens die vreclerverdrag met die Re::! Ubliek
3
moes betaal, noes Sekoekoenie aan Kaptein Clarke betaal.
Die ongegrondheid van die klagtes teen die Suid-Afrikaanse
Republiek in verband met die Sekoekoenie-oorlog blylr ook daaruit dat die Britse
Administrasie ongeveer 'n jaar na die
anneksasie in 'n ernstige · oorlog net Sekoekoenie gewikkel was.
Vier mao.nde land het Luito-Generaal Thesiger probeer oa Sekoe4
koenie
ten onder te bring maar sander sukses .
Grater krygs-
operasies was nodig en met 1800 man trek Kolonel Rowlands in
Augustus teen die vyand op.
M:aar ook hy was ver_plig on in
Oktober die veldtog op te gee.
ekspedisies georganiseero
In Junie en Julie 1879 is weer
Op 30 September 1879 is Kaptein
Clarke gestuur on vrede te probeer s1uito
deur Sekoekoenie van die hand gewys.
Sy voorste1le is
Eers in November 1879
is die grootste kafferoor1og wat in Transvaal gevoer was, be5
eindig en Sekoekoenie ten onder gebring.
Nieteenstaa.nde Sir Henry Barkly geprotesteer het teen die
'
6
gebruik van Kaffertroepe deur die Boere, het die Britse Administrasie self nou ongeveer 8,000 Swasies in die Veldtog Ge7
bruik.
Op 21 Februarie 1879 skrywe Sir Bq Frere aan die Britse
8
Regering:
I believe that if
South Africa is to be kept in peace it can
only be by enploying the natives as the staple of the army VJhich
with a snall European force, must keep the native tribes in order.
1.
2.
3.
4.
5.
6o
7.
8.
c.
c.
1883, bls. 26.
1883, b1s. 25.
Dieselfde, bls. 25.
Co 2220, bls. 232, 2J 3; C. 2144, bls. 73.
Dieselfde, bls. 166, 354; C.2505, bls. 110.
St. Court. Z.~.R. No. 658, 8 Novo 1876, K.G.No. 377.
c. 1748, bls. 158;C.2505, bls.41; C.2318,bls.9
C . 2318. Dieselfde is aanbevei deur Sl:.e~) stone in sy
m~morandum van 27 Februarie 1880 - C. 2581, bls. 101.
- 257 Daar is selfs beweer dat die Britse Administrasie in drie
jaar (1877-1881) meer Nature11e b1oed vergiet het as die Boere
1
in die dertig jaar voor die anneksesie. Die oorlogkoste van
2
die botsings was £1,045,000.
En
dass das nun gerade unter englischer Heerschaft passiere musste,
das vJar wirklich zu dqmmt Denn dardit fiel j a eigentlich ein
wichtiges J~rgument, das irnrner wiede:r, gegen die Buren gel tend
ger.1acht v1orden war, nanlich die Unfahigkei t, die Eingeborenen
richti~ zu behandeln.
3&
Die opstandigheid van die Kapteins in die noordelike dele
4
- het die adninistrasie van Nature1le sake bemoeilik.
In die be-
gin van 1886 het die Superintendent van Naturelle die dele besoek&
Hy het tot die besluit gekon dat
het nu bijna gehe31 op het einde ~et onze kafferbelssting in
i1et distrik Zout:pansberg, Blancberg, Houtboschberg, VJaterberg
en oak een groat gedeelte in Lydenburg (zijn) en kunnen wij ge~lst zeggen dat het zonder geweld za1 nooit aan de wetten door
de groote star.IDlen vo1daan worde.
5.
In 1898 is die 1aeste o_pstandige Ka1;tein, Mpefu, onderdruko
Die adninistrasie van die Re.,.;ub1iek was toe al meer doel treffend en dit kon net meer gesag optree: gevo1glik was die inkomste van naturel1e be1astings in 1898, niete:=-;;nstaande droogtes,
6
sprinkane, en ander teenspoede,
£122~659/17/6.
Die Boere v.rou nie alleen in vrede met die Inboor1inge lewe
nie, maar wou hu1le graag in diens neem.
o~p
hu11e p lase..
Di t
was egter nie hu1le beleid on die Inboorlinge te verp1ig om by
hulle in diens te tree nie..
'n Poging
is aangevrend om hu1le
vir die diens van die B1rnkes te trek deur hulle teen mishardeling te beskerm en voorvvaordes vir indiansneming te
bepa:::~1.
SlaVJerny is n ie in die .Re)ub1iek geduld nie en streng deur die
Staat verbied.
Veral na Ci.ie Sandri vier-Konvensie geslui t was,
het die RerJubliek ernstig )robeer oa enige vorm van slawerny
teen te gaan, omdat die Staat bevvus daarvan was, dat Bri tse
la
2..
3o
4..
5o
6.
C. 2695, bls . 13 .
C . 3114, bls. 32.
Dr. Vallentin: Geschichte der S.A.Ro, bls. 18?.
SN . 10-22/84; SN.108, b1s. 113; R. 4823/95.
SN. 107, bls. 121- Brief van Supt. van Nat., April 1866.
Groenboek Z . AoR. No. 12, 1899o
- 258 Imperialists redes sou probeer vind om die Konvensie vervalle
te verklaar.
In 1052 is deur middel van nemories onder die
aandag van die Volksraad gebring, dat d ie bepaling in verband
met slav1erny van die Sandri vier-Konvensie as voorwendsel gel
bruik sou \;Jord on:t i n te meng in sake van die Republiek..
So
2
verklaar Generaal Piet Joubert in 1884 ook:
On in Engeland gehoord te worden, noest 11en spreken over de
afgrijselijke en growelijken daden van die Boeren.
met handegeklap en voetengetrappel begroet .
Dat word
Imperialisties gesinde Bri tse onderdane v:ras bevJus van die
invloed van cie fllantropiese stroning en het geredelik daarvan gebruik genaak om hulle uitbreidingsplanne in Suid-Afrika
te bevorder.
Dit is opvallend dat uitbreidingsplanne en be-
stuldiginge teen die
Suid-Afrikaanse RepUlbliek n! • dat hulle
slawerny toegelaat het en selfs slnvrehandelaars vvas, so dil::v1els
3
saam bespreek word..
So verklaar Grey onder ander:
that the H~gh Cou1illissioner should be authorised to abrogate or
r.1odify from time to time the Treaties with the RelJublics if
they do not exert theTiselves to prevent slaveryo
In Februarie 1867 skryf Lord Carnarvon in dieselfde gees
aan V:Jodehouse: .h..s slawerny in die Re publiek toegelaat was en
die tyd daarvoor ryp, ·vvou hy eli e Sandri vier-Konvensie vervalle
4
verl:~laar..
Vlodehouse en die Kaapse ParJLement het die beleid
5
ook onderskryf..
Barkly het die voetspore van sy voorgangers
gevo1g en die Suid-Afrikaanse Re)ubliek weer beskuldig dat hul6
le s1awerny toege1aat het.
Na die anneksasie is ondersoek ingeste1 en nie een slaaf
is vrygeste1 nie"
IJet die
"bede}~te
vorm van slavverny 19 , die in-
boekste1se1 van die Republiek, het die Britse Administrasie
1.
2.
3..
4.
5.
6.
E.V.R. 106, V . R.21C/52, 8 LTei 1852: JL .. V . R .. 106, V.R.211/52
12 Uei 1852; E.V.R. 106,V.R •.217/52, 3 Junie 1852.
Byv. St. Court . Z .. A.R. 7 Augustus 1884.
R. 35/75 .
c. 4141, b1s. 22.
Dieselfde, b1so 12, 42-43.
R. 1463/71; St. Court. ZoAoR . Noo 347, 25 Junie 18?2
K.G.No. 899.
-
25~
Re~ubliek
voortgegaan en op dieselfde manier as die
Naturelle
1
kinders ingeboek.
En na die' Transvasl vir drie jaar onder die
i
Britse Administrasie was·. moes die Volksraad besluit oor SOC
Inboorlinge wat volgens die oordeel van die Boere in stryd met
vroe~re
wette, in stryd
met~e
gees van die Drie-en-dertig
Artikels van 1844 en die bepalings van die Sandrivier-Konvensie
in
S~ptember
ingeboek was.
1878 deur die Britse Administrasie in Transvaal
Die Nc.turel1e is op so 'n i/vryse ingeboek, dat
die ',k"inders van hulie ouers geskei is en
omdat het ook veel zweent naar slavernij, om huisgezinnen en
bejaarde naturel1en voor jaren lang in te boeken gedeelte1ijk
zonder loon, zoo recommandeert de Regering aan den H.Ede Achtb.
Vo1ksraad om de vrijlating van deze Kaffers gelijktijdig met
hunne kinderen te bevelen en daartoe aan de Regering de magt
te verleenen deze contracten te vernietigen.
2.
Op 10 Oktober 1881 is die aanbeve1ing van die Regering in die
Vo1ksraad bespreek, en is besluit om
9
n
Ko~~issie
te benoem om
3
die saak noukeurig na te gaano
Die Komm.issie het geen be'WYS gevind, dat die Britse Administrasie die minste soeite gedoen het om toe te sien dat die
ingeboekte goed behandel is, en het tot die besluit gekom,dat
die Britse Administrasie in Transvaal op
9
n groat skaal en op
'n rrskandelike raaniera onderneem het, wat in Engeland vir
4
slawerny bestempe1 was..
Die Voll-<:sraad het hierop beslui t om
die ingeboektes wat deur die Britse Administrasie van die stam
5
van Masselroom ingeboek was vry te laat.
Die Inboekstelsel het nie baie bygedra om te voorsien in
die aanvraag vir arbeiders nie.
Vandat die Trekkers hulle
noord van die Vaalrivier gevestig het tot die end van die 19e
eeu is klagtes by die Volksraad ingedien oor die gebrek aan
--~-------------------~-~-
1.
2.
Tvl. Gvt.Gazette:No.l, 14 April 1877;Noo 4, 5 Mei 1877;
No. 10, 16 Junie 1877; bls .. 219;No. 147, 11 Novo 1878, bls.
409; No. 109, 6 Julie 188D, bls~ 219; 8oS.llo
UoR.B. 10 Dktober 1881, Art. 67o E.voR.No Okt. 1881, Arto
3.
U.R.Bo 10 Okto 1881, Art. 67.
4.
5.
VoR.No Oktober 1881, Art. 304.
90o
Co 3381, bls. 9, 10.
- 260 1
arbeiders.
Die paging om deur verskillende belastingskale die Kaffers
te beweeg om belastings te betaal, was gedurende die eerste
driekwart van die 19e eeu n ie
9
n sukses nie, omdat die Re)ubliek
die daarin geslaag het om die belastings sister:1aties in te
der nie
o
vor~~
I1.·Iet die ontdekking van dianante Yvas die gebrek nan
arbeiders nog meer gevoel, omdat bsie Inboorlinge 1 iewers na
die dianantvelde gegaan het omdat daar hoe·r 1one betaal was,
sr.1okkelhondel in diamante baie voordelig was en vuurwapens
2
daar kon verkry word.
Die voordeel van die delwerye was, dat
.dit die Inboorlinge aan neer gereelde werk gewoon gemaak het.
Die Republiek het probeer or1 die Inboorlinge binne die grense
van die Republiek te hou deur die fooi vir buitelandse passe
3
.~.n
1876 te verhoog tot £2.
Die
Re~)ubliek he.~J
egter nie oar ge-
noeg auptenare beskik n ie om die wet deur te voer.
Met die ontdekking van goud het baie Inboorlinge in die
myne gaan vrerk o
Hoewel die Hegei·ing nog p ogj_ngs aangewend het
on die Boere van arbeiclers te voorsien, het hulle probeer
om
die aanloop van Naturelle na die myne te bevorder, omdat die
ontwikl:eling vo.n die goudbedryf in belang van die Suid-Afrikaanse Republiek v1as.
In 1899 kon die Hoof van Mynv·rese rap_i_:.;orteer,
dat die myne goed voorsien v.ras vt1n arbeiders en
dat deze Staat thans de voornaamste bJjdrege levert in de voorziening vcn hare behoeften aan Naturellen arbeidsvenJogen.
4~
Dit was die beleid ·wat die Re)ubliek van die begin af gevolg het,
0121
aan ar:l)tenare opdrag te gee or1 die Blankes van ar-
]}eiders te voorsien, omdat die inmenging van :pri vaat persone
in Naturelle aangeleenthede tot moeilikhede kon lei.
1.
2.
3o
4..
Met die
E.V.R. 104,V.R. 54/48: E.V.R. 56/48;E.V.R. 104, E.V.R. 104
V.R. 80/49; E.V.R. 112, No. 265; V.R.N. 1899, Artq 1394.
Volkstem 13 Mei 1876.
Locale VJetten Z.A.Rc 1849-rl885, b1s. 666.
Groenboek 'Z.A.Ro No. 16, 1899 bls. 6o
- 261 -
ont·vvikkeling van die Department van Naturelle
Sake en die ver-
meerdering van amptenare wat verantwoordelik was vir die Naturelle Adninistrasie, kon die Republiek meer sistenaties in die
arbeidsbehoeftes van die Blankes voorsien sander om die Inboorlinge te onderdruk.
Hiernee wil ons nie bevJeer dat die Boe!'e die Inboorlinge
gedurende die eerste jare van die bestaan vnn die Re publiek
onderdruk het nie..
Ls die beskuldiginge waar vm.s, dat clie
Boere so hard met die Inboorlinge te werk gegaan het en wrede
ongeregverdigde oorloe teen hulle gevoer het, is dit onverklaarbnar waaron die Inboorlinge van die vroegste tyd binne Trekkergebied hulle gaan vestig het, en so vinnig in
getalsterl~te
toe-
geneem het.
In 1874 het President Burgers in sy sirkulGre in verband
1
met slawerny o.a. ook gevra:
VTat.is U oordeel omtrent de politiek door de tegenwoordige Hegering gevolgd ten o9sigte van de N~turellen, dit wil zeggen:
is de politiek een humane en zachte of te strengo
Op hierdie sirkulere het die sendel.ing Nachtigal net d.ie ander
getuies saam geste:m, dat die beleid van die Suid-Afrikaanse Re2
publiek uiters humaan was
o
3
Sharley antvroord hierop:
the policy followed by the present
Govermrent with regard to
•
the natives is hunane, r11J>ld
and not too severe a character.
JoR. Lys, 'n Engelsman van geboorte, verklaar, nadat hy
vir 20 jaar in die Republiek gewoon het, dat die Inboorlinge
baie ligter gestraf word in die Re ) ubliek as in enige ander
4
deel van Suid-Afrikao
Dit kan nie ontken word dat daar enkele gevalle vcn mishhndeling binne die grense vsn die Reju.bliek voorgekom het .Die
Re)ubliek was veral in die begin nie in sta: t on sy beleid teenoor die Inboorlinge deur te voer nie..
1.
2.
3.
4.
Die wereld was woes,
Sien Hoofstuk oor Inboekstelsel
R.3032/75 - Sien getuie van Nechtihal oor Inboekstelsel,
blso 159.
R. 346/75 - Sien besonderhede ios . Sherley, bls . 160
R. 3024/?6 ..
- 262 -
die mense het ver van mekaar gebly en die Boere kon nie genoeg
a~rptenare
ac:.n stel om toesig te hot, oor so 'n u:itgestrekte ge-
bied nie.
Vreemdelinge en nisdadigers kon byna na willekeur
die land in}:om.
v .0.1
Die pioniergeselskap het tyd nodig gehad om
doel treffende i..dmini str~· sie te ontwikkel
ervare wetgewers nie.
o
Die Boere was nie
Eulle moes hu1le ae.n:p3.s by die nuv.re om-
standighede en gaandeweg wetgewing volgens die toestande dit
eis, opstelo
In die Kaapkolonie kon die Trekkers nie veel leer
nie,omdat die Britse Regering voor die Groot Trek nie onderneem
het on groot kafferstarm1e te regeer nie.
Hulle het egter ge-
bruik gemaak van die bietjie kennis wat hulle hier opgedoen het.
Die segregasie-beleid van die ICaapse Gouverneurs teenoor die
Kafferstanm1e op c1ie oosgrens, het die Trekkers verder o:pgebou
o
Die Inbcoorlinge moes egter gelet>r word om die grense wat vir
hulle aangev.rys vvord en die besittings van die Blankes eerbiedig
Die paswette van Caledon en die Inboekstelsel van Cradock het
die Boere weer toegepas.
donnansie No. 50
Die beleid 1vat sa ngevat word in Or-
van 1828 is egter definitief deur die Boere
1
afgelceur.
So bepaal die
3~3
Artikels vcn 1844o Oeao: aGeene
Bastaarden zullen in onze vergaderingen als lid of regter rnogen
2
zi ttenf!
In die self de gees bepaal die grond\}et van 1858: irGeen
gekleurden, noch
bas~aarden
vergaderingen.'f
Geen gelykstelling op politieke ekonomiese of
sosiale gebied sou in die
linge
~as
zullen toegel&ten worden in onze
Re~)ubliek
geduld i.:;·ord nie
Die Inboor-
onbeskaaf en moes tevrede wees om as sulks beskou
te word.
lo
2.
o
Locale ~iletten Z.AoR. 1849-1885, bls. 2
Dieselfde, bls. 38o
Fly UP