by user

Category: Documents





In his article on Quintilian in the Middle Ages, Paul Lehmann
drew attention to a twelfth-century manuscript from southern
Germany — Stuttgart, Wurttembergische Landesbibliothek, Theol.
octavo 68 — which he named the Codex Zwifaltensis after its provenance, the Benedictine abbey of Zwiefalten. Lehmann was particularly interested in this florilegium, because it contained excerpts from
Quintilian's Institutio oratorio in an age when this text had little
influence. Accessus ad auctores did not include Quintilian in the
canon of classical authors. The Institutio oratorio had only a limited
diffusion. Lehmann was, therefore, understandably excited by his
1. Karl LÖFFLER, Die Handschriften des Klosters Zwiefalten (Linz an der Donau,
1931), p. 56, no. 165 ; Birger MÜNK OLSEN, 'Les Classiques latins dans les florilèges
médiévaux antérieurs au XIII siècle', Revue d'histoire des textes, 9-10 (1979-80),
150, n° 100.1 am grateful to the Württembergische Landesbibliothek for allowing me
to study the manuscript and to the Institut de Recherche et d'Histoire des Textes for
providing me with a print-out. I am also indebted to Charles Burnett of the Warburg
Institute, François Dolbeau of the École Pratique des Hautes Études and to Herrad
Spilling of the Württembergische Landesbibliothek for their invaluable advice.
2. Paul LEHMANN, 'Die Institutio oratoria des Quintiiianus im Mittelalter',
Erforschung des Mittelalters, Vol. 2 (Stuttgart, 1959), pp. 1-28, here p. 25. Zwiefalten
fell within the diocese of Constance, within the bounds of which was also situated
St Gall which owned a copy of the Institutio oratoria in the eleventh century (Zürich,
C 74a). Moreover, it was at St Gall that the Italian humanist Poggio Bracciolini discovered a complete text of the Institutio oratoria in 1416 (now lost).
3. For a discussion of the manuscript tradition of this text, see Michael Winterbottom's preface to his edition of the Institutio oratoria (Oxford, 1990) as well as
his contribution on the transmission of this work in Leighton D. REYNOLDS (ed.) Texts
and Transmissions (Oxford, 1983), pp. 332-4. The Codex Zwifaltensis is not the
discovery of these extracts, not least because he believed they served
as valuable evidence for the reception of Quintilian in Germany
during the Middle Ages. He argued that the excerpted passages were
edited and adapted to fit into the context of Christian education, with
a conscious omission of those elements pertaining to the Roman
Following Karl Loffler's description of its contents as 'pedagogical excerpts mainly from the Church writings', Lehmann adopted
the view that the Codex Zwifaltensis was the product of a school setting. Loffler's definition was determined by a particular sentence in
the florilegium. Although the collection is untitled, following the
extracts from Quintilian is found a remarkable 'subtitle' : 'Hec de
institutione puerorum secundum priscam Romanorum consuetudinem hactenus dicta sufficiant; quae uero secuntur ex decretis sanctorum patrum deflorata excerpsimus.' The 'pedagogical' character of
the manuscript suggested by this 'subtitle' has been accepted without
question by subsequent scholars. Jean Leclercq went as far as to
claim that the Codex Zwifaltensis contained a monastic educational
manual, in which the extracts from Quintilian exemplified the 'intellectual' formation of the oblate, while the patristic passages on virtues and vices pertained to their spiritual formation. Relying on
only witness to the use of excerpts from the Institutio oratoria in the twelfth century.
Vienna, 2521, for example, contains a compilation of rhetorical passages put together
by Udalric of Bamberg (t 1127) which includes an abridgement of Institutio oratoria
8. 6. 5 to 9. 1 . 7 : Münk OLSEN, 'Les Classiques latins', 96-7, no. 32. There are also
at least three twelfth-century examples of epitomes of the text : in Paris lat. 14146, by
Stephen of Rouen (f 1163), in Cambridge, St John's College 91 (D.16) and Leiden
Voss. Lat. Q. 77 (for the Paris and Leiden MSS, see Münk OLSEN, 'Les Classiques
latin', 111-12, no. 50 and 110, no. 47 respectively).
4. LEHMANN, 'Die Institutio oratoria\ p. 19 speaking of the compiler, remarks,
'...er für mittelalterliche Menschen schreibt, nicht ein historisches Interesse an der
Antike hat, sondern von Quintilian das weitergeben will, was bei der christlichen
Erziehung gebraucht werden kann'.
5. Handwritten catalogue of 1935 : 'Exzerpte zur Pädagogik vornehmlich aus der
kirchlichen Literatur.'
6. F.2r. Indeed, in Loffler's short, printed manuscript description in Die
Handschriften des Klosters Zwiefalten, p. 56, he supplies the following title :
'Institutio puerorum secundum consuetudinem Romanorum et secundum mentem
sanctorum patrum.'
7. Jean LECLERCQ, 'Les études dans les monastères du X au XII siècle', Los
Monjes y los estudios. IV semana de estudios monasticos Pöblet 1961 (Abbadia de
Pöblet, 1963), pp. 116-117.
Leclercq, Karl Schreiner argued that the Codex Zwifaltensis proved
that oblates continued to be accepted into monasteries despite the
issuing of decrees which abolished this practice.
The Codex Zwifaltensis has been interpreted, therefore, as shed­
ding light both on the medieval reception of Quintilian and on
monastic schooling. Such claims cannot be properly evaluated,
however, while the text remains unedited : hence the present edi­
tion. This is prefaced by a brief manuscript description, followed
by an analysis of its contents and sources. The treatment of the
Institutio oratoria will be given a closer examination, before some
concluding thoughts on whether or not it is possible to describe a
section of the Codex Zwifaltensis as a monastic pedagogical hand­
Description of the Codex Zwifaltensis
Date : s.xii (Karl Loftier);
s.xii (Herrad Spilling).
Contents : the manuscript contains only the florilegium transcribed
in this article. There is a list of contents below. The latest datable
source for excerpts is an eleventh-century collection of canons,
Diversorum patrum sententie sive Collectio in LXXIV titulos
Provenance : Benedictine monastery of Zwiefalten (founded in
1089) in the diocese of Constance, a daughter-house of Hirsau. It had
an active scriptorium. Some of the texts from which extracts are
taken belonged to its library in the twelfth century (i.e. Ambrose's
De officiis, Augustine's Enchiridion de fide, spe et caritate,
Defensor's Liber scintillarum, Gregory's Moralia in lob and Regula
8. Karl SCHREINER, 'Hirsau, Urban II und Johannes Trithemius', Deutsches
Archiv für Erforschung des Mittelalters, 43 (1987), 495.
9. LEHMANN, 'Die Institutio oratoria\ pp. 25-8, transcribed the extracts from
this classical text, but this transcription includes several mistakes.
10. Herrad Spilling kindly provided me with invaluable information about certain
palaeographical features of this MS.
11. See above, footnote 5.
pastoralis, Haymo's In Apocalypsin
and Jerome's
Make-up of MS : parchment of poor quality, damaged by damp and
with many natural defects (edges missing, holes etc.), perhaps taken
from left-overs; 16 folios ; 150 x 104 (125 x 90) m m ; a single
column of 30 lines (though with some variation : f.6 , 29 ; f.9 , 34 ;
f.9\ 31 ; f.lO , 32 ; f.l0\ 33 ; f.ll , 32 ; f.l2 -13 , 24 ; f.13% 28 ; f.l4 ,
2 9 ; f.l4\ 3 4 ; f.15% 3 2 ; f . l 5 \ 3 3 ; f.l6\ 26). Prickings visible
(though only partially visible in the second quire because of later
trimming); two quires of eight; flesh side facing flesh side (the
outer side of each quire being the hair side).
There are Arabic numerals not datable to before the 16th century on
the top of each recto page, starting on f.l with the number 2 and conti­
nuing up to the number 17. These numerals were partially trimmed
away in the second quire, probably when the manuscript was bound.
A folio with the Arabic numeral 1 must therefore have existed when
these numerals were added, but was missing once the text was bound.
Certainly this folio was missing when Gabriel Haas catalogued the
library in 1792. Since .f.lr opens a quire of eight and begins with the
first words of Institutio oratoria 1.1.1, Haas and Loffler are mistaken
in assuming any text was missing at the beginning. The Arabic nume­
ral 1 might have been written on a parchment leaf which served as a
jacket around the MS (with some notes perhaps added on its verso).
The shelf mark, 165, on f.l doubtless dates back to Haas's cata­
loguing in 1792. The wooden binding now on the manuscript was
probably added after 1792. Folios l , 8 and 16 are quite worn down,
which is possible evidence that the quires were left unbound for
some time.
Hands : the manuscript was probably copied by 2 scribes. Hand 2
(inferior to Hand 1 in execution and characterized by the frequent
misuse of the
-caudatd) sometimes interrupts the main hand in the
12. Karl LÖFFLER, Die Handschriften des Klosters Zwiefalten, p. 29, no. 38,
pp. 33-4, no. 54, p. 50, no. 135, pp. 26-7, no. 30, p. 37, no. 73-8, p. 38, no. 82, p. 25,
no. 23, p. 35, no. 221 (the following manuscripts respectively : Württembergische
Landesbibliothek, Theol. fol. 214, quarto 257, quarto 213, fol. 190 a-f, quarto 254,
fol. 217andfol. 221).
first quire (f.2 , lines 23-30, f.3 , lines 16-19, f.3\ lines 28-30, f.5 ,
lines 5-10, f.5 , lines 1-16, f.6 , 11-30 and f.7\ 24-28). Neither hand
is to be found in other manuscripts copied at Zwiefalten, but the
main hand resembles other hands of its scriptorium. The script
changes as the second quire progresses, becoming noticeably smal­
ler from f.l3 , line 10 to f.l6 . It looks increasingly angular, as
though a different pen has been used. When enlarged, the handwri­
ting still resembles that of the main hand. This could be evidence that
this part of the manuscript was copied at a later date or that the scri­
be was experimenting with a new style.
Decoration : there is no apparent change of ink for litterae notabiliores or rubric. Both are used to divide up the text, with a more pro­
nounced use of litterae notabiliores from ff.l3 -15 . The C of the
word Credo at the opening of the Creed on f.l6 (line 8) has been
omitted, but a space has been left, doubtless for the subsequent addi­
tion of the C, perhaps in red. The / of the opening word of the MS is
also missing, probably for the same reason, although there is little
space left for it at the top of f.l .
Contents and Sources
An overview of the contents and sources of Codex Zwifaltensis
may shed light upon its character and structure. I have listed the
rubrics found in the Stuttgart manuscript, with any corrections
signalled by the use of bold print. I have added the Roman numerals
for easy reference. I have also attempted to identify the source of the
extract. As the Codex Zwifaltensis was partly compiled from other
compilations (some of which might themselves have been compiled
from other compilations), it is no easy task to pinpoint whether a par­
ticular author or work is being cited or rather some intermediary
source. For example, Chapters XIV, XIX to XXI and XXIV can be
identified as passages originating from Pomerius's De vita contem­
plativa. However, since later anthologies on virtues and vices cited
this fifth-century work at length, it is plausible that the Codex
13. For example, the ninth-century work De poenitentia
(Patrologia Latina 105, cols 651D-694B).
by Halitgarius
Zwifaltensis was drawing on these. Parts of it may have been woven
into sermons, as implied by the use of 'Karissimi' to address an
audience in Chapter XXI (1. 22). Another difficult case is that of
Gregory's Moralia in lob. It is hard to establish whether this was a
direct source or whether the compiler had recourse to anthologies.
For example, although Chapter XVI is taken from Moralia, 26. 26.
45-8, the extracts do not conform to the order of the text, with part
of 26. 26. 45 inserted in the middle of a section from 26. 26. 48.
Furthermore, in Chapter XXII, two distinct passages are merged,
here linked by the word 'Vnde' (1. 11). The first passage, taken from
Moralia 18. 4. 8, deals with one's attitude to the sins of others, in
accordance with the theme De adulatione, whereas the second, from
22. 15. 30-31, is concerned with one's attitude to one's own sins. It
is not about celebrating sin, but about refusing to acknowledge it.
This might point to a compiler going through a collection of excerpts
and looking for one on this particular theme, but copying out the
excerpt that followed as well. Such examples indicate that the
sources identified in the following list are not always exactly those
which have been used for this compilation.
Quintilian, Institutio
II. Sanctus Ysidorus, De quinqué sensibus
Caesarius, Sermones
III. Augustinus, De uirginitate
IV. De continentia
V. De fornicatione
Liber scintillarum +
other extracts
VI. De senibus uel infantibus
VII. Paulus, De contentione
VIII. De silentio Salomonis
IX. De uirtute
X. De honore parentum
XI. De disciplina
XII. De uerbo otioso
XIII. De curiositate
XIV. De eo qui impatienter alterius
peccata sua accusât non cogitât.
De vita contemplativa
XV. Ieronymus, De humilitate
(a compilation of sententiae)
XVI. Humilitas nimia soluit regiminis iura
Gregory, Moralia in lob
XVII. Augustinus, De dilectione inimicorum Augustine,
XVIII. De fide, spe et cantate
Enchiridion de fide, spe et carità
XIX. De laude caritatis uel quid sit caritas
XX. De differentia dilectionis
XXI. De ueris gaudiis uel ueris diuiciis
De vita contemplativa
XXII. De adulatione
XXIII. De uitanda increpatione pauperum
Gregory, Moralia in Iob
XXIV. De temperantie qualitate uel opere
De vita
XXV. De octo uiciis principalibus
Alcuin, De virtutibus et vitiis
XXVI. Primum uicium...spirituale superbia
XXVII. Primum corporale peccatum...gula
XXVIII. De fornicatione
XXIX. De auaricia
XXX. De ira
XXXI. De acedia
XXXII. De tristicia
XXXIII. De uana gloria
XXXIV. De fraude cauenda
XXXV. De studio lectionis
XXXVI. Item. Hec tibi dulcissime fili, Wido.
XXXVII. Augustinus
Augustine, Speculum
XXXVIII. Pro(uer)b(ia) ?
XXXIX. Ex epistula Clementis pape
ad Iacobum apostolum fratrem
XL. Augustinus, Super Iohannem
(a collection of canons)
XLI. De multimodorum hereticorum
reconciliatione ex xi libro Regestri
Gregorii episcopi episcopis Hiberie
Collectio LXXIV titulos digesta
XLII. De excommunicatione regum
aliorumque potentum.
Ex decretis Adriani pape, ex
capitulo xviii
XLIII. De depositione regum ex decretis
Gregorii primi papae
XLIV. Leo. De natura leonis
In Apocalypsin
XLV. Ambrosius, in III de officiis
XLVI. Item in eodem.
XLVII. Ambrosius in I libro officiorum
XLVIII. Ambrosius de officiis
XLIX. Ambrosius in II libro de officiis
L. Ambrosius in secundo libro de officiis
LI. Ambrosius de officiis
LH. Item in eodem
LIII. Ambrosius, in primo libro officiorum
LIV. Item in eodem
LV. Item in eodem
LVI. Item in eodem
LVII. Item in II libro
LVIII. Item in eodem
Ambrose, De officiis
Gregory, Regula
LX. Credo...
The Creed
LXI. Ieronimus contra Iouinianum
Jerome, Adversus
The Codex Zwifaltensis falls broadly speaking into three main divi­
sions. The last two were copied later than the first part, as the chan­
ge in script size and character indicates.
1. Chapters I-XXXVIII: excerpts from the Institutio oratorio follo­
wed by an ascetic florilegium, linked by the subtitle. The latter is
organized by topic headings which identify a virtue or vice.
2. Chapters XXXIX-XLIII: extracts relating to ecclesiastical and
clerical practice taken from collections of canons.
3. Chapters XLV-LVIII: passages excerpted from Ambrose's De
officiis, covering a range of topics such as the need to avoid taking
oaths, priestly etiquette (e.g. proper comportment and cleanliness),
the Christological interpretation of an episode from Exodus, the
importance of generosity and so forth.
The first of these three divisions constitutes Leclercq's monastic
educational handbook. He believes parts 2 and 3 do not belong to this
manuel de formation.
Indeed, the altered script coupled with the
nature and rubrics of the passages mark these sections off from the
first part. However, the concluding remarks on f.l6 , followed by the
Creed and final 'credo' below the text might suggest an organic col­
lection. But on the verso of this apparent conclusion a further text has
been added (from Jerome's Adversus lovinianum). It seems plau­
sible, therefore, that rather than being a unified florilegium, the
Codex Zwifaltensis was a form of personal pocket book. From
Chapter XXXIX onwards, it appears that an individual picked out
various passages as he came across them in particular texts.
Part 1 seems to constitute, therefore, a unified work. The subtitle
after the excerpts from the Institutio oratorio could be taken as
broadly describing the florilegium on virtues and vices which fol­
lows it: 'quae uero secuntur ex decretis sanctorum patrum deflorata
excerpsimus'. There even seems to be a rough sort of structure to
this collection of moral themes. Chapters III-V concern sexual
mores. Chapters VI-XIV cover verbal restraint and a reverential atti­
tude to one's elders. Chapters XV-XXIV largely treat personal vir­
tues which ought to be fostered (humility, love, temperance), and
Chapters XXV-XXXIV deal with the vices to be avoided. In contrast
with this apparent unity, there is a great variety in the types of
excerpt and methods of compilation. Some chapters are made up of
a selection of short sententiae by different authors picked out of ano­
ther ascetic florilegium, mainly the Liber scintillarum ; these senten­
tiae follow the sequence of quotations in that anthology, but with
some sentences omitted and those selected sometimes abridged.
14. Leclercq claims that Chapter XXXVI, the epilogue of Alcuin's De virtutibus et
vitiis, is the final piece in this manual, overlooking the two sentences which follow it.
15. Of course, Defensor and Alcuin could not be described as Fathers, but their
texts were woven for the most part out of patristic writings.
Other chapters are full, sequential passages by one author. Chapter 1
is distinct from the rest, since it is composed of quotations of varying
length from one work, following the order of that work, but with vast
sections omitted. The way in which the Institutio oratoria is excerp­
ted is quite complex and stands out from the other methods of com­
pilation represented in this florilegium. It therefore deserves closer
The adaptation of Institutio oratorio 1. 1. 1 - 2. 9. 1.
The few surviving examples which bear witness to the reception of the Institutio oratorio in the twelfth century exhibit an interest in this
work for its rhetorical content. Udalric of Bamberg, for example,
included his abridgement of a section of Books 8 to 9 along with
pieces from the Rhetorica ad Herennium and Cicero's De oratore. In
the poem which prefaces his epitome of the Institutio oratorio,
Stephen of Rouen praises Quintilian as an authority on rhetorical
skills. His list of capitula makes it clear that he set out to reproduce
Quintilian's prescriptions on the education a prospective orator
required. To this end he abridged every section, excluding the early
chapters on pre-school education (which the Codex Zwifaltensis
itself draws upon) and starting his compendium at the chapter on
whether boys should receive their education through a private tutor
at home or in a class-room situation at school (Institutio oratorio,
1. 2. 1). Although this discussion could apply to the education of any
boy, and not merely one who was destined to be an orator, Stephen
of Rouen is referring to the specifically Roman educational pro­
gramme by including Quintilian's characteristic sentiment: 'Neque
enim esse oratorem <nisi> bonum uirum iudico; et fieri, etiamsi
potest nolo.'
16. Institutio oratoria, 1. 2. 3. Indeed, one can find in his epitome many specific
references to this Roman rhetorical training : e.g. the following capitula : 'An oratori
profutura sit plurium artium scientia', (or later on from Book 2) 'Quando rethori tradendus sit puer...' ; 'De primis apud rethorem exercit actionibus' ; 'De lectione oratorum et historiarum apud rethorem' ; 'Qui libri legendi apud retorem' ; 'De diuisione et partitione', etc. (The abridgement of Book 1 was published by Charles Fierville
[1890]. I was also able to consult a microfilm of the manuscript thanks to the kind­
ness of the late Margaret Gibson.)
The Codex Zwifaltensis presents a very different picture of the
reception of Quintilian's work. The excerpts are taken out of their
specific context, namely the education of a future orator, and are tur­
ned into statements concerning the general education of a boy.
Although aflorilegium usually omits specific details to get at the pith
of an author's thought, the compiler of extracts from the Institutio
oratoria was not attempting to provide a taste of Quintilian's rheto­
rical programme. Rather he was adapting Quintilian's prescriptions,
possibly to suit his own interests.
Quotations from Books 1 to 2. 9 of the Institutio oratoria take up
seventy-five lines of the Codex Zwifaltensis. This is a considerable
amount of space to devote to one author in this little collection. There
are only two other sections of excerpts from one author (in both
cases taken from only one of their works) of comparable length,
namely eighty lines in the middle of the Codex Zwifaltensis from
Gregory's Moralia in lob and seventy-five lines at the end from
Ambrose's De offtciis. These works are not excerpted in the same
manner : in each case longer passages are copied out, which include
the author's more developed discussion, with little abridgement or
omission. Whoever put together the extracts from the Institutio ora­
toria, on the other hand, radically edited the text. It is worth exami­
ning this editing more closely.
Not surprisingly, the excerptor is clearly interested in setting forth
pithy sententiae. Consequently he often omits words or phrases in a
citation which seem redundant (e.g. Institutio oratoria 1. 1. 1-2;
1.1. 28-29 ; 1. 2. 27-28). Very frequently he heavily abridges one of
Quintilian's thoughts, omitting all explanation and argumentation
(e.g., Institutio oratoria 1. 1. 1-2 ; 1. 1. 15-19). This is alien to the
whole character of Quintilian's writing, especially in these early
chapters. Of course, he is setting forth prescriptions, but he does not
take them as given. On the contrary, he is often at pains to support
his point of view through the presentation of alternative, even oppo­
sing arguments, which are then refuted. Any qualification on
Quintilian's part is overlooked (Institutio oratoria 1. 1. 8). On occa­
sions this radical abridgement involves actually changing
Quintilian's words, so that they will fit into a brief sententia, with the
apparent intention of putting Quintilian's argument in a nutshell (e.g.
Institutio oratoria 1. 1. 8 ; 2. 4. 12). Sometimes Quintilian's own
words are used, but with a view to the construction of a sententia out
of phrases taken from different sentences in the same section (e.g.
Institutio oratoria 1. 1. 20 ; 1. 1. 30-33). Phrases are removed from
their own specific context (e.g., in the case of Institutio oratoria
1. 1. 3, the phrase Trotinus ut erit factus' is used by Quintilian at a
point where he is putting forward the argument that an absence of
promise is not innate, but is due to a lack of serious attention, whe­
reas here it is part of the prescription about choosing the right nurse ;
and in the case of Institutio oratoria 2. 2. 8, whereas Quintilian is
advising teachers to curb boys' exuberant praise of a class-mate who
has delivered a speech, here the words apply to the teacher himself).
The excerptor, moreover, does not feel bound to copy these phrases
in the order in which they come in the text (e.g. Institutio oratoria
1. 3. 12-14); it is also worth noting that one extract actually precedes
a passage which it follows in the Institutio oratoria (1. 1. 23 coming
before 1.1. 20).
In short, it is fair to say that a creative process has taken place in
the compilation of these extracts from Quintilian. A set of sententiae has been created out of a discursive text. Passages were clearly
not copied at random. Some thought went into constructing this list
of prescriptions. Moreover, there are a few striking differences bet­
ween certain extracts and their original source, which I doubt very
much are due to variants. In a passage about how an infant spoilt by
his parents is corrupted and softened (Institutio oratoria 1. 2. 6-8),
mention is made of the infant's unrestrained 'clamouring' or per­
haps 'abuse' (conuicia) which we respond to with affectionate amu­
sement. Quintilian rather is referring to rude words of a sexual natu­
re, words which should not be allowed even in a degenerate milieu:
'uerba ne Alexandrinis quidem permittenda deliciis risu et osculo
excipimus'. He goes on to say that this is not surprising, given the
bad influences to which an infant is exposed, because of the com­
pany his family keeps when a party is thrown. There are a number
of ways in which this change could be interpreted. For the sake of
economy, for instance, a vague summary of Quintilian's idea is
given — the non-committal conuicia coupled with Quintilian's
expression si quid licentius dixerint in fact has sexual connotations.
It might also be argued that something which had a specifically clas­
sical reference is adapted (just as in the same passage he changes
that typically Roman word for finery — purpuris — into preciosis
Interpreting such changes, however, is not easy. Equally difficult
is the business of commenting upon what has been omitted.
Lehmann claims that there is a conscious omission of anything
which has reference only to the classical world. Passages which
pertain to pedagogy are in his view greatly contracted and simplified
through a desire to transmit from Quintilian only that which might
be used in a Christian education. But if he omits references to the
classical world, then mention of paedagogus (Jnstitutio oratoria
1.1.8) could have been left out. Moreover, the 'subtitle' which
serves as a transitional rubric between the prescriptions taken from
the Institutio oratoria and those from the Fathers implies that the for­
mer apply to the Roman world: 'Hec de institutione puerorum secun­
dum priscam Romanorum consuetudinem hactenus dicta sufficiant',
'according to the ancient custom of the Romans'.
That having been said, it is without a doubt the case that there is
no interest here in the specifically Roman institutio oratoria.
Quintilian's ideas are again and again taken out of their specific
context and made to apply generally to education. Hence, it is not
surprising that there are no excerpts from passages after Institutio
oratoria 2.9. 1, given that from then on the discussion applies to the
specialized education given by a rhetor. Similarly, most of Book 1
is not excerpted (from Institutio oratoria 1. 3. 13 to 1. 11. 3), for
these chapters deal with precise details of education under a Roman
Thus, the whole background to Quintilian's pres­
criptions namely, the education of a future orator, is for the most part
invisible. Admittedly, one of the longest extracts is concerned with
teaching a child to speak properly and with correct posture, expres­
sion etc. (Institutio oratoria 1. 11. 4-9), with priority given to this
function of education : 'Officium doctoris est, in primis uicia oris si
qua sunt emendet'. There is also a reference to speeches made by
pupils — dictionibus (Institutio oratoria 2. 13. 7) — but pronuncia­
tion and speech-making or recitation in class might figure in a gene­
ral educational programme, especially one aimed at a monk, who
17. See above, footnote 4.
18. For example, Institutio oratoria 2. 10 : 'De utilitate et ratione declamandi' ;
2. 15 : 'Quid sit rhetorice et quis eius finis', etc.
19. For example, Institutio oratoria 1. 4.-8 : 'De grammatice', a section laden with
would frequently have to recite the Scriptures, especially the Psalms,
during daily worship.
What is it, then, in the Institutio oratoria that interests this com­
piler ? He has culled from the Institutio oratoria those thoughts
which pertain to primary education in general, adapting the text and
sometimes even chopping it about, where necessary. As in the cor­
responding sections of Institutio oratoria, the prescriptions set down
concern the education of a boy from infancy through to the school­
room. They constitute practical advice dealing with such matters as
when to place a child in the hands of a teacher, how to start him off
reading and writing, what sort of things he should be copying during
writing-practice and so forth. There are prescriptions on what should
be avoided: parents not spoiling a child, teachers not overloading
his faculties, boys not being in a class together with adolescents and
so forth. The longest and most interesting sententiae are advice
directed at a teacher on his behaviour with the pupils : he should be
moderate, not too severe, but not overly familiar; he should avoid
corporal punishment (though, in the case of Institutio oratoria
1. 3. 6, the past participle flictus instead of uictus in qui flictus fleat
does imply violence), he should temper both praise and criticism, he
should be amiable and encouraging, he should find teaching a
'labour of love'. Whoever compiled these extracts had a clear inter­
est in the education of the young.
Can the Codex Zwifaltensis, or rather the first part of it, be described
as pedagogical in character ? Certainly the extracts from the
Institutio oratoria are pedagogical in the sense that the focus is on
how best to prompt a child to learn and how best to behave in the
classroom as a teacher. But the extracts make hardly any reference to
the curriculum of studies (though one excerpt does prescribe which
classical author is suitable for early learners : Institutio oratoria
2. 5. 19-20). The advice on reading and writing is brief and general.
There is, moreover, no reference to grammar. Leclercq's claim, the­
refore, that these excerpts relate to the intellectual part of the monas­
tic programme of studies and concern the teaching of grammar in
particular is misleading. For more relevant evidence, one should
look instead at what were clearly the products of class-room activity, such as texts contained in another twelfth-century manuscript
from Zwiefalten, Selestat 7 (100). This includes glosses to aid the
reading of Virgil and Lucan, as well as a few extracts from Horace
and Ovid. One glossary on Virgil has some German translations and
explanations. Further, Leclercq's view that the classical extracts in
the Codex Zwifaltensis pertain to the intellectual side of a monastic
education whereas the Christian pieces relate to moral instruction is
too schematic, overlooking the fact that several of the excerpts from
the Institutio oratorio refer to the development of good character.
Leclercq was right to mark off part 1 of the Codex Zwifaltensis as
a distinct work. However, his description of this text as a 'manuel de
formation' for monks should be treated with caution. Firstly, even
granted the fact that Chapter I does concern the education of the
young, it does not follow that it formed part of a monastic educational
programme. Indeed, the 'subtitle' distances the excerpts by a classical
writer from the 'patristic' ones that come afterwards. Moreover, some
of the early extracts from the Institutio oratorio pertain to children
who would surely have been too young to be oblates. Also, the references to nurses and parents would be redundant if these prescriptions
were intended to apply to a monastic context. Secondly, although the
chapters on virtues and vices are highly appropriate for the instruction
of novices (and the sections De disciplina and De studio lectionis
point specifically to learners), such 'ascetic florilegia' were certainly
not confined to the cloister. The antepenultimate passage of part 1 of
the Codex Zwifaltensis, the peroration to Guy, Duke of Brittany from
Alcuin's De virtutibus et vitiis, is addressed to a layman :
I have compiled these sayings for you, my dearest son Guy, in an abbreviated
form as you requested. You can thus peruse this little book as though it were a
manual, in which you can reflect upon what you should avoid or how you
should act. Amidst all the joys and woes of this life, it will teach you how to
ascend to the summit of perfection. Do not be worried about the nature of your
2 0 . Catalogue général des manuscrits des Bibliothèques publiques des
Départements, III (Paris, 1 8 6 1 ) , p. 5 9 1 , n° 1 0 0 ; Birger MÜNK OLSEN, L'Étude des
auteurs classiques latins aux XI et XII siècles, Vol. 2 (Paris, CNRS, 1 9 8 5 ) , pp. 8 2 3 ; Herrad SPILLING, 'Reinhard von Munderkingen als Schreiber und Lehrer' in
Hermann Josef PRETSCH (ed.), 900 Jahre Benediktinerabtei Zwiefalten (Ulm, 1 9 8 9 ) ,
pp. 8 4 - 5 .
2 1 . It could indeed be argued that the chapter on honouring one's parents is not
relevant to the monastic setting.
condition as a layman and your secular ways, as though in this condition you
will not be able to pass through the gates of the heavenly life. The beatitude of
the kingdom of God has been predicted for all alike. This means that the entran­
ce to the kingdom of God is open to anyone, whatever their sex, status or iden­
tity, according to their deserts. There no attention is paid to whether someone
was a cleric or layman in the world, rich or poor, young or old, slave or master,
but each will be crowned in glory as a reward for his good deeds.
Leclercq believed this passage to be a conclusion to his manual,
which summed up the purpose of monastic education. But it seems
strange to end a handbook intended for use by monks with a passa­
ge directed at the laity. In short, it is best not to give this florilegium
too fixed a function. Leclercq was right to highlight the pedagogical
concerns of the work, but took his interpretation too far when defi­
ning it as a monastic pedagogical manual.
So what particular interest does this little pocket book have ? It
was probably the personal vade-mecum of a monk at Zwiefalten who
was concerned with education, in particular the primary education of
a young child and the right behaviour of the teacher in the class­
room. His interests were not exclusively pedagogical, since after the
ascetic florilegium he copied down passages on topics ranging from
correct ministry to oaths. There remains, nonetheless, a didactic cha­
racter to most of the sections in parts 2 and 3. What can be said about
the Codex Zwifaltensis is that it contains a section which bears wit­
ness to the very particular way in which a classical work could be
adapted. It would be going too far to say that Quintilian has been
Christianized, as Lehmann suggests. Nonetheless, the extracts from
the Institutio oratorio have been removed from their context and
made to apply to the general education of the young, rather than just
of the Roman orator. It would of course be interesting to discover if
a school-master at Zwiefalten or elsewhere did in fact draw inspira­
tion from these prescriptions for their teaching practice.
Editorial Choices
My aim in editing this florilegium is to produce an understandable
text, while at the same time remaining as faithful as possible to the
manuscript. The punctuation signs, letters, syllables and words in
22. Chapter XXXVI.
bold print are not found in the Stuttgart manuscript. Only the more
complex instances (corrections, substitutions, illegibility) are noted
in the critical apparatus. Scribal correction is also indicated in the
critical apparatus. The Roman numerals at the start of each new sec­
tion are my addition.
Asterisks indicate that letters are illegible, either through erasure
or through damage to the manuscript.
The scribe's orthography is generally reproduced, either in the text
or the critical apparatus. The 'e'-caudata is represented by 'ae'.
Incorrect usage of it is signalled in the critical apparatus. Word divi­
sions are standardized. Capitals have been used for proper names.
Citations in the manuscript are sometimes opened with a capital let­
ter, sometimes not. I have standardized this by using a capital letter
at the start of a citation. All abbreviations are resolved.
Punctuation in the manuscript is represented as follows :
1) a full-stop represents a punctus followed by a capital letter.
2) a comma represents a punctus or a punctus eleuatus followed by
a lower case letter.
3) a semi-colon represents a punctus or a punctus eleuatus followed
by a lower case letter where there is a clear break in sense.
The punctuation of the manuscript is generally reproduced except
where a pause impedes understanding of the phrase. Punctuation in
bold print is sometimes added to aid the modern reader.
I have divided the text into chapters adding Roman numerals
which correspond to the breaks in the manuscript, as signalled by
rubrics, accompanied by pieds de mouche or litterae notabiliores (or
both) in the margin. On the few occasions where a pied de mouche
is placed within a chapter, a one-line gap is left.
The notes at the bottom of the page give the source to the excerpt
wherever possible. The symbol = before the reference indicates that
this is the original source, but not necessarily quoted directly. Rather
this extract has most probably been transmitted via an intermediary.
Variants are recorded where they might assist future researchers to
identify a textual tradition. Sometimes an excerpt is set within the
context of the passage that surrounds it in the source, in order to give
the reader some idea of the process of abridgement and adaptation.
This is consistently the case with extracts from the Institutio orato­
rio, which I have argued has been edited in a striking way.
I. Igitur nato fìlio, pater spem de ilio primum quam optimam capiat, ita diligentior a principio ad bene instituendum fiet. Nam sicut aues ad uolandum,
equi ad cursum, ad seuitiam fere gignuntur, ita nobis propria est discendi
sollertia. Indociles uero non magis secundum naturam hominis nascuntur
quam prodigiosa corpora.
Protinus ut erit parens factus, ante omnia preuideat, ne sit sermo uiciosus
in nutricibus, quas si fieri potest sapientes esse oportet, et morum honestate preclaras, recte etiam loquantur. Has primum audiat et uideat puer, harum
uerba et mores imitari conetur, uidelicet ne in principio discat, quod postea
dediscendum sit, presertim cum tenacissimi simus eorum que rudibus animis percipimus.
Pedagogi admodum sint eruditi qui uiciose dicta protinus corrigant. Nec
insidere sinant.
I. Institutio oratoria 1. 1. 1-2. 9. 1
1-5. Ibid. 1. 1. 1-2. Igitur nato filio pater spem de ilio primum quam optimam capiat :
ita diligentior a principiis fiet. Falsa enim est querela, paucissimis hominibus uim percipiendi quae tradantur esse concessam, plerosque uero laborem ac tempora tarditate
ingenii perdere. Nam contra plures reperias et faciles in excogitando et ad discendum
promptos. Quippe id est homini naturale, ac sicut aues ad uolatum, equi ad cursum,
ad saeuitiam ferae gignuntur, ita nobis propria est mentis agitatio atque sollertia :
unde origo animi caelestis creditur. Hebetes uero et indociles non magis secundum
naturam hominis eduntur quam prodigiosa corpora et monstris insignia, sed hi pauci
admodum fuerunt.
3. discendi] om. Quint.
6-11. Ibid. 1.1. 3-5. Traestat tarnen ingenio alius alium.' Concedo ; sed plus efficiet
aut minus : nemo reperitur qui sit studio nihil consecutus. Hoc qui peruiderit, protinus
ut erit parens factus, acrem quam maxime datur curam spei futuri oratoris inpendat.
Ante omnia ne sit vitiosus sermo nutricibus : quas, si fieri posset, sapientes
Chrysippus optauit, certe quantum res pateretur optimas eligi uoluit. Et morum quidem in his haud dubie prior ratio est, recte tarnen etiam loquantur Has primum audiet
puer, harum uerba effingere imitando conabitur, et natura tenacissimi sumus eorum
quae rudibus animis percepimus : ut sapor quo noua inbuas durat, nec lanarum
colores quibus simplex ille candor mutatus est elui possunt. Et haec ipsa magis pertinaciter haerent quae deteriora sunt. Nam bona facile mutantur in peius : quando in
bonum uerteris uitia ? Non adsuescat ergo, ne dum infans quidem est, sermoni qui
dediscendus sit.
12. Ibid. 1. 1. 8 (Pedagogi...eruditi). De paedagogis hoc amplius, ut aut sint eruditi
plane, quam primam esse curam uelim, aut se non esse eruditos sciant.
12-13. Ibid. 1. 1. 11 (qui...sinant). Si tarnen non continget quales maxime uelim
nutrices pueros paedagogos habere, at unus certe sit adsiduus loquendi non imperitus,
qui, si qua erunt ab iis praesente alumno dicta uitiose, corrigat protinus nec insidere
illi sinat, dum tarnen intellegatur id quod prius dixi bonum esse, hoc remedium.
Priusquam ad septimum puer perueniat annum, perfectissimo preceptori
committatur, quoniam ab uno quoque perfecto initia studiorum melius tractantur, sicut Philippus Macedonum rex Alexandra filio suo prima literarum
elementa ab Aristotile summo eius etatis philosopho tradi uoluit.
Nec est protinus instandum acerbe teneris, ne studia quae nondum amare
potest oderit. Discit primum ludendo, rogetur, laudetur, interdum premiis
aduocetur, que ilia etas libenter capiat.
Non est aliena res que fere ab honestis negligi solet, cura bene ac uelociter scribere. Hoc enim Studium cum semper et ubique turn precipue in
epistulis secretis, et familiaribus delectabit.
In lectione quoque non properare donee exercitatione emendata uelocitas.
I. 22. scribere] scrbere a.c. S
14. Cf. Ibid. 1. 1. 15-19 (Priusquam...annum)
14-17. Ibid. 1. 1. 23 (perfectissimo...uoluit). An Philippus Macedonum rex Alexandra
filio suo prima litterarum elementa tradi ab Aristotele summo eius aetatis philosopho
uoluisset, aut ille suscepisset hoc officium, si non studiorum initia et a perfectissimo
quoque optime tractari et pertinere ad summam credidisset ?
18-20. Ibid. 1. 1. 20. Nec sum adeo aetatium inprudens ut instandum protinus teneris
acerbe putem exigendamque plane operam. Nam id in primis cauere oportebit, ne stu­
dia qui amare nondum potest oderit et amaritudinem semel perceptam etiam ultra
rudes annos reformidet. Lusus hie sit, et rogetur et laudetur et numquam non fecisse
se gaudeat, aliquando ipso nolente doceatur alius cui inuideat, contendat interim et
saepius uincere se putet : praemiis etiam, quae capit ilia aetas, euocetur.
21-23. Ibid. 1.1. 28-29. Non est aliena res, quae fere ab honestis neglegi solet, cura
bene ac uelociter scribendi. Nam cum sit in studiis praecipuum, quoque solo uerus ille
profectus et altis radicibus nixus paretur, scribere ipsum, tardior stilus cogitationem
moratur, rudis et confusus intellectu caret: unde sequitur alter dictandi quae transferenda sunt labor. Quare cum semper et ubique, turn praecipue in epistulis secretis et
familiaribus delectabit ne hoc quidem neglectum reliquisse.
24-25. Ibid. 1.1. 30-31. Syllabis nullum compendium est: perdiscendae omnes nec,
ut fit plerumque, difficillima quaeque earum differenda, ut in nominibus scribendis
deprehendantur. Quin immo ne primae quidem memoriae temere credendum : repetere et diu inculcare fuerit utilius et in lectione quoque non properare ad continuandam earn uel adcelerandam, nisi cum inoffensa atque indubitata litterarum inter se
coniunctio suppeditare sine ulla cogitandi saltern mora poterit. Tunc ipsis syllabis
uerba complecti et his sermonem conectere incipiat : incredibile est quantum morae
lectioni festinatione adiciatur. Hinc enim accidit dubitatio intermissio repetitio plus
quam possunt audentibus, deinde cum errarunt etiam iis quae iam sciunt diffidentibus. Certa sit ergo in primis lectio, deinde coniuncta, et diu lentior, donee exercita­
tione contingat emendata uelocitas.
Cum autem quemadmodum moris est scribere ceperit, ipsi uersus non
ociosas habeant sententias sed honestum aliquid monentes. Prosequitur hec
memoria in senectutem, et impressa animo rudi, usque ad mores profìciet.
Stulti parentes mores infantium perdunt, infantiam statim deliciis soluunt;
nam mollis ilia educatio neruos omnes mentis et corporis soluit, atque frangit. Quid non adultus concupiscet, qui in preciosis uestibus repit ? Ante palatum eorum, quam mores instituimus; in lecticis crescunt, gaudemus si quid
licentius dixerint, et conuicia cum risu et osculo (f.l ) excipimus. Fit ex his
consuetudo, natura ; inde discunt uitia, ante quam sciant uitia esse.
Scribenti, cogitanti, dictanti, nequaquam preceptor assistât, quorum aliquid agentibus cuiusque interuentus impedimento est ; nec ipse preceptor in
docendo officium inspectet, sed affectum, atque in quo Studium et ingenium
perspexerit, specialiter in suam gloriam confoueat.
29. infantium] infantum a.c. S
26-28. Ibid. 1.1. 34-36. Illud non paenitebit curasse, cum scribere nomina puer, quemadmodum moris est, coeperit, ne hanc operam in uocabulis uulgaribus et forte
occurrentibus perdat. Protinus enim potest interpretationem linguae secretions, id est
quas Graeci glossas uocant, dum aliud agitur ediscere, et inter prima dementa consequi rem postea proprium tempus desideraturam. Et quoniam circa res adhuc tenues
moramur, ii quoque uersus qui ad imitationem scribendi proponentur non otiosas
uelim sententias habeant, sed honestum aliquid monentis. Prosequitur haec memoria
in senectutem et inpressa animo rudi usque ad mores profìciet.
29-34. Ibid. 1. 2. 6-8. Vtinam liberorum nostrorum mores non ipsi perderemus !
Infantiam statim deliciis soluimus. Mollis ilia educatio, quam indulgentiam uocamus,
neruos omnis mentis et corporis frangit. Quid non adultus concupiscet qui in purpuris repit ? Nondum prima uerba exprimit, iam coccum intellegit, iam conchylium poscit. Ante palatum eorum quam os instituimus. In lecticis crescunt: si terram attigerunt,
e manibus utrimque sustinentium pendent. Gaudemus si quid licentius dixerint :
uerba ne Alexandrinis quidem permittenda deliciis risu et osculo excipimus. Nec
mirum: nos docuimus, ex nobis audierunt ; nostras arnicas, nostros concubinos
uident ; omne conuiuium obscenis canticis strepit, pudenda dictu spectantur. Fit ex
his consuetudo, inde natura. Discunt haec miseri antequam sciant uitia esse : inde
soluti ac fluentes non accipiunt ex scholis mala ista, sed in Scholas adferunt.
32. mores] os (App. er.: os Bern, MS 351] mores Milan, Ambros. F. I l l sup.- corr.
ex ores ?)
35-36. Ibid. 1. 2. 12. 1-2 (Scribenti...impedimento est). Neque enim scribenti ediscenti cogitanti praeeeptor adsistit: quorum aliquid agentibus cuiuscumque interuentus
impedimento est.
36-38. Ibid. 1. 2. 15-16 (nec...confoueat). Sed neque praeeeptor bonus maiore se turba
quam ut sustinere earn possit onerauerit, et in primis ea habenda cura est ut is omni
modo fiat nobis familiariter amicus, nec officium in docendo spectet sed adfectum.
Ita numquam erimus in turba. Nec sane quisquam litteris saltern leuiter inbutus eum
in quo Studium ingeniumque perspexerit non in suam quoque gloriam peculiariter
Et cum adhuc rudia tractabit ingenia non statim oneret infirmitatem discencium, sed ad intellectum audientis temperet uires suas. Nam ut uascula
oris angusti superfusam humoris copiam respuunt, sensim autem influentibus complentur, sic animi puerorum quantum excipere possint prouidendum
Tradito sibi puero, docendi peritus, ingenium eius naturamque perspiciat.
Ingenii signum in paruis preeipuum memoria est. Est eius duplex uirtus,
facile pereipere, et fideliter continere ; proximum imitatio.
Mihi detur puer, quem laus excitet, quem gloria adiuuet, qui flictus fleat;
hic erit alendus ambitu, hunc mordebit educatio ; et quamuis instandum
omnibus sit, danda est tarnen omnibus aliqua remissio.
Protinus autem ne quid cupide, ne quid improbe faciat, monendus est
puer, habendumque in animo illud Virgilianum,
adeo in teneris consuescere
Frangas citius quam corrigas que in prauum induruerunt. Non opus erit assi­
dua uerberum castigatione, si studiorum assiduus exaetor fuerit.
41. respuunt] respunt a.c S. — 47. gloria] om. S ; suppleui ex Quint
39-43. Ibid. 1. 2. 27-28. Quod adeo uerum est ut ipsius etiam magistri, si tarnen ambitiosus utilia praeferet, hoc opus sit cum adhuc rudia tractabit ingenia, non statim one­
rare infirmitatem discentium, sed temperare uires suas et ad intellectum audientis des­
cendere. Nam ut uascula oris angusti superfusam umoris copiam respuunt, sensim
autem influentibus uel etiam instillatis complentur, sic animi puerorum quantum
excipere.possint uidendum est.
44-46. Ibid. 1. 3. 1
46. Proximum imitatio : nam id quoque est docilis naturae, sic tarnen ut ea quae discit effingat, non habitum forte et ingressum et si quid in peius notabile est.
47-49. Ibid. 1.3. 6-8
47. flictus] uictus
48. educatio] obiurgatio
48-49. et quamuis...sit] om. Quint.
49. Danda est tarnen omnibus aliqua remissio, non solum quia nulla res est quae perferre possit continuum laborem, atque ea quoque quae sensu et anima carent ut seruare uim suam possint uelut quiete alterna retenduntur, sed quod Studium discendi
uoluntate, quae cogi non potest, constat.
50-54. Ibid. 1. 3. 12-14. Mores quoque se inter ludendum simplicius detegunt : modo
nulla uideatur aetas tam infirma quae non protinus quid rectum prauumque sit discat,
tum uel maxime formanda cum simulandi nescia est et praecipientibus facillime
cedit; frangas enim citius quam corrigas quae in prauum induruerunt. Protinus ergo
ne quid cupide, ne quid improbe, ne quid inpotenter faciat monendus est puer, haben­
dumque in animo semper illud Vergilianum :
'adeo in teneris consuescere multum est'.
Officium doctoris est[:] in primis uicia oris si qua sunt emendet, ut
expressa sint uerba, ut suis quaeque litere sonis enuntientur ; nec uerba in
faucibus audiri patiatur, nec oris inanitate resonare, nec simplicis uocis
naturam pleniore quodam sono circumlinire. Obseruandum erit etiam ut
recta sit facies dicentis, ne labra detorqueantur, ne modicus hiatus rictum
distendat, ne summus uultus, ne deiecti in terrain oculi, ne inclinata utrolibet ceruix.
Sumat autem ante omnia magistri erga discipulos animum ; ipse nec
habeat uicia, nec ferat ; non austeritas eius tristis, non dissoluta sit comitas,
ne inde odium hinc contemptus oriatur. Plurimus ei de honesto ac bono
sermo sit, nam quo sepius monuerit, hoc rarius castigabit ; minime iracundus ; nec tamen eorum quae emendanda sunt dissimulator, (f.2 ) assiduus
potius quam immodicus ; interrogantibus libenter diligenterque respondeat ;
non interrogantes percunctetur ; in laudandis discipulorum dictionibus nec
malignus nec effusus, quia res altera tedium laboris altera securitatem
parit, usque adeo ut inflati si parum a preceptore laudentur, ipsi de ilio male
sentiant, sed se quoque preceptores intente audiri uelint.
62. magistri] magister S — 65-66. iracundus] iracundis ax. S — 68-69. S non legitur ; suppleui ex Quint. — 71. audiri] adiri ax. S
Caedi uero discentis, quamlibet id receptum sit et Chrysippus non improbet, mini­
me uelim, primum quia deforme atque seruile est et certe (quod conuenit si aetatem
mutes) iniuria : deinde quod, si cui tarn est mens inliberalis ut obiurgatione non corrigatur, is etiam ad plagas ut pessima quaeque mancipia durabitu : postremo quod ne
opus erit quidem hac castigatione si adsiduus studiorum exactor adstiterit.
55-58. Ibid. 1.11. 4-6 (Officium...circumlinire). Quod est igitur huius doctoris offi­
cium ? In primis uitia si qua sunt oris emendet, ut expressa sint uerba, ut suis
quaeque litterae sonis enuntientur. Quarundam enim uel exilitate uel pinguitudine
nimia laboramus, quasdam uelut acriores parum efficimus et aliis non dissimilibus
sed quasi hebetioribus permutamus. Quippe et rho litterae, qua Demosthenes
quoque laborauit, labda succedit, quarum uis est apud nos quoque, et cum c ac simi­
liter g non eualuerunt, in t ac d molliuntur. Ne illas quidem circa s litteram delicias
hie magister feret, nec uerba in faucibus patietur audiri nec oris inanitate resonare,
nec, quod minime sermoni puro conueniat, simplicem uocis naturam pleniore quodam sono circumliniri. (App. er. : circumliniri Iulius Victor -ire Milan, Ambros.
E. 153, Bern 351)
58-61. Ibid. 1. 11. 9 (Observandum...cervix).
59. modicus] immodicus
60. distendat: App. erit. distendat Bern 351, Iulius Victor] discindat Milan, Ambros.
summus] supinus
62-70. Ibid. 2. 2. 4-7 (Sumat...parit). Sumat igitur ante omnia parentis erga discipu­
los suos animum, ac succedere se in eorum locum a quibus sibi liberi tradantur existimet. Ipse nec habeat uitia nec ferat. Non austeritas eius tristis, non dissoluta sit
Pueros adolescentibus permixtos sedere non placet mihi. Non solum
enim uitandum est crimen turpitudinis, uerum etiam suspicio.
Iocundus maxime debet esse magister, ut que natura sunt aspera, molli
manu leniantur, laudare aliqua, terre quedam, mutare etiam, reddita cur id
fìat ratione, illuminare interponendo aliquid sui.
Optimos quoque auctores ** candidissimos statim in principio legat, ut
Liuium potius quam Salustium. Cicero quoque et iocundus incipientibus et
apertus est, nec prodesse tantum, sed amari potest.
Plura de officio docentium locutus, discipulos in unum moneo, ut preceptores suos non minus quam ipsa studia ament.
Hec de institutione puerorum secundum priscam Romanorum consuetudinem hactenus dicta sufficiant ; quae uero secuntur ex decretis sanctorum
patrum defiorata excerpsimus.
80. docentium] decentium S
comitas, ne inde odium, hinc contemptus oriatur. Plurimus ei de honesto ac bono
sermo sit : nam quo saepius monuerit, hoc rarius castigabit ; minime iracundus, nec
tamen eorum quae emendanda erunt dissimulator, simplex in docendo, patiens laboris, adsiduus potius quam inmodicus ; interrogantibus libenter diligenterque respondeat ; non interrogantes percontetur ultro.
70-71. Ibid. 2.2. 12 (usque...uelint). Hinc tumor et uana de se persuasio usque adeo
ut ilio condiscipulorum tumultu inflati, si parum a praeceptore laudentur, ipsi de ilio
male sentiant. Sed se quoque praeceptores intente ac modeste audiri uelint.
72-73. Ibid. 2. 2. 14. Pueros adulescentibus permixtos sedere non placet mihi. Nam
etiamsi uir talis qualem esse oportet studiis moribusque praepositum modestam habere potest etiam iuuentutem, tamen uel infirmitas a robustioribus separanda est, et
carendum non solum crimine turpitudinis uerum etiam suspicione.
74-76. Ibid. 2. 4. 12
74. magister] praeceptor
77-79. Ibid. 2. 5. 19-20. Ego optimos quidem et statim et semper, sed tamen eorum
candidissimum quemque et maxime expositum uelim, ut Liuium a pueris magis quam
Sallustium (et hic historiae maior est auctor, ad quem tamen intellegendum iam profectu opus sit). Cicero, ut mihi quidem uidetur, et iucundus incipientibus quoque et
apertus est satis, nec prodesse tantum sed etiam amari potest.
80-81./Wd. 2. 9. 1
80. in] id (App. cr. : id Milan, Ambros. E. 153] in Bern, 351)
81. ament] ament et parentes esse non quidem corporum, sed mentium credant.
Quomodo quinqué sensus, uelut quinqué uirgines, aut uirginitatem custo­
diante aut corruptioni subiaceant, diligentius inquiramus. Si aliquis uir, aut
mulier uiderit filium aut filiam alienam, seruum aut ancillam, et per concupiscentiam malam diligenter inspexerit, corrupta est una uirgo, quia per
oculos, id est per fenestras corporis in secretum cordis uenenum mortis
intrat. Si uero aliquis, siue religiosus clericus, siue laicus, homines detra­
yientes sermones ociosos et cántica luxuriosa uel turpia proferentes libenter
audierit et cum delectatione placido auditu susceperit, corrupta est alia
uirgo. Si autem non sit contentus mediocribus cibis, sed sumptuosas deli­
cias querat, et si male loqui semper studeat, tercia uirgo corrupta est. Sed si
etiam odores peregrinos, ut hominibus placeré possit diligenter iriquirit,
quarta uirgo est uiolata. Si autem manibus suis aut (f.2 ) filios aut filias
alienas cum delectatione propter libidinem tangere uoluerit, et uestimenta
nimis mollia animo uoluptuoso quesierit, iam etiam quinta uirgo polluta est.
Eo enim ordine isti quinqué sensus, id est, uisum, auditum, gustum, odoratum uel tactum, ab omnibus inlicitis refrenantes, ad ea que sunt licita uel
legitima, sobrie, caste relaxant. Ideo quinqué uirgines prudentes omnes
bonos significant, et aliae quinqué eos qui mali sunt prefigurant.
II. 2-3. custodiant] custodiunt S — 6. uenenum] uenaenum S — 7. siue] siuae S —
9. delectatione] delectationae S — 11. male] malae S — 12-13. S non legitur ; suppleui
ex Caes. — 13. filias] filios a.c. S — 19. prefigurant] perfigurant S
II. Caesarius, Serm. 155. 2
4-5. per concupiscentiam malam diligenter inspexerit] ad concupiscentiam diligenter
11. si male...corrupta est] si semper maliloquio studeat, per iniquum gustum corrup­
ta est tertia uirgo
16-18. Eo...relaxant] Hoc enim ordine isti quinqué sensus uelut quinqué uirgines in
hominibus corrumpuntur. Et e contra dum animae sanctae istos quinqué sensus, id est
uisum, auditum, gustum, odoratum uel tactum, ab omnibus inlicitis refrénant et ad ea
quae sunt licita uel legitima sobrie et caste relaxant.
III. AVGVSTINVS DE VIRGINITATE. Nihil prodest uirginitas corporis,
ubi operatur corruptio mentis.
IERONYMVS. Tricenarius fructus est bonorum coniugatorum, sexagenarius continentium ac uiduarum, centenarius uirginum sanctarum.
ISIDORVS Quidam in iuuentute luxuriöse uiuentes, in senectute continentes fieri delectantur, et tunc elegitur castitati seruire quando eos libido
seruos contempnit habere. Tales non habebunt premia, quia non habuerunt
Qui casti perseuerant et uirgines, angelis dei efficiuntur similes.
Virginitas si labitur, nullatenus reparatur.
PAVLVS. Melius est nubere quam uri.
Melior est humilis coniugalitas, quam superba uirginitas.
Longa castitas post peccatum imitatrix est uirginitatis.
Qui habet uxorem cogitat que sunt huius mundi quomodo placeat uxori.
Vxorem uero habet, sed quasi non habens, qui sic debita carnis seit exsoluere, ut tarnen per earn tota mente mundo non cogatur inherere, atque sic
studet piacere coniugi, ut tarnen non displiceat conditori.
III. 3. IER(ONYMVS)] in mg. 5 — 4. centenarius] centenrius a.c. S —
5. ISIDOR(VS)] in mg. S
iuuentute] iuuentutae S
luxuriöse] luxuriosae S —
6. castitati] castigati S — 11. Melius] Melior S — 12. Melior] Melius S uirginitas]
uiginitas S — 13. castitas] castigas S uirginitatis] uirginitas S — 15. carnis] cornis S
1-2. Defensor, Liber scintillarum 13. 4 (attributed to Augustine)
3-4. Ibid. 13. 8 (= Jerome, Epist. 123. 8. 3). Centenarius numerus primus est qui pro
uirginitatis coronam uirginibus deputatur. Sexagenarius secundo pro continentiae
laborum uiduarum est. Tricenarius tercio loco nuptiarum foedera ipsa dictatorum
coniunctionem testatur ac si uiduae, amisso primo gradu, per tercium perueniunt ad
5-8. Ibid. 13. 12-13 (= Isidore, Sent. 2. 39. 24-25)
6. elegitur castitati seruire] elegunt castitatem seruare (App. er. : castitati seruire
Munich Clm 4582, Würzburg, Univ. Mp. th., 13)
9. Ibid. 13. 16. (= Isid., Sent. 2. 40. 4)
10. Ibid. 13. 18 (= Ibid. 2. 40. 6)
11. = 1 Cor. 7. 9 (cf. Lib. scint. 13. 20. Melius est uxorem ducere quam per libidinis
ardorem perire.)
12. Lib. scint. 13. 27 (= Caes., Serm. 237. 4. 25)
13. Lib. scint. 13. 25 (= Bachiarius, De reparatione lapsi)
14-17. = Gregory, XL Horn, in Evang. 2. 36. 12. Vxorem namque habet, sed quasi
non habens qui sic seit debita carnis exsoluere, ut tarnen per earn mundo tota mente
Bona est castitas coniugalis, melior continentia uidualis, optima perfectio uirginalis.
IV. De continentia.
Concupiscentia mala quasi ardor ignis est.
Ciprianus : Vir libidinosus ad omnia inutilis est.
Amanda est pulcritudo castitatis, cuius degustata dulcedo dulcior est
quam camis.
IERONYMVS. Inter epulas et illecebrarum uoluptates, etiam ferreas
mentes libido domat.
Nulla maior uictoria, quam qui luxuriam superat.
GREGORIVS. Non te effundas super omnem escam ; in multis enim
escis erit infirmitas.
Nemo potest dominari ceteris uitiis, nisi prius uentris ingluuiem restinxerit.
SIXTVS. Omnes qui uentris desiderio seruiunt, uirtutes animi destruunt.
Non des multas escas corpori tuo, (f.3 ) et non uidebis in somnis uisiones
18. castitas] castigas S
IV. 3. Ciprian(us)] in mg. S Vir] uir S — 4. pulcritudo] pulcrcitudo S castitatis] castigatis S — 6. IER(ONYMVS)] in mg. S — 9. GR(EGORIVS)] in mg S. —
11. dominari] damnari S — 11-12. restinxerit] restixerit a.c. S — 13. SIXT(VS)] in
mg. S animi] om. a.c. S — 14. uisiones] uisionis uisiones S
non cogatur inhaerere... Qui habet uxorem cogitat quae sunt huius mundi, quomodo
placeat uxori, ille uxorem habens quasi non habet, qui sic studet piacere coniugi ut
tarnen non displiceat conditori.
18-19. = Bede, Horn. Evang. 1. 14. 9
2. = Isid., Sent. 2. 40. 5 (= Aug., Enarr. in Psalmos 57. 17. 48)
3. = Rufinus, Enchiridion Sixti 172
4-5. = Isid., Sent. 2. 40. 5 : dulcedo] delectatio
6-7. Lib. scint. 21. 19 (= Jen, Epist. 117. 6. 4)
8. Cf. Gregory of Elvira, Tractatus Origenis, 5. 10. 89 : nec ulla maior uictoria est
quam ilia, quae de cupiditate refertur.
9-10. Lib. scint. 54. 4 (= Eccl. 37. 32-33)
11-12. = Isid., Sent. 2. 42. 11
13. = Isid., Allegoriae 128 (PL 83, col. 116)
14-15. = Evagrius Monachus, Sent., PL 20, col. 118IC : Ne dederis escas multas cor­
pori tuo, et non uidebis in somnis phantasias malas.
Diabolus quando decipere quemquam querit, prius naturam uniuscuiusque attendit, et inde se applicat, unde aptum hominem ad peccatum
aspexit. Numquam enim aduersus hominem iustum pugnare cessât, aut tribulationes cordis illi exagitat, aut dolores corporis suscitât.
Sepe enim quae in die cogitamus, in noctibus recognoscimus.
Qui nocturna pollutione polluitur, quamuis extra memoriam turpium
cogitationum sese persentiat inquinatum, tarnen hoc ut temptaretur culpe
sue tribuat, statimque immunditiam suam fletibus tergeat.
Temptari autem iustum oportet, sed non temptatione luxuriae.
Temptatio arguit te, non interficit.
Commendemus autem nos iudici nostro ; et dum in hac uita sumus contra
camem cottidie dimicemus, ieiuniis membra castigemus, corda orationibus
Caro est contra quam cottidie laboramus ; ue misere animae quam caro
Fieri non potest, ut homo carni deditus aliquando non peccet.
Dominetur enim in nobis uitiis ratio, subiciatur corpus animo, animus
deo. Vita enim corporis anima, uita autem animae deus ; et sicut corpus mortuum est sine anima, ita anima mortua est sine deo.
Multum ex sua natura splendorem possidet anima ; fuscatur mixtione
camis, qua tenetur inclusa.
17. inde] idem S
applicat] aplicat a.c. S — 19. dolores] doloris a.c. S —
20. noctibus] noctoctibus S 23. suam] iter. S — 24. non] om. S ; suppleui ex Lib.
scint. — 35. splendorem] splendoraem S mixtione] mixtionae S
16-19. Lib. scint. 78. 30-31 (= Isid., Sent. 3. 5. 24, 35)
20. Ibid. 78. 35 ( = Isid., Sent. 3. 6. 6)
21-23. Ibid. 78. 37 ( = Isid., Sent. 3. 6. 14)
24. Ibid. 78. 40 ( = Isid., Sent. 1. 11): sed...luxurie] sed tentatione plagae, non tentatione luxurie
25. Ibid. 78. 41 (= Isid., Syn. 1. 28)
26-28. = Eusebius Gallicanus, Horn. 60. 8
29-30. ue...persequitur. Cf. Ps.-Aug. Belgicus, Sermones adfratres in eremo commorantes, 49, PL 40, col. 1333 : O misera anima quam caro persequitur.
32-33. Dominetur...deo = Pomerius, Vita contemplativa, 3. 26
35-36. = Isid., Sent. 1. 12.7
Omnis inmunda pollutio fornicatio dicitur.
Contra reliqua uicia oportet nos omni uirtute resistere, contra libidinem
uero non expedit pugnare, sed fugere.
Per cetera peccata non infirmatur, nec maceratur corpus ; per fornicationem uero uile efficitur, et maceratur, et infirmatur. Omnes enim uene cor­
poris interius fomicationi concurrunt. Ve ergo illi, qui tunc habuerit terminum luxurie, quando et uitae.
Beatus lob crimen luxurie definiens ait, Ignis est usque ad perditionem
deuorans. Quia nimirum reatus facinoris non solum usque ad inquinationem
maculat, sed usque ad perditionem uorat. Et quia quelibet alia fuerint bona
opera, si luxurie scelus non abluitur, immensitate huius criminis obruuntur,
secutus adiunxit, Et omnia eradicans genimina. Genimina quippe sunt (f.3 )
anime operationes bone. Cui tamen si peruerso ordine caro dominatur, igne
luxuriae omnia bene acta concremantur. Nulla quippe ante omnipotentis dei
oculos iusticiae pietatisque sunt opera, que corruptionis contagio monstrantur inmunda. Quid enim prodest, si pie quisquam necessitate compatitur
proximi, quando impie semet ipsum destruit habitationem dei ? Si ergo per
cordis mundiciam non extinguitur fiamma libidinis, incassum quaelibet uirtutes oriuntur. Sicut per Moysen dicitur, Ignis exarsit ab ira mea et ardebit
usque ad inferos deorsum. Comedit terrain, et nascentia eius comedit, cum
libido carnem atque per hanc omnia bene acta consumit. Nam quicquid procedit ex fruge rectitudinis, hoc nimirum concremat fiamma corruptionis.
V. 1. FORNICATIONE] FORNICATIONS S — 5-6. fornicationem] fonicationem
ax. S — 14. caro] cara ax. S dominatur] damnatur S — 21. comedit] commedit S
2. Lib. scint. 21. 31a (= Isid., Sent. 2. 39. 19)
3-4. Ibid. 21. 39 (= Caes., Serm. 41. 1. 18)
5. Per...corpus. Cf. Jer., Epist. 55. 2.11. 2-5 : cetera peccata forinsecus sunt - quidquid
enim egerimus, in alios agimus; fornicatio non solum conscientiam fornicantis, sed
ipsum maculat corpus.
7-8. Ve...uitae Lib. scint. 21. 16 (= Jer., Epist. 123. 13. 2)
9-23. Greg., Mo* 21. 12. 19
20-21. Ignis...eius comedit] Ignis exarsit ab ira mea, et ardebit usque ad inferos deor­
sum, comedit terram et nascentia eius. Ignis quippe terram atque eius nascentia
comedit (etc.)
AVGVSTINVS Mulier est amicicie inimica, ineffugabilis pena, necessarium malum, naturalis temptatio, desiderabilis calamitas, domesticum periculum, mala natura, bono colore depicta.
AMBROSIVS Se ipsum homo abneget, et totus mutetur, sicut quendam
adolescentem fabule ferunt, propter amorem meretricum, peregre profectum, et abolito amore regressum. Postea uero ocurrisse ei dilectam. Quae ubi
se non interpellauit, ammirata, putauit se non recognitam. Rursus occurrens
dixit, Ego sum. Respondit ille, Sed ego non sum ego.
Dominus dicit, Sinite paruulos uenire ad me.
Nisi conuersi fueritis et efficiamini sicut paruuli, non intrabitis in regnum
Seniorem ne increpaueris, sed obsecra ut patrem, iuuenes uero ut fratres.
Nolite pueri effìci sensibus autem perfecti state.
Salomon. Cani sunt sensus hominis, etas senectutis, uita immaculata.
Exultatio iuuenum, fortitudo eorum et corona dignitatis senum canicies.
24. AVG(VSTINVS)] in mg. S — 26. mala] bona 5
tam] recogitam a.c. S
bono] malo 5 — 30. recogni-
VI. 1. SENIBVS] SENSIBVS 5 — 5 . Seniorem] Senionem a.c. 5 — 6. Nolite]
Nonite 5
24-26. Paschasius Radbertus, Expos, in Mt. 9,11.501-505 : Quoniam est eorum ineffugabilis pena, necessarium malum, naturalis temptatio, desiderabilis calamitas,
domesticum periculum, delectabile detrimentum uirtus mali colore boni depicta dum
dimittere illam peccatum est.
27-31. Ambrose, De paenitentia 2. 10. 96
28-30. propter...recognitam] post amores meretricios ueteri occurrisse dilectae, quae
ubi se non interpellatam mirata, hinc putauerit non recognitam.
VI. Lib. scint. 68
1. uel infantibus] et iuuenibus
2. Ibid. 68. 1 (= Mt 19. 14)
3-4. Ibid. 68. 2 (= M t l 8 . 3)
5. Ibid. 68. 3 (= 1 Tim 5. 1)
6. Ibid. 68. 6 (= 1 Cor. 14. 20. Nolite pueri effici, sed malitia paruuli estote, sensibus
autem perfecti estote.
7. Ibid. 68. 7 (= Sap. 4. 8-10)
8. Ibid. 68. 13 (= Prov. 20. 29) : corona dignitatis] dignitas
IESVS FILIVS SYRACH. Que non congregasti in iuuentute, quomodo
inuenies in senectute ?
Fili, in iuuentute excipe doctrinam, usque ad canos inuenies sapientiam.
BASILIVS. Non tibi obest puerilis aetas, (f.4 ) si fueris mente perfectus,
nee senilis proderit aetas, si sensu paruulus fueris.
VII. PAVLVS DE CONTENTIONE. Noli contendere uerbis in nihil utile,
nisi ad subuersionem audientium.
Hereticum hominem post unam et secundam correptionem deuita.
Inter superbos semper iurgia sunt.
Semper iurgia quaerit malus, angelus autem crudelis mittetur contra eum.
Fili ne litiges cum homine potente, ne forte incidas in manus eius.
ISIDORVS. In nulla causa contendas, quia contentio lites pascit, rixas
gignit, fauces odiorum accendit, concordiam rumpit. Quod concordia instruere solet, hoc contentio destruet.
9. Que] Quem S
Filii 5
iuuentute] iuuentutae S — 10. senectute] senectutae S — 11. Fili]
VII. 1. PAVLVS] PVLVS a.c. S — 4. superbos] superos a.c. S — 5. Semper] sem­
per S — 7. ISIDORVS] in mg. S — 8-9. instruere] S non legitur ; suppleui ex Lib.
9-10. Ibid. 68. 14 (= Sir. 25. 5)
11. Ibid. 68. 15 (= Sir. 6. 18)
12-13. Ibid. 68. 20 (= Basil, Admonitio ad filium spiritualem, 17)
VII. Ibid. 69
1. De contentione] De contentionibus
1-2. Ibid. 69. 2 (= 2 Tim. 2. 14)
3. Ibid. 69. 4 (= Tit. 3. 10)
4. Ibid. 69. 5 (Prov. 13. 10)
5. Ibid. 69.6 (Prov. 17. 11)
6. Ibid. 69.7 (= Sir. 8. 1)
7-9. Ibid. 69.12 (= Isid., Sent. 3. 14. 4)
Fili, non multum loquere. In multiloquio enim peccatum non deerit. Qui
moderatur labia sua, prudentissimus est.
Qui inconsideratus est ad loquendum, sentiet mala.
Hominis est animum preparare, domini linguam gubernare.
Mors et uita, in manibus linguae.
Cum obseruationibus loquitur pauper, et diues effabitur rigide.
Priusquam audias ne respondeas uerbum, et in medio seniorum ne adicias loqui.
Nam sepe inuenitur sapiens qui tacens est, et semper odibilis qui procax
est ad loquendum.
In multis esto quasi nesciens, et ubi sint senes minime loquere, ne effundas sermonem ubi non est auditus.
IERONYMUS. Discit aliquando reticescere, qui numquam didicit loqui.
Plus dilige audire quam loqui.
Sapiens utitur paucis uerbis.
VIII. 2. multiloquio enim] multi enim loquio S — 10. Nam] nam S sapiens] sapies
ax. S — 14. reticescere] reticiscere S
VIII. Ibid. 16
1. De silentio Salomonis] De silentio
2-3. Ibid. 16. 5 (= Prov. 10. 19)
4. Ibid. 16. 7 (= Prov. 13. 3)
5. Ibid. 16. 10 (= Prov. 16. 1)
6. Ibid. 16. 15 (=Prov. 18. 21)
7. Ibid. 16. 16 (= Prov. 18. 23). obseruationibus] obsecrationi.
8-9. Ibid. 16. 21 (=Sir. 11. 8)
10-11. Ibid. 16. 29 (= Sir. 20. 5-8). Est tacens qui inuenitur sapiens, et est debilis qui
praeest ad loquendum. (App. crit. : debilis] odibilis Ljubljana, Univ. 12, Vatican, Reg.
lat., 143
12. Ibid. 16. 35-36 (= Sir. 32. 10-13)
12-13. Ibid. 16. 37 (= Sir. 32. 6) (ne...auditus). Ubi auditus es, non effundas sermo­
14. Ibid. 16. 38 (= Jer., Adv. Helv. 1, PL 23, 185A)
15. Ibid. 16. 44 (= Isid., Syn. 2. 12). Plus dilige audire quam dicere, plus auscultare
quam loqui.
16. Ibid. 16. 43 (= Isid., Syn. 2. 49). Linguosus homo imperitus est, sapiens paucis
uerbis utitur.
In principio audi, loquere nouissime ; nam melior est nouissimus, opor­
tuna uerba preponit, predictarum sententiarum laudes sibi adtractabit.
Ergo quisque cum loquatur suam studeat ornare sententiam.
Nemo potest uirtutes simul et diuitias possidere.
In uia dei socios habere desiderate.
Nihil prodest proferre uerbis uirtutem, et factis destruere ueritatem.
Ad uirtutes difficile consurgimus, ad uitia sine labore dilabimur.
Paulus, Non in sermone constat regnum dei, sed in uirtute.
Omni custodia custodi cor tuum, quoniam ex ipso uita procedit.
Dominus dicit in Euangelio, Honora patrem et matrem super terram.
(f.4 ) Patres nolite ad iracundiam prouocare filios uestros, sed docete
illos in disciplina et correctione domini.
18. sententiarum] sen iter. S
IX. 6. sermone] sermore S
X. 2. terram] teram a.c. S
17. Ibid. 16. 45 (= Isid., Syn. 83. 73) (In...nouissime). Melius est nouissimus sermo
quam primus.
17-18. Cf. Ibid. 16. 46 (= Basil, Admonitiones adfilium spiritualem, 16)
IX. Ibid. 26
2. Ibid. 26. 9 (= Jer., Epist. 58. 2. 2)
3. Ibid. 26. 14 (= Greg., Horn, in Evang. 6.6)
4. Ibid. 26. 25 (= Cyprian, De mortalitate 20)
5. Ibid. 26. 15 (= Isid., Sent. 2. 36. 1)
6. Ibid. 26. 2 (= 1 Cor. 4. 20)
7. Ibid. 26. 6 (= Prov. 4. 23)
X. Ibid. 56
2. Ibid. 56. 1 (= Ex. 20. 12, cf. Mt. 19. 19). Honora patrem et matrem ut bene sit tibi
et sis longaeuus super terram.
3-4. Ibid. 56. 2 (= Eph. 6. 4)
Non enim debent filii parentibus thesaurizare, sed parentes filiis.
Qui affligit patrem, et fugit matrem ignominiosus est et infelix.
Qui honorât patrem suum, uita uiuet longiori.
Malae famae est qui relinquit patrem, et est maledictus a deo qui exaspé­
rât matrem.
Honora patrem tuum et gemitum matris tuae ne obliuiscaris ; mémento
quoniam nisi per illos non fuisses.
Dominus dicit, Non est discipulus super magistrum perfectus * et cetera.
Paulus. Sermo uester in gratia sale sit conditus, ut sciatis quomodo uos
oporteat unicuique responderé.
Responsio mollis frangit iram, sermo durus suscitai furorem.
Sicut tibi intellectus, responde proximo tuo, sin autem manus tua sit
super os tuum. Ne capiaris uerbo indisciplinato et confúndaos.
Caue ne sine ductore ingrediaris uiam, quam numquam ingressus es, et
partem alteram declinens errorem patiaris, aut currens lasseris, aut moram
faciens obdormias.
5. Non] non S
XI. 8. Caue] caue S — 10. obdormias] obdirmias a.c. S
5. Ibid. 56. 3 (= 2 Cor. 12. 14).
6. Ibid 56. 4 ( = Prov. 19. 26)
7. Ibid. 56. 7 (= Sir. 3. 7-8): uita...longiori] uitam...longiorem
^-9. Ibid. 56. 10 (= Sir. 3. 18)
10-11. Ibid. 56. 11 (= Sir. 7. 29-30)
XI. Ibid. 11
2. Ibid. 77. 1 (= Lk. 6. 40) perfectus * et cetera] perfectus enim erit, si sit sicut magister eius
3-4. Ibid. 77. 2 (= Col. 4. 6)
5. Ibid. 77. 4 (= Prov. 15. 1)
6-7. Ibid. 77. 6 (= Sir. 5. 14)
8-10. Ibid. 11. 8 (= Jer., Epist. 9. 1): partem alteram declinens] parte altera declinans
9. patiaris aut currens] patiaris plusque aut minus ambules quam necesse est et cur­
Nulla ars absque magistro discitur.
Vir Studiosus et sapiens etiam si discere aliquid uult, magis docet <dum
prudenter interrogate
<Ille melius docet> qui cottidie crescit, et proficit discendo meliora.
De bono interrogatus, ab improbis taceto. Melius enim est reticere
improbis, quam respondere.
Multo tempore discas quod doceas.
Non enim idoneus potest esse miles, qui non exercitatur in campo primus.
Tunc enim demum sermo salutaris efficaciter discitur, si patienter quod
discitur auditur.
Ne credas laudatoribus tuis, immo irrisoribus aurem ne accomodes.
Non appetas maiora uiribus tuis, quia melius est in humilioribus tutum
pergere, quam pendulo gradum in altioribus fluctuari.
PAVLVS. Nemo uos seducat inanibus uerbis.
Ineptas autem et añiles fábulas deuita.
Propter peccata labiorum ruina proximat malo.
12-14. dum...melius docet] om. S; suppleui ex Lib. scint. — 15. bono] bona a.c. S —
24. fluctuari] fletuari S
XII. 3. Ineptas] Ineptias S
11. Ibid. 11. 9 (= Jer., Epist. 15. 1)
12-13. Ibid. 11. 14 (= Jer., Epist. 53. 3)
14. Ibid. 11. 17 (= Cyprian, Epist. 74. 10)
15-16. Ibid. 11. 16 (= Isid. Syn. 1. 13)
17. Ibid. 11. 10 (= Jer., Epist. 18. 1)
18-19. Ibid. 11. 18 (= Cyprian, Ad Fortunatam 2, PL 4, col. 653A)
20-21. Ibid. 11. 19 (= Cyp., De bono patientiae 1, PL 4, col. 622C) : sermo] sermo et
22. Ibid. 11. 10 (= Jer., Epist. 18. 1)
23-24. Ibid. 11. 11 (= Jer., Epist. 66. 3)
XII. Ibid. 19
2. Ibid. 19. 2 (= Eph. 5. 6)
3. Ibid. 19. 3 (= 1 Tim. 4. 7): aniles] inaniles (App. cr. : aniles Ljubljana, Univ. 12,
Wurzburg, Univ. Mp. Th. 13, Vatican, Reg. lat. 143)
4. Ibid. 19. 4 (= Prov. 12. 13)
Mens Christo dedita, sic caue minora (f.5 ) quomodo et maiora, sciens
etiam pro uerbo otioso reddendam esse rationem.
GREGORIVS. Otiosum quippe uerbum est quod aut utilitate rectitudinis
aut ratione iuste necessitatis caret.
Sicut enim incauta locutio in errorem protrahit, ita indiscretum silentium
hoc quod erudire poterat in errore dereliquit.
Facile agitur, quod libenter auditur. Hoc procedat ex labiis, quod aures
non polluat audientis. Sermo uarius uanae conscientiae iudex est. Qualis
sermo ostenditur, talis et animus comprobatur.
Qui ociosa uerba non reprimit, ad noxia cito pertransit. Paulatim crescunt
uitia, et dum parua non cauemus in magnis prolabimur.
Neminem conuiciatis, neque calumpniam faciatis.
Non stabit testis unus contra aliquem.
In superuacuis rebus noli scrutari multipliciter.
7. utilitate] utilitati S
11. Facile] Facilae S
rectitudinis] rectitudine (rectitudine] rectidine a.c.) S —
XIII. 1. CVRIOSITATE] CVRIOSITATE S — 4. In superuacuis] Insuper
uacui(us) S
5-6. Ibid. 79. 5 (= Jer., Epist. 60. 12)
7-8. Ibid. 79. 6 (= Greg., Horn, in Evang. 6. 6)
9-10. Ibid. 79. 7 (= Greg., Reg. Past. 2. 4)
11-13. Ibid. 79. 10 (= Isid., Syn. 2. 45) : Vanus sermo cito polluit mentem. Facile agi­
tur quod libenter auditur. Nihil ex ore tuo quod impedire possit procedat. Nihil quod
non expedit sonus vocis erumpat ; hoc procedat ex labiis quod aures non polluat
audientis. Sermo vanus vanae conscientiae index est. Qualis sermo ostenditur, talis et
animus comprobatur.
14-15. Ibid. 79. 11 (= Isid., Syn. 2. 46) : prolabimur] probabimur (App. er. : prolabi­
mur Munich Clm 6314, Ljubljana, Univ. 12, fol. 82)
XIII. Ibid. 70
2. Ibid. 70. 1 (= Lk. 3. 14)
3. Ibid. 70. 2 (= Deut. 19. 15)
4. Ibid. 70. 4 (= Sir. 3. 24)
O quam inreprehensibiles esse poterimus, si tarn diligenter nostra uitia
cauerimus quam scrutamur aliena.
De illa re quae te molestai, ne tristeris.
Quod inter se loquantur homines cognoscere numquam desideres.
Noli querere quid quis dicat uel faciat.
Euita curiositatem, periculosa presumta est.
De malo alieno os tuum non coinquines, uitia tua non aliena attende.
Multi aliorum uitia discerpunt, sua non aspiciunt, et cum ipsi maximis
criminibus teneantur obnoxii, minima peccata fratribus non dimittunt.
Tandiu quisque peccata sua quae nosse et fiere debet ignorât, quamdiu curio­
se aliena considérât. Quodsi mores suos ad se ipsum conuersus aspiciat, non
requiret quod in aliis specialiter reprehendat, sed in se ipso quid lugeat.
Proinde fratrum nostrorum uicia non facile debemus accusare, sed gemere,
ut inuicem onera nostra portantes, legem Christi implere possimus, qui
utique non accusauit peccata nostra sed tulit, Euangelista dicente : Ecce
agnus dei, ecce qui tollit peccata mundi. Itaque si ille qui sine peccato fuit,
nos peccatores ineffabili pietate sustinuit, et sustinere non desinit, (f.5 ) non
interitum nostrum desiderans sed profectum, nec mortem peccantium, sed
salutem, nos quare exemplo saluatoris nostri non sustineamus infirmos.
Cum et ipsi aut infirmi sumus et uolumus a deo portati, aut si sani sumus,
possumus adhuc ut fragiles infirmali.
5. esse] essae 5 — 10. curiositatem] curisitatem a.c. S — 11. attende] attenda? 5
XIV. 1. ACCVS AT] ACVSAT a.c. 5 — 3. curiose] curiosa; 5 — 1 1 . mortem]
mortaem 5 — 12. salutem] salutaem 5 quare] quarae 5
5-6. Ibid. 70. 7
l.Ibid. 70. 6(= Sir. 11.9)
8. Ibid. 70. 18 (= Isid., Syn. 2. 52) quid quis] quod quis
11. Ibid. 70. 16-17 (= Isid., Syn. 2. 50-51)
12-13. Ibid. 70. 20 (= Isid., Sent. 3. 46. 20)
XIV. = Pomerius, Vit. contemp. 2. 6
In summo honore, summa tibi sit humilitas.
Quamuis sublimis sis, potestatis in te celsitudinem reprime, préside
humilis, culmen sublimitatis.
Tanto maiori sis humilitate conspicuus, quanto magna est dignitate prelatus.
Nequaquam ualet in culmine humilitatem discere, qui in imis positus non
desiit superbire.
Qui cupit diuinitatis tenere fastigia, sectatur humilitatis ima.
Ille ueraciter alta amat, qui mentem suam ab humilitatis radice non desecat.
Ille uere est humilis in bonis, qui non est defensor in malis.
Ad summitatem uirtutum, non potentia sed humilitate uenitur.
Qui ceteras uirtutes sine humilitate congregat, quasi puluerem in uento
In quibusdam uidetur ceruicum inflexio, sed non deponetur in eis cordis
Humilitas non est in collo sed in corde.
Nec satis religiosus uelis uideri, nec plus humilis quam necesse est, ne
gloriam fugiendo, gloriam queras.
Nichil tam periculosum est, quam glorie cupiditas, et iactantia, et animus
uirtutum tumens.
XV. 5. humilitate] humilitati S — 10. desecat] desiccat S — 11. in bonis] om. S ; suppleui ex Greg. — 13. puluerem] pulueraem S — 17. corde] cordae S
2. Lib. scint. 4. 46a (= Isid., Syn. 2. 87)
5-6. Ibid. 4. 46c (= Isid., Syn. 2. 87)
7-8. Ibid. 17. 26 (= Gregory, Reg. Past. 1. 9)
9. = Maximus Taurinensis, Serm. 48. 1. 11
10. = Greg., Reg. Epist. 9. Epist. 229,11.79-80
11. = Greg., Mor. 26. 1.1. 13 : Ille est enim uere humilis in bonis, qui non est defen­
sor in malis
12. = Jer., Comm. in Evang. Mt3, 1.11. 1108-1110 : Frustra igitur aut illi inmoderata
quaesierant aut isti dolent super maiorum desiderio, cum ad summitatem uirtutum
non potentia sed humilitate ueniatur.
13-14. Lib. scint. 4. 35 (= Greg., XL Horn, in Evang., 1. 7. 4,1.48 ; ascribed to Isidore
in Lib. scint.) : ceteras] om. Lib. scint.
18-19. = Jer., Epist. 22. 27, p. 183,11.5-7
20-21. = Jer., Epist. 78. 42, p. 83,11.22-3: animus uirtutum tumens] animus conscientia uirtutum tumens
Quanto sublimis ascensus, tanto periculosior casus.
Quanto maior honor, tanto maior pena.
Potentes potenter tormenta patiuntur.
XVI. HVMILITAS nimia soluit regiminis iura.
Sollerter intuendum est, ne dum immoderatius custoditur uirtus humilitatis,
soluantur iura regiminis. Et dum prelatus quisque plus se quam decet deiecit, subditorum uitam stringere sub discipline uinculo non possit. Teneamus
ergo exterius quod pro aliorum utilitate suscipimus ; teneamus interius,
quod de nostra estimatione sentimus. Sed tarnen decenter, quibusdam erumpentibus signis, tales nos esse, aput nos, ipsi etiam qui nobis commissi sunt,
non ignorent, ut de auctoritate (f.6 ) nostra quod formident uideant, et de
humilitate quod imitentur agnoscant. Semata autem auctoritate regiminis,
ad cor nostrum sine cessatione redeamus, et consideremus assidue, quod
cum ceteris equaliter sumus conditi, non quod temporaliter ceteris prelati.
Potestas enim quanto exterius eminet, tanto premi interius debet, ne cogitationem uincat, ne in dilectatione sui animum rapiat, ne iam sub se mens earn
regere non possit, cui se libidine dominandi subponit.
Bene Dauid regni potentiam regere nouerat, quia elationem eiusdem
potentie semet ipsum premendo dicens uincebat, Domine non est exaltatum
cor meum ; quoque in eius augmento humilitatis subiunxit, Neque elati sunt
oculi mei ; atque addidit, Neque ambulaui in magnis. Et adhuc subtilissima
inquisitione discuciens, ait, Neque in mirabilibus super me ; et omnes etiam
cogitationes suas a fundo cordis exhauriens, subiunxit dicens, Si non humir
XVI. 4. stringere] strngere a.c. S — uinculo] uincula S — 9. Semata] Servate S —
17. quoque] quique S — 19. inquisitione] inquisitionae S omnes] mnes a.c. S —
20. a fundo] affundo S
22. = Jer., Epist. 130. 56. 7, p. 185,11. 20-1
23. Cf. Isid., Sent. 3. 50.(= Collectio canonum 1, eh. 245 ) Quanto quisque in superiori constìtutus est loco, tanto maiori uersatur periculo, et quanto splendoris honore
celsior quisque est, tanto, si delinquat, peccator maior est.
24. Lib. scint. 58. 18 (= Sap. 6. 7)
XVI. Gregory, Mor. 26. 26. 46-7
4. uincula] uinculo (App. cr. : uincla Karlsruhe, II, III, I, Manchester 83, a. 914)
13. dilectione] delectionem (App. cr. : dilectione Manchester 83, a. 914)
15. elatione] elationem (App. cr. : elatione Manchester 83, a. 914)
17. quique] quippe (App. cr. : qui quae Karlsruhe, II, III) augmento] augmentum
(App. cr. : augmento Manchester 83, a. 914)
liter sentiebam, si exaltaui animam meant. Ecce humilitatis hostiam ab intimo cordis oblatam, crebro replicat, et iterum atque iterum confitendo offerre non cessat, eamque multipliciter loquens oculis sui iudicis ostentat.
Quomodo autem hoc sacrificium deo piacere nouerat, quod in conspectu
eius tanta uocis iteratione immolabat, nisi quod superbia semper potentibus
solet esse uicina ?
Et recte hac uirtute humilitatis deum quantocius placant, quia illud ei
sacrificium offerunt, quod potentes inuenire uix possunt. Subtilissima ergo
ars uiuendi est, culmen tenere, gloriam premere. Esse quidem in potentia,
sed potentem se esse nescire, ad largienda bona potentem se cognoscere, ad
rependenda noxia, omne quod potenter ualet ignorare.
Humana autem mens plerumque extollitur, quae nec ulla potestate fulcitur ; quanto magis in altum se erigit, cum se potestas adiungit ; et tarnen corrigendis aliorum uitiis aperta exsecutione preparatur. Vnde per Paulum dicitur : Minister
dei est uindex in iram.
Deus potentes non abicit, cum ipse potens sit. Tumoris namque elatio,
non ordo potestatis, in crimine est. Potentiam deus tribuit, elationem autem
potentiae malicia nostre mentis inuenit. Tollamus ergo (f.6 ) quod de nostro
contulimus, et bona sunt quae deo largiente possidemus.
21. meam] ê S — 25. iteratione] iterationae S — 26. esse] aessae S — 27. recte] rectae
S — 29. premere] premerae S — 30. esse] essae S — nescire] nescirae S cognoscere]
cognoscerae S — 31. ignorare] ignorarae S — 34. aperta] appetta S
23. ostentat. Quomodo] ostentat. Quid est hoc? Quomodo (etc.)
27-31. Ibid. 26. 26. 48. Vnde pensandum est quia potentes quique cum humiliter
sapiunt, culmen extraneae et quasi longe positae uirtutis attingunt, et recte hac uirtute dominus quantocius placent (etc.)
32-35. Ibid., 26. 26. 45
33. se potestas] se ei etiam potestas
34. aperta] apta
36-39. Ibid. 26. 26. 48
36. Deus...Tumoris (etc.) : Deus potentes non abicit, cum et ipse sit potens. Deum
quippe imitari desiderat, qui fastigium potentiae alienis intentus utilitatibus, et non
suis laudibus elatus administrât, qui praelatus ceteris prodesse appétit, non praeesse.
Tumoris (etc.)
Adtendite fratres, et audite dominum dicentem,
Diligite, inquit, inimicos
uestros ; benefacite
his, qui oderunt uos et orate pro eis, qui uos persecuntur, ut sitis fiiii patris uestri qui in celis est. Sed quoniam perfectorum sunt
ista filiorum dei, quo quidem se debet omnis fidelis extendere, ut humanum
animum ad hunc affectum orando deum secumque agendo luctandoque perduceret, tamen quia hoc tarn magnum bonum, tante multitudinis non est
quantam credimus exaudiri, cum in oratione dicitur, Dimitte nobis debita
nostra sicut et nos d(imittimus)
nostris, procul dubio uerba
sponsionis huius implentur, si homo qui nondum ita profecit ut etiam diligat inimicum, tamen quando rogatur ab homine qui peccauit in eum ut ei
dimittat, dimittat ex corde, quia etiam sibi roganti utique uult dimitti, cum
orat dicens, Sicut et nos d(imittimus) d(ebitoribus) n(ostris), id est sic dimit­
te debita nostra rogantibus nobis, sicut et nos dimittimus rogantibus debito­
ribus nostris.
Iam porro caritas quam duabus istis uidelicet fide ac spe maiorem dixit
apostolus, quanto hinc quoque maior est, tanto melior est in quo est. Cum
enim queritur utrum quisque homo sit bonus, non queritur quid credat, aut
quid speret, sed quid amet. Nam qui recte amat, procul dubio recte credit et
XVII. 12. roganti] raganti ax. S — 13. Sicut] sicut S — 14. rogantibus] ragantibus
ax. S
XVIII. 3. hinc] hie a.c. S — 5. credit] crdit ax. S
XVII. Augustine, Enchiridion de fide, spe et caritate, 19. 73
2. Aug.: Illud multo grandius, et magnificentissimae bonitatis est, ut tuum quoque
inimicum diligas, et ei qui tibi malum uult et si potest facit, tu semper bonum uelis
faciasque quod possis, audiens dicentem Iesum, Diligite etc. (Adtendite fratres et
audite dominum om. Aug.)
4. ut sitis...est] om. Aug.
XVIII. Ibid, 31. 117.
3. hinc quoque] in quocumque
sperat. Qui uero non amat, inaniter credit, etiam si sint uera quae credit.
Inaniter sperat, etiam si ad ueram felicitatem pertinet quod sperat, nisi et
hoc credat ac speret quod sibi petenti donari possit ut amet. Quamuis enim
sperare sine amore non possit, fieri tarnen potest, ut id non amet, sine quo
ad id quod sperat perueniri non potest. Tamquam si speret uitam aeternam
quamuis non habeat et non amet iusticiam, sine qua nemo ad illam peruenit, ipsa est autem fides Christi, quam commendat apostolus, que per dilectionem operatur, et quod in dilectione nondum habet, petit ut accipiat, querit ut inueniat, pulsat ut aperiatur ei ; fides namque impetrat, quod lex
Caritas ut mihi uidetur recta uoluntas est ab omnibus terrenis ac presentibus prorsus auersa. Iuncta deo inseparabiliter, et unita igne quodam sancti
Spiritus, a quo est, et ad quem refertur incensa. Omnis inquinamenti extranea, corrumpi nescia. Nulli uicio mutabilitatis obnoxia, super omnia quae
carnal iter diliguntur excelsa, affectionum omnium potentissima, diuinae
contemplationis auida, in omnibus semper inuicta. Summa bonarum actionum, salus morum, finis caelestium preceptorum. Mors criminum, uita uirtutum, uirtus pugnantium, palma iustorum. Anima sanctarum mencium,
causa bonorum meritorum, premium perfectorum. Mortuos in peccatis suscitat, languentes sanat, perditos instaurat, spem desperatis inspirat, pacificas
mentes inhabitat ; fructuosa in paenitentibus, leta in proficientibus, gloriosa
in perseuerantibus, uictoriosa in martiribus, operosa in omnibus fidelibus ;
quam fides concipit, ad quam spes currit, cui profectus omnium seruit. Ex
qua quicquid est boni operis uiuit, sub qua obedientia crescit, per quam
11. iusticiam] isticiam a.c. S — 12-13. per dilectionem] predilectionem S
XIX. 2-3. presentibus] S non legitur ; suppleui ex Pom — 3. igne quodam] S non legitur ; suppleui ex Pom. — 11. desperatis] disperatis S — 13. perseuerantibus]
perseueratibus a.c. S — 14. seruit] seuit a.c. S
1. etiam...quod sperat] etiam si ad ueram felicitatem doceantur pertinere quae sperat
10-11. Tamquam...iusticiam] tamquam si speret uitam aeternam — quam quis non
amat ?— et non amet iusticiam
XIX. = Pomerius, Vit. contemp. 3. 13
9. iustorum] uictorum
patientia uincit ; sine qua nullus deo placuit, cum qua nec potuit aliquis pec­
care nec poterit. Hec est caritas uera, quae est mater omnium uirtutum, et
uere ipsa est uia que ducit ad uitam, quia sicut sine uia nullus peruenit quo
tendit, ita sine cantate nullus peruenire ad celorum regna ualebit.
Itaque de cantate, quia locus exigit, hic pauca perstringam. Taceo de carna­
li amore, qui incipiens a coniugio, manat in filios. Propinquorum quoque
pretereo, quia et ipse adhuc ad camem pertinere uidetur et sanguinem; nec
de ilio aliquid, quo etsi amicos amamus, tarnen nunc etiam ipse refertur ad
aliquod commodum temporale. Nunc amores honesti non sunt, cum sint
omnibus naturales. Sed quod his omnibus ille sit incomparabili diuersitate
prestantior, quo deum gratis diligimus et amicum. Certe qui amicum prop­
ter commodum quodlibet amat, non amicum conuincitur amare sed com­
modum. Et utique qui aliquem propter (f.7 ) rem temporalem amauerit, cum
ipsa res esse desierit, amare cessabit. Qui autem diligit propter deum, sicut
deus etemus est, ita in etemum ipsa amici dilectio permanebit. Et ideo deus
quo nihil est maius aut melius, propter quod diligitur. Si uero saltim propter
ilia quae prestat amatur, non utique gratis amatur, quia iam illud propter
quod diligitur ei quod dici quoque nefas est antefertur. Ipse quippe omnibus
amatoribus suis uita est beata, salus eterna ac regnum perpetuum, quando
ille solus erit omnia in omnibus.
16. uincit] uincit, propter quam carnalia blandimenta deuotio religiosa contemnit ;
sine qua (etc.)
17. Hec...uirtutum] Haec est caritas uera, germana, perfecta ; quam excellentiorem
uiam nominat sanctus apostolus (que est mater omnium uirtutum] om. Pom.)
18. que ducit ad uitam] quae ducit per se ambulantes ad patriam
19. ita...ualebit] ita sine cantate, quae dicta est uia, non ambulare possunt homines,
sed errare
XX. = Ibid. 3. 25
3. filios] filios, quia talem amorem cum pecoribus habemus, bestiisque communem.
Propinquorum (etc.)
5. nunc] om. Pom.
13. propter quod diligitur] propter quod diligatur propter seipsum perfecte diligitur
16. regnum perpetuum] regnum gaudiumque perpetuum. Haec accipient qui deum
diligunt, quia solus erit illis omnia quando ipse fuerit in omnibus omnia.
XXI. DE VERIS GAVDIIS uel ueris diuiciis.
Heu quam subtiliter nos ille decipiendi artifex fallit, quanta cecitate oculos
nostrae mentis obducit, ne discernamus gaudendi auidi, unde iustius gau­
deamus ; aut ne cupientes augeri diuiciis, nouerimus quas quibus incomparabiliter preferamus. Nam gaudere quidem bonum est, sed qui gaudet, si
non inde gaudet unde debet, non potest bonum esse quod gaudet. Si quidem
gaudet et raptor cum desiderata rapuerit. Gaudet et ebriosus, cum exoptate
potationis occasionem inuenerit. Gaudet et adulter cum delectationem
fruendi corporis concupiti peruenerit. Haec et his similia sunt, unde nos gaudere uult mundus, cum suis amatoribus periturus ; haec sunt quae repudiare
debemus, ut de bona conscientia uidelicet, de sanctitate morum, de acquisitione uirtutum, de dono dei et de promissione futuri regni dei ineffabiliter
Ditari quoque diuiciis grande est bonum, sed inde ditari unde non debeas,
non est habenda facultas, sed detestanda calamitas ; nihil miserius eo, qui
iniquis adquisitionibus crescit. Quem locupletem fraudes faciunt et rapinae.
Illae nobis sunt diuitie ambiendae quae nos ornare possunt, pariter et munire,
quas nec adquirere possumus inuiti, nec perdere, quae nos contra impetus
hostiles armant, a mundo disterminant, deo commendant, nec in aeternum
nos deserant, sed ditant animas nostras atque nobilitant, nobiscum sunt,
intra nos sunt ; fur non potest furari eas, nec erugo, neque tinea corrumpit
eas. Karissimi, uere diuiciae nostrae credende sunt, pudicicia, quae nos pudicos, iusticia que iustos, pietas quae pios, humilitas quae humiles.
Mansuetudo quae mansuetos. Innocentia quae innocentes, prudentia quae
pru(f.8 )dentes. Temperantia quae temperantes, et caritas quae nos facit deo
XXI. 4. nouerimus] nouorimus a.c. S — 5. Nam] Nan S — 8. occasionem] occassionem S inuenerit] inerit a.c. S — 9. unde] undae S — 14. debeas] habeas a.c. S —
16. Quem] Quam S fraudes] frad(er)e(s) S— 22-23. púdicos] pucicos S — 25. pru­
dentes] pudentes a.c. S
XXI. = Ibid. 2. 13
9. peruenerit] peruenerit ; sed cum sit gaudere bonum, de his atque huiusmodi gau­
dere grande est malum
11. uidelicet] om. Pom.
15. calamitas] calamitas. Nihil est enim calamitosius, nihil (etc.)
19-20. nec...deserant] om. Pom.
21. fur...eas] om. Pom. (= Lk. 12.33, quo fur non appropriât neque tinea corrumpit)
22. Karissimi, uere] om. Pom.
24. innocentes] innocentes, puntas quae puros, prudentia (etc.)
et hominibus caros. Hae diuiciae efficiunt nos uiciorum impotentes, seculi
contemptores, ac bonorum omnium sectatores; haec sunt non omnium, sed
sanctorum gloriose uirtutes, non diuitum superborum, sed humilium pauperum facultates. Patrimonium cordium, diuicie incorruptibiles morum, quibus non habundant, nisi qui illis carnalibus renuntiant. Que quamuis et ipsa
sint bona, ut pote a bono deo creata, tarnen quia sunt bonis malisque com­
munia, student ea spirituales uiri contempnere, quo possint ad ilia quae sunt
bonorum omnium meliora peruenire.
Temporalis boni amissio fit exercicium iusti et supplicium iniusti ; nam
iustus desiderio celestium captus, omnia temporalia siue habeat siue amittat, omnino non sentit; et iniquus quod cum delectatione habuit, sine dolore
non perdit. Propter hoc igitur eis qui militant deo, fugiendae sunt ex toto
corde diuicie. Quas qui habere uolunt, sine labore non querunt, sine difficultate non inueniunt, sine cura non seruant, sine anxia delectatione non
possident, sine dolore non perdunt. Apostolus ergo Christi militibus dicit,
Volo uos sine sollicitudine
esse, quia Radix malorum omnium est auaritia.
Quam qui appetunt, errant afide, inserunt se doloribus multis ; ac sic cen­
sus iste terrenus eis a quibus uiciose diligitur, non est uoluptatum materia,
sed dolorum. Quapropter expedit facultates ecclesiae possidere, ut inde
uiuant, qui non seculo cuius gaudia fugitiua répudiant, sed deo deseruiant,
cuius ineffabilia bona desiderant.
Sunt nonnulli, qui dum mala facta hominum laudibus efferunt, augent quae
increpare debuerunt. De quibus per prophetam dicitur, Ve qui consuunt
34. exercicium] exercium a.c. S — 41. Radix] radix S
26. Hae...nos] om. Pom. impotentes] impotentes, uirtutum potentes, seculi (etc.)
28. gloriose] sanctae
32. ad ilia] ad ilia incomparabiliter meliora
33. meliora] propria
33-34. peruenire. Temporalis boni amissio] peruenire; quoniam non est tale bonum
quod habent et mali, quale illud est quod non habent nisi boni. Corporale bonum
quando habent iniqui, ipsorum est praemium, quando habent iusti, non est eorum
praemium sed temporale solatium. Item boni temporalis amissio
XXII. 2-10. Gregory, Mor. 18. 4. 8.
puluillos sub omni cubitu manus, et faciunt ceruicalia sub capite
etatis. Ad hoc quoque puluillus ponitur, ut qui corripi ex culpa debuerat, in
ea fultus molliter quiescat. Hinc rursus scriptum est, Ipse cedificabat parie­
tem, ipsi autem liniebant eum. Parietis quippe nomine, peccati duricia desi­
gnator. Edificare est ergo parietem, contra se quempiam obstacula peccati
construere. Sed (f.8 ) parietem liniunt, qui peccata perpetrantibus adulantur,
ut quod illi peruerse agentes aedificant, ipsi adulantes quasi nitidum reddant.
Vnde usitatum humani generis uicium est, et labendo peccatum committere, et commissum negando abscondere, et conuinctum defendendo multiplicare. Ex ilio quippe lapsu primi hominis, haec augmenta nequitiae ducimus, ex quo ipsam radicem traximus culpae. Sic namque ille dum lignum
uetitum contigisset, abscondit se a facie dei inter ligna paradysi. In qua sci­
licet arboris absconsione, quia deum latere non potuit, non latendi effectus
describitur, sed affectus notatur. Qui cum argueretur a domino, quod de
ligno uetito contigisset, ilico respondit, Mulier quam mihi sociam dedisti,
ipsa mihi dedit de Ugno, et comedi. Mulier quoque inquisita, respondit,
Serpens decepit me, et comedi. Ad hoc quippe requisiti fuerant, ut peccatum
quod transgrediendo commiserant, confitendo delerent. Vnde quia non erat
serpens reuocandus ad ueniam, qui persuasor erat, non est requisitus de
culpa. Interrogatus itaque homo est, ubi esset, ut perpetratam culpam
<respiceret, et confitendo cognosceret quam longe a conditoris sui facie
abesset. Sed adhibere sibimet utrique defensionis solatia quam confessionis
elegerunt. Cumque excusare peccatum uoluit uir per mulierem, mulier per
serpentem, auxerunt culpam> quam tuen conati sunt. Oblique Adam domi­
num tangens, quod ipse peccati eorum auctor exstiterit, qui mulierem fecit ;
et Eua ad dominum culpam referens qui serpentem in paradyso posuisset.
XXII. 7. liniebant] deliniebant a.c.
S — 8. quempiam] quaempiam S — 9. perpetran­
tibus] perpenetrantibus a.c. S — 19. Mulier quoque inquisita] Mulier quoque dedit
mihi inquisita a.c. S — 24-27. om. S ; suppleui ex Greg. — 29. Eua] Eua S
5-6. Ad hoc...Hinc] Ad hoc quippe puluillus ponitur, ut molliter quiescatur. Quisquis
ergo male agentibus adulatur, puluillum sub capite uel cubito iacentis ponit : ut qui
corripi ex culpa debuerat, in ea fultus laudibus molliter quiescat. Hinc (etc.)
11-53. Ibid. 22. 15. 30-31
11. Vnde usitatum] Si abscondi quasi homo peccatum meum et celaui in sinu meo iniquitatem meam. Haec sunt namque uerae humilitatis testimonia, et iniquitatem suam
quemque cognoscere, et cognitam uoce confessionis aperire. At contra, usitatum
16. arboris] om. Greg.
Qui enim ore diaboli fallentis audierant : Eritis sicut dii. Quia deo similes
esse in diuinitate nequiuerunt ad erroris sui cumulum, deum sibi similem
facere in eulpa conati sunt. Sic ergo reatum suum dum defendere moliuntur, addiderunt ut culpa eorum atrocior discussa fìeret, quam fuerat perpetrata.
Vnde nunc quoque humani generis rami ex hac radice adhuc amaritudinem trahunt, et cum de uicio suo quisque arguitur, sub defensionum uerba,
quasi sub quedam se arborum folia abscondit, et uelud ad quaedam excusationis (f.9 ) opaca secreta faciem cognitoris fugit, dum non uult cognosci
quod fecit. In qua uidelicet occultatione non se domino, sed dominum abscondit sibi. Agit quippe ne omnia uidentem uideat, non autem ne ipse uideatur. Quo contra cuique peccatori iam exordium illuminationis est humilitas
confessionis, quia sibimet ipsi parcere rennuit, qui malum quod fecit confiteri non erubescit ; et qui defendendo accusati potuit, accusando se celerrime defendit. Vnde et mortuo Laxaro qui mole magna premebatur, nequaquam dicitur reuiuisce, sed ueni foras. Ex qua uidelicet resurrectione, que
gesta est in illius corpore, signatur qualiter nos resuscitemur in corde. Cum
uidelicet mortuo dicitur ueni foras, ut nimirum homo in peccato suo mortuus, et per molem male consuetudinis iam sepultus, quia intra conscientiam
suam absconsus iacet per nequitiam, a se ipso foras exeat per confessionem.
Mortuo enim ueni foras dicitur, ut ab excusatione *** atque occultatione
peccati, ad accusationem suam ore proprio exire prouocetur. Vnde Dauid,
ab ilia tanti morte facinoris reuiuiscens, ad uocem domini quasi foras exiit
dum per Nathan correptus quod fecerat accusauit.
***** **Sunt nonnulli, qui mox ut ab egenis fratribus necessaria fuerint
postulati, post dona largitori, in eis prius contumeliosa uerba iaculantur. Qui
30-34. S non legitur, suppleui ex Greg. — 31. esse] essae S — 36. trahunt] trahuntur
S — 40-41. Agit...uideatur] Ait quippe, Ne omnia uidentem uideat, non autem ne ipse
uideatur S — 46. resuscitemur] resucitemus S — 47-48. mortuus] mortus a.c. S —
49. ipso] iter. a.c. S — 50. excusatione] excusationem suam S (suam eras. S)
XXIII. 1. INCREPATIONE] INCREPATONE a.c. S — 2.***** **] eras. S
38. cognitoris] conditoris (App. cr. : cognitoris Manchester 83, a. 914)
etsi rebus ministerium pietatis perficiunt, uerbis tamen gratiam humilitatis
caritatisque perdunt ; ita ut plerumque uideatur, quia illatae iam iniuriae
satisfactionem soluunt, cum post contumelias dona largiuntur ; nec magni
est opens quod postulata tribuunt, quia ipso dationis sue munere, uix eundem excessum sermonis tegunt. Quos uehementer Iacobi predicatio sancta
reprehendit dicens, Si frater aut soror nudi sunt, et indigent uictu, dicat
ex uobis
illis, Ite in pace,
quoque Iohannes apostolus admonet dicens.
Dilectio itaque nostra sem­
per exibenda est, et ueneratione sermonis et ministerio largitatis.
Multum uero ad edomandam dantis superbiam ualet, si cum terrena tribuit, uerba sollicite penset magistri caelestis, qui ait, Facite uobis amicos de
mammona iniquitatis (f.9 ) ut cum defeceritis,
recipiant uos in eterna
tabernacula. Si ergo amiciciis eorum etema tabemacula acquirimus, dantes procul dubio pensare debemus, quia patronis potius munera offerimus, quam
egenis dona largimur. Hinc per Paulum dicitur, Vestra habundantia
et saturamini,
sed opere
et u( e ritate).
ut et illorum
; ut uidelicet perpendamus, quia et eos quos nunc inopes cernimus, habentes quandoque uidebimus ; et qui habundantes aspicimur, si
largiri neglegimus, quandoque inopes erimus. Qui itaque nunc temporale
subsidium pauperi tribuit, ab eo post modum perpetua recepturus, ut ita
dicam quasi ad frugem, teream excolit, quae quod acceperit uberius reddit.
Restat ergo ut numquam elatio surgat ex munere, quando uidelicet diues ex
eo quod pauperi tribuit, agit, ut in perpetuum pauper non sit.
5. iniuriae] in iuriae S — 10. Ite] ite S — 20. habundantia] habandatia a.c. S —
21. inopiam] inoppiam S
XXIII. Ibid. 21. 19. 29-30.
5. caritatisque] om. Greg.
8. tegunt] tegunt. Quibus bene per Ecclesiaticum librum dicitur, "Ecce uerbum super
datum bonum et utraque cum homine iustificato" ; uidelicet, ut datum exhiberi debeat
per pietatem, et bonum uerbum tribui per humilitatem. At contra, alii egenos fratres
non student rebus fulcire cum possint, sed blandis tantum sermonibus fouere. Quos
vehementer (etc.)
24. quandoque] om. Greg.
XXIV. DE TEMPERANTIE qualitate uel opere.
Videamus igitur quae sit proprietas huius uirtutis. Temperantia in omnibus
temperantem facit, abstinentem, parcum, sobrium, quietum, taciturn,
serium, moderatum, uerecundum. Нес uirtus ubi inhabitat, etiam libídines
frenai, affectus tempérât, desideria sancta multiplicat, uitiosa castigat.
Omnia intra nos confusa ordinat, ordinata corroborât. Cogitationes prauas
remouet, inserit sanctas. Ignem libidinosam uoluptatis extinguit ; animi
teporem desiderio futurae remunerationis accendit. Mentem placidam
tranquilitate componit, et ab omni uiciorum tempestate défendit.
Temperantia intemperantiam nostram ad honestum modum redigit, in ipso
cibo uel potu ut contenti simus appositis. Ne poscamus impudenter, quod
aut ille qui poscitur non habeat, aut alios quod nostro placet desiderio
offendat. Nec iudicemus eos qui uolunt a cibis quos ipsi percipimus abstinere. Nec ipsis iniuriae uerecundiam faciamus, si quibus nos abstinemus,
forte illi percipiunt, et gratias deo agunt. Certi quod satis miserum sit aliquos de cibi uel potus perceptione dampnare, aut nobis per abstinentiam
sanctitatem arrogare. Absit a nobis presumptio ista mala et uiciosa, ne
nobis hoc quod ad uitam per ueritatis gratiam adscripti sumus uiciose per
nequitiam deleamus. Temperantia est **** ****** ****** **** n i o rum reuerentiam adhibere, (f.lO ) equanimiter cunctos honorare.
Iunioribus gratiam paternae dilectionis impendere. Temperantia est quod
prestamus loquenti seniori silentium, quod ipsius ad loquendum prestolamur imperium, non adtollimus immoderatum in conlocutionibus sonum,
quod risum prorumpere non audemus in chachinnum. Quod nulli detrahise
XXIV. 4. uerecundum] ueredum a.c. S — 7. libidinosam] libidiniosam S —
8. teporem] temporem S — 11. simus] sumus S — 19-20. seniorum reuerentiam] S
non legitur ; suppleui ex Pom. — 20. honorare] honarare S — 22. prestamus] perstamus S
XXIV. = Pomerius, Vit. contemp., 3.19
2. huius uirtutis] singularum
3. quietum] om. Pom.
13. offendat] offendat aut gulae nostrae intemperans appetitus appareat. Nec (etc.)
17-19. Absit...deleamus] om. Pom.
19-20. Temperantia...honorare] Temperantiae est quod reuerentiam senioribus exhibemus, aequales germanitus honoramus
24. quod...chachinnum] quod risui prorumpere non permittimus in cachinum
mus, nec detrahentes equanimiter sustinemus, scientes quod tam illi qui
detrahunt, quam illi qui detrahentibus adquiescunt, uanitatis morbo corrupti sunt, quia ad hoc aliis uiles uideri uolunt, ut se commendent eorum
comparatione quos carpunt, et uideantur ea uicia non habere, quae
malitiosae in aliis reprehendunt. Quod malum aliaque uicia multa temperantia tollit. Cui si quis seruire uoluerit, non quod reprehendat in fratribus, sed
unde deum laudet attendit. Ac per hoc ipsius temperantia est, quod non
solum tempérantes in omnium membrorum officiis sumus, uerum etiam
quod omnia libenter que nos moderatos ac sobrios faciunt obseruamus.
Octo sunt uicia principalia uel originalia omnium uiciorum, ex quibus quasi
radicibus omnia corrupte mentis uel incasti corporis uicia diuersarum pululant iniquitatum. De quibus quaedam dicere ratum proposuimus, id est ex
quibus radicibus qui rami uiciosae germinationis crescere uideantur, ut sciat
unusquisque radicibus extirpatis facilius ramos posse precidere.
XXVI. Primum uitium est spiritale, superbia, de qua dicitur,
quae regina est omnium malorum per quam quidem
angeli ceciderunt de celo, que fit ex contemptu mandatorum dei. Fit etiam
quando mens attollitur de suis bonis operibus, et se meliorem estimat aliis
dum in eo ipso peior est aliis, quo se putat esse meliorem. Fit etiam per
contumatiam superbia, quando despiciunt homines suis obedire senioribus.
Ex ipsa uero nascitur omnis inobedientia, et omnis presumptio, et pertinantia, contentiones, hereses, arrogantia, que omnia mala uera humilitas famu­
li dei perfacile potent uincere.
omnis peccati
27. uideri] uidere ax S
commendent] commedet ax. S — 30. seruire] seuire ax. S
XXVI. 1. superbia] superbiam S
29. aliaque uicia] om. Pom.
XXV-XXXIII. Alcuin, De uirtutibus et uitiis, Ch. 26-34
XXVII. Primum corporale peccatum est gula, id est intemperans cibi uel
potus uoluptas, per quam primi parentes humani generis paradisi felicitatem
perdiderunt, et in hanc erumnosam huius uite miseriam deiecti sunt, ubi
omnis homo per peccatum nascitur, per laborem uiuit, per dolorem morietur. Que tribus modis regnare uidetur in homine, id est dum homo horam
canonicam et statutam causam gulae cupit anticipare, aut exquisiciores
(f.lO ) cibos sibi preparare iubet, quam nécessitas exigat persone, uel si plus
accipiet in edendo uel in bibendo quam sue proficiat saluti, propter desiderium intemperantiae. De qua gula nascitur inepta leticia, scurrilitas, leuitas,
uaniloquium, inmundicia corporis, instabilitas mentis, ebrietas, libido, quia
ex saturitate uentris libido congeritur. Que per ieiunia et abstinentiam, et
operis cuiuslibet assiduitatem optime uincitur.
Fornicatio autem est omnis inmundicia corporalis que solet fieri ex inconti­
nentia libidinis et mollicia animi quae consentit carni suae peccare. Nam
anima domina esse debet et imperare carni, et caro famula et obedire sue
domine, id est, racionali animae. Que fornicatio fit per commixtionem carnis cum femina qualibet uel alia quacumque inmunditia quam ad explendum libidinis nostre ardorem perpetramus. De qua fomicatione nascitur
mentis cecitas, occulorum inconstantia, uel totius corporis amor inmoderatus. Sepe etiam uite periculum inde nascitur, lasciuia, ioca, petulantia, et
omnis incontinentia, odium mandatorum dei, mentis eneruatio, et iniuste
cupiditates, future uitae negligentia, et presentis delectatio. Que uincitur per
castitatem et continentiam consuetam, et recordationem ignis etemi et timorem presentie dei sempitemi.
XXVII. 1. corporale] corpole a.c. S — 3. et in hanc erumnosam] in hanc per erum­
nosam a.c. S deiecti] deiesti S — 4. laborem] lalaborem S
XXVIII. 6-7. explendum] ex plendum S — 7. perpetramus] perpatramus S
XXVII. 7. quam...persone] quam nécessitas corporis, uel suae qualitas personae exi­
XXVIII. 6-7. ad explendum...perpetramus] ad explendum libidinis ardorem
Auaricia nimia diuiciarum adquirendi, uel habendi tenendique cupiditas,
quae pestis inexplebilis est. Sic enim ydropicus est, qui quanto plus bibit,
tanto plus illi sitis addita crescit. Sic auaricia, quanto magis habet, tanto plus
desiderat, et dum modus non est illi in habendo, non erit illi modus in desi­
derando. Cuius uero genera sunt inuidiae, finta, latronitia, homicidia, mendatia, penuria, rapinae, uiolentia, inquietudo, iniusta iudicia, contemptus
ueritatis, futurae beatudinis obliuio, beati cordis obduratio. Quefitcontraria
misericordiae et elemosynis in pauperes, et tocius pietatis in miseros. Qui
uincitur per timorem dei, et per fratemam caritatem, et per opera misericor­
diae, et per elemosinas in pauperes, et per spem future beatitudinis, dum
false huius seculi diuiciae per futurae beatitudinis (f.ll ) ueras uincuntur
Ira una est de viii uiciis principalibus, que si ratione non regitur, in furorem
uertitur, ita ut homo sui animi inpotens faciat quae non conuenit. Hec enim
si corde insidit omnem ab eo eximit facti prouidentiam, nec recte discrecionis iudicium inquirere, nec honeste contemplations uirtutem, nec maturitatem habere consilii poterit, sed per precipicium quoddam facere uidetur
omnia. De qua ira tumor mentis pululat, contumelia, rixe, clamor, indignatio, presumptio, plasphemie, sanguinis effusio, homicidia, ulciscendi cupi­
ditas, iniuriarum memoria. Que uincitur per pacientiam, et longanimitatem,
et per rationem intellectuabilem, quam deus inserit mentibus humanis, et
per recordationem orationis dominice, ubi deo dicitur, Dimitte
s(icut) n(os) d(imittimus)
XXXI. De acedia
Acedia est pestis quae deo famulantibus multum nocere comprobatur, dum
ociosus homo torpescit in desideriis carnalibus, nec in opere gaudet spirita-
XXIX. 12. uincuntur] uincitur a.c. S
XXX. 5-6. maturitatem] materitatem S — 6. precipicium] preicipium a.c. S —
11. Dimitte] dimitte S — 12. n(os) d(imittimus)] d(imittimus) n(os) S
li, nec in salute animae suae letatur, nec in adiutorio fraterni laboris hilarescit, sed tantum concupiscit et desiderat, ut ociosa mens per omnia discurrat.
Haec est quae maxime monachos excutit de cella in seculum, et de regulari
conuersatione eicit eos in abrupta uiciorum. Que cum miserabilem obsidet
mentem, multis inficit miseriis, et multa docet mala. De qua nascitur som­
nolentia, operis boni pigritia, instabilitas loci, de loco ad locum peruagatio,
tepiditas, tedium Iaborandi, cordis murmuratio, et inaniloquia. Que uincitur
per studium lectionis, per boni operis assiduitatem, per desiderium futurae
beatitudinis premiorum, per confessionem temptationis quam in mente
habet, per stabilitatem loci et propositi sui, atque exercitium cuiuslibet boni
artis et laboris, uel orationum et uigiliarum instantiam, ut numquam dei
seruus ociosus inueniatur. Difficilius <inuenit diabolus temptandi locum in
homine quem> inuenit in opere, quam in eo quern ociosum reperit et nihil
boni agentem.
Tristiciae duo genera sunt, unum salutiferum, alterum pestiferum. (f.ll )
Tristicia salutaris est, quando de peccatis suis animus tristatur peccatoris, et
ita contristatur ut confessionem et penitentiam agere querat, et ad dominum
se conuerti desideret. Alia est tristicia huius seculi que mortem operatur
animae, que nihil in bono opere proficere ualet, quae animum perturbat, et
sepe in desperationem mittit, et futurorum spem abstulit honorum. Ex ipsa
uero nascitur malicia animi, pusillanimitas, amaritudo, desperatio, sepe
etiam et presentis uite nulla delectatio. Que uincitur leticia spirituali, spe
futurorum, et consolatione scripturarum, uel in fraterno spirituali iucunditate colloquio.
XXXI. 10. Que] Q(ue)que S — 14. orationum] oraotionum S — 15. inueniatur] inuenatur a.c. S — 15-16. om. S ; suppleui ex Ale.
XXXII. 2. pestiferum] -ferum in mg. S — 3. tristatur] trstatur S — 5. conuerti]
con**uerti a.c. S — 6. perturbat] perturbato S
XXXI. 10. tepiditas...inaniloquia] tepiditas Iaborandi, taedium cordis, murmuratio et
XXXII. 8. malicia animi pusillanimitas] malitia, rancor, animi pusillanimitas
Vana gloria est dum homo appétit in bonis suis laudari, et non deo dat hono­
rem nec diuinae imputât gratie quicquid boni fecit, sed quasi ex se habeat uel
secularis dignitatem honoris, uel spiritalis decorem sapientiae, dum homo
nihil absque dei gratia uel adiutorio habere poterit boni, sicut ipsa ueritas
discipulis suis in Euangelio ait, Sine me nihil potestisfacere.
Quapropter qui
glorietur in domino glorietur, quia nihil sine deo donante boni poterit habe­
re. Ex cuius uero radice uicii multi maliciae ramusculi germinare uidentur,
id est iactantia, arrogantia, indignatio, discordia uel inanis gloria, cupido,
hypocrisis, id est simulatio boni operis, cum de se homo uult laudari quae se
agere nescit. Inmo pene omnia quae facit, eo tenore <agit, ut ab hominibus
laudetur, de quibus ipse dominus> ait, Amen dico uobis, receperunt mercedem suam. Cuius morbi medicina est recordatio diuinae bonitatis, per quam
omnia bona nobis collata sunt, quae uidemur habere. Etiam et perpetua
ipsius dei karitas, in cuius laudem omnia agere debemus quicquid in hoc
seculo operemur, et magis a deo desiderare laudari in die retributionis
aetemae, quam ab quolibet homine in huius uitae transitorie conuersatione.
Hi sunt (f.l2 ) viii. tocius inpietatis fortissimi duces cum exercitibus suis,
et contra humanum genus diabolicae fraudis bellatores, qui deo auxiliante
facillime uincuntur a bellatoribus Christi per uirtutes sanctas. Primo quidem
superbia per humilitatem, gula per abstinentiam, fomicatio per castitatem,
auaricia per sapientiam, ira per patientiam, acedia per instantiam boni ope­
ris, tristicia mala per leticiam spiritalem, uana gloria per caritatem dei.
Igitur qui deum et fideliter amat et indesinenter colit, et eius mandata
adimpleuit, etemam cum angelis dei gloriam perpetualiter possidere dignus
XXXIII. 6. Quapropter] Quia propter S — 7. in domino] iter. S — 11-12. agit...domi­
nus] om. S; suppleui ex Ale. — 13. medicina] medina a.c. S — 17. quolibet] -et iter,
a.c. S homine] hominae S — 19. fraudis] fraudes a.c. S — 21. gula] Gula in mg. S
XXXIII. 9. discordia...cupido] inanis gloriae cupido
22. sapientiam] abstinentiam
Qui nos benignos admonet esse de nostra substantia miseris et pauperibus,
prohibet nos ab omni auaricia pecuniae adquisitione. Qui uero ait, De iustis
laborious tuis fac elemosinam,
id est per apostolum suum hortatur nos
dicens, Nolite fraudare inuicem, quia qui fraude qualibet aliquid adquisierit, perdet iusticie equitatem. Die auare, die cupide, quid adquisisti ? Forte
dicis aurum acquisiui, et uerum dicis. Ecce aurum adquisisti per fraudem, et
fidem perdidisti per iusticiam. Aurum habes uel argentum, uel aliud quid
preciosum in area, sed dampnum in corde. His omnibus meliores diuicias
perdidisti, id est fidem et iusticiam et dilectionem dei et proximi. Lucrum
tuum cogitas ; dampnum tuum non consideras. Sed huic lucro gaudes, quare
ilia perdita non plangis ? Plus enim perdidisti, quam adquisisti. O diues,
rapis (f.l2 ) per potentiam quod tibi placet habere, et perdes per iusticiam
quod deus te uult habere, id est beatitudinem. Si omnis fur uel raptor occulum perdidisset in furto uel in rapina, numquam amplius furtum faceret uel
rapinam, et nescit quod in huius modi peccato lumen cordis perdit, quod
melius est omni lumine corporis. Auare, da pauperibus quod habes, ut inuenias in caelo quae dedisti in terra. Quare times pecuniam tuam perdere, et
non times ut totus pereas ? Pro adquisitione pecuniae falsum testimonium
dicis, mentiris, rapis aliena, iuras, periuras, quae lex uetat. Cum haec omnia
facis quare non times ut totus ardeas in inferno ? Cur auare plus amas aurum
quam animam ? Quid enim proderit tibi si mundum lucreris uniuersum,
animae autem tuae detrimentum patiaris ? Numquid non diuites similiter
XXXIV. 1. CAVENDA] S non legitur, suppleui ex Ale. — 6. Die ] Dicit 5 — 9. corde]
cordae S — 11. Si] Sed S — 12. ilia perdita] illam perditam S — 15. furto] futuro a.c.
S — 17. lumine] luminae S
XXXIV. Ibid. ch. 19, De fraude cauenda
2. Qui nos] Dominus ipse, qui nos (etc.)
3. avaricia pecunie adquisitione] auaritia et iniusta pecuniae acquisitione
5. quia] om. Ale.
10. iusticiam] iniusticiam. Si in mercato fidem inuenires uenalem: si bonus esses,
quomodo comparasses earn ? Quare non times perdere ea, quae te deus uoluit habere
in corde ? Aurum (etc.)
23. patiaris ?] patiaris ? Et ipse dominus dicit in Euangelio : Cauete ab omni auaritia,
quia non in abundantia cuiusquam uita eius, quae possidet. Numquid (etc.)
moriuntur et ut pauperes ? Non prodesse possunt diuiciae in die ultionis, nec
liberabunt male utentes eis a poenis sempitemis. Nihil est auaro scelestius
qui habet animam suam uenalem pro cupiditate diuiciarum. Auaricia
modum ignorat, et cum omnia deuorat, nescit penitus saturan, sed semper
esuriens, et inops est. Auarus uir similis est inferno qui numquam impletur.
Sanctarum lectio scripturarum diuina est cognitio beatitudinis. In his
enim quasi in quodam speculo homo se ipsum considerare potest quid sit,
uel quo tendat. Lectio assidua purificat animam, timorem incutit gehenne, ad gaudia superna cor instigat legentis. Qui uult cum deo (f.l3 ) sem­
per esse frequenter debet orare, frequenter legere. Nam cum oramus deus
nobiscum loquitur. Item cum uero legimus, ipsi cum domino loquimur.
Geminum confert donum sanctarum lectio scripturarum, siue quia intellectum mentis erudit, siue quod a mundi uanitatibus hominem abstractum
ad amorem dei perducit ; labor honestus est lectionis Studium, et multum
ad emundationem animae proficit. Sicut enim ex carnalibus escis alitur
caro, ita ex diuinis eloquiis interior homo nutritur ac pascitur, sicut psalmista ait, Quam dulcia faucibus meis eloquia tua, domine, super mei et
fauum ori meo. Sed ille beatissimus est qui diuinas legens scripturas
uerba uertit in opera. Omnis uero sancta scriptura, ad nostram scripta est
salutem, ut proficiamus in eis in cognitione ueritatis. Sepius cecus offendit, quam uidens, sic ignorans legem dei, sepius peccat quam qui legem
25. auaro] auare S — 25-26. scelestius qui] scelestius quam qui S — 28. est] om.
a.c. S
XXXV. 11. enim] aenim S
escis] aescis S — 13. domine] om. a.c. S
XXXV. Ibid. ch. 5.
6-7. Nam...loquimur] Nam cum oramus, ipsi cum deo loquimur; cum uero legimus,
deus nobiscum loquitur.
18. agnoscit] scit. Sicut caecus sine ductore, sic homo sine doctore uiam rectam uix
Hec tibi dulcissime fili, Wido, breui sermone sicut petisti composui, ut cotidie habeas quasi manualem in conspectu tuo libellum, in quo te ipsum
considerare possis, quid cauere debeas uel quid agere, atque per singulas
huius uite prosperitates et aduersitates exhortari quomodo ad culmen perfectionis ascendere debeas. Nec te habitus laici, uel secularis conuersationis
terreat qualitas quasi in eo habitu caelestis uitae ianuas intrare non ualeas.
Sicut igitur omnibus equaliter regni dei predicta est beatitudo, ita omni
sexui, aetati omni et personam, (f.l3 ) equaliter secundum meritorum digni­
tatem regni dei patet introitus. Vbi non est distinctio quis esset in seculo clericus uel laicus, diues uel pauper, iunior uel senior, seruus, uel dominus, sed
unus quisque secundum meritum bonorum operum, perpetua coronabitur in
XXXVII. AVGVSTINVS (?). Benefac iusto et inuenies retributionem
magnam, et si non ab ipso, certe a domino. Non est enim ei bene, quia assiduus est in malis, et elemosinam non danti. Quoniam altissimus odio habet
peccatores, et misertus est penitentibus.
XXXVIII. Prouerbia (?). Aperuit os suum, thesauros scilicet sapientia dei,
reclusis aditis templi sui ora reserauit.
XXXVI. 4. uel quid] S non legitur ; suppleui ex Ale. — 5. exhortari] exortari a.c. S
XXXVII. AVGVSTINVS] S uix legitur — 4. penitentibus] peccatoribus S
XXXVIII. 1. Prouerbia] Prob in mg. S
XXXVI. Ibid. ch. 36
XXXVII. Augustine, Speculum 23. p. 129,1. 21 - p. 130,1. 2 (= Sir. 12. 2-3)
XXXVIII. = Ambrose, Expos. Evang. secundum Lucam, 5. 512 sqq.
1. sapientie dei] sapientie et scientie dei
XXXIX. Ex epistula Clementis papae, ad Iacobum apostolum fratrem
Ministri altaris presbyter siue diaconus tales eligantur ad dominica officia,
qui ante ordinationem coniuges suas reliquerunt. Quodsi post ordinationem
ministro contigerit proprie inuadere cubile uxoris, sanctuarii non intret limina, nec sacrificii portentor fiat, nec altare contingat, nec ab offerentibus
holocausti oblationem suscipiat, nec ad dominici corporis portionem accé­
dât. Aquam porrigat manibus sacerdotum, hostia forinsecus claudat, mino­
ra officia gerat. Vrceum sane ad salutarem calicem non suggérât.
Haec igitur frater Iacobe de ore sancti Petri iubentis audiui.
Si quis hec precepta non integra seruauerit sit anathema usque ad aduentum domini nostri Iesu Christi.
Baptysmus enim talis est, qualis ille in cuius potestate datur, non qualis ille
est, per cuius ministerium datur. Sibi tenuit dominus baptizandi potestatem,
seruis ministerium dedit. Dicit se seruus baptizare ; recte dicit sicut aposto­
lus dicens, Baptyzaui autem et Stephane domum, sed tamquam
Ideo si fit et malus et contingat illi habere ministerium etsi homines eum
non nomnt et deus ** eum nouit, permittit deus baptizari per eum qui sibi
tenuit potestatem.
XXXIX. 1. Iacobum] Iocubum S — 11. seruauerit] seuauerit a.c. S
XL. 1. quinta **] in mg. S — 2. qualis] Qualis S — 7. **] litteras eras. S
XXXIX. = Clement, Epist. I ad Iacobum, 45 (Cf. Collectio canonum, 3. 215)
3. ad dominica officia] ad dominica peragenda mysteria
5. sanctuarii] secretarii
6. portentor] portitor
9. Vrceum...suggérât] Vrceum sane ad altare non suscipiat
10. Haec...audiui] Haec igitur Pater Iacobe de Sancti Petri patris quae iubentur audiui
XL. = Aug., In Ioh. Evang 5. 6-7
(f.l4 ) Ab antiqua patrum institutione didicimus ut quicumque apud heresim
in trinitatis nomine baptizantur, cum ad sanctam ecclesiam redeunt aut unctione crismatis, aut impositione manus, aut sola professione fidei ad sinum
matris ecclesie reuocentur.
XLII. De excommunicatione regum aliorumque potentum. Ex decretis
Adriani pape, ex capitulo xviii°.
Generali decreto statuimus ut execrandum anathema fiat et uelut preuaricator catholicae fidei semper apud deum reus existât, quicumque regum seu
episcoporum uel potentum deinceps Romanorum presulum decretorum censuram in quocumque uiolauerit, uel uiolari permiserit.
XLIII. De depositione regum ex decretis Gregorii primi pape.
Decemimus reges a suis dignitatibus cadere, et participatione corporis et
sanguinis domini nostri Iesu Christi carere si présumant apostolica? sedis
iussa contemnere.
XLIV. ***Leo. De natura leonis.
Leo non clausis oculis dormit, sie et Christus mortuus ex humanitate, tarnen
uigilauit et impassibilis mansit diuinitate. Dormiens quoque leo nascitur et
XLI. 3. unus au*** in mg. S — institutione] institutionem S
XLII. 6. permiserit] perfuiserit a.c. S
XLI-XLIII. Diversorum patrum sententie sive Collectio LXXIV titulos digesta, 228230
XLIV. Haymo, Expos. inApoc. 2. 4, PL 117, cols 1009D-1010A
ad uocem patris excitatur, ita Christus uoce patris excitatus est iuxta illud,
Exsurge gloria mea. Quia ergo creditur unde surrexit, bene Iohannes primum leonem ponit; primus enim est in ordine homo et uitulus, sed primus
in uirtute leo.
Purum ac sincerum oportet esse affectum, ut unusquisque simplicem sermonem proférât, uas suum in sanctificatione possideat, nichil promittat
inhonestum, ac si promiserit tolerabilius est promissum non facere quam
facere quod turpe sit.
Sepe plerique constringunt se ipsos iurisiurandi sacramento, et cum
cognouerint promittendum non fuisse, sacramenti tamen contemplationem
faciunt, quod spoponderunt, sicut Herodes, qui saltatrici premium turpiter
promisit, crudeliter soluit. Тифе quod regnum pro saltatione promittitur ;
crudelissime quod mors prophetae pro iurisiurandi religione donatur. Quanto
tolerabilius tali fuisset periurium sacramento; si tamen periurium posset dici
quod ebrius inter uina iurauerat, quod temere inter saltantium (f.l4 ) choros
promiserat. Infertur disco prophète caput et hoc estimatum est fidei esse
quod amentiae fuit.
Neque umquam adducar non incaute promississe principem Iepte ut
inmolaret domino quicquid sibi reuertenti intra limen domus sue occurreret,
cum et ipsum uoti penituerit sui postquam filia occurrit sibi. Denique concidit uestimenta sua et dixit, Heu me filia impedisti me, stimulus doloris facv
XLIV. 5. Exsurge] exsurge S
XLV. 3. promittat] promitteat S — 4. est] iter. S — 9. regnum] regum a.c. S —
15. Iepte] Ieptae S
XLV. Ambrose, De off. 3. 12. 76-79
3. sanctificatione] sanctitate (App. cr. : sanctificatione Munich, Clm, 14641) possideat, nichil] possideat nec fratrem circumscriptione uerborum inducat, nihil (etc.)
8. Herodes] de Herode supra scripsimus
12. temere] euiratus
13. promiserat] prompserat (App. cr. : promiserat Munich, Clm, 14641, Paris, BN lat.,
18064, Vatican, Vat. lat., 266)
15. adducar] adducar ut credam non (etc.)
17-18. concidit] conscidit
tus es mihi. Dura promissio, acerbior solucio quam necesse habuit lugere
etiam ipse qui fecit.
Non semper igitur promissa soluenda sunt omnia. Denique ipse domi­
nus frequenter suam mutat sententiam, sicut scriptura indicat. Nam et in eo
libro qui scribitur Numeri, proposuerat percutere morte, et perdere populum, sed postea rogatus a Moyse reconciliatus est suo populo ; et iterum ad
Moysen et Aaron ait, Diuidite uos de medio sinagogce eius, et
eos simul. Quibus discedentibus a coetu Dathan et Abiron, subito impios
prerupto terra soluta hiatu absorbuit.
XLVI. Item in eodem.
Proiecit Moyses uirgam coram pharaone, et factus est serpens, qui deuorauit
serpentes Egyptiorum significans quod uerbum caro fieret, que serpentis
diri uenena uacuaret per indulgentiam et remissionem.Virga enim est uer­
bum directum, regale, plenum potestatis, insigne imperiale. Virga serpens
facta est, quoniam qui erat filius dei ex deo patre genitus, filius hominis fac­
tus est natus ex uirgine, qui quasi serpens exaltatus est in cruce, medicinam
25-26. de medio...Dathan] add. in mg. S — 27. terra] om. S ; suppléai exAmb.
ta] suluta S
XLVI. 5. potestatis] postestatis a.c. S insigne] insignem S — 7. natus] om. S ; suppleui exAmb.
8. infudit] om. S ; suppleui exAmb.
18-19. stimulus...es] in stimulum facta es
mihi. Dura] mihi. Qui licet pio metu ac formidine acerbitatem durae solutionis
impleuerit, tarnen luctum annuum etiam posteris statuit deplorandum ac dereliquit.
Dura (etc.)
20. fecit. Non] fecit. Denique factum est praeceptum et decretum in Israel ex diebus
in dies : Ambulabant, inquit, filiae populi Israel, lugentes filiam Iephte Galaaditidis
quattuor diebus in anno. Non possum accusare uirum qui necesse habuit implere
quod uouerat, sed tarnen miserabilis nécessitas quae soluitur parricidio. (3.12.79)
Melius est non uouere quam uouere id quod sibi cui promittitur nolit exsolui. Denique
in Isaac habemus exemplum, pro quo arietem Dominus statuit immolari sibi. Non
XLVI. Ibid. 3. 15. 94-95
2. coram pharaone] om. Amb.
4. indulgentiam et remissionem] remissionem et indulgentiam peccatorum
5. imperiale] imperii ( App. er. : imperiale Vatican, Vat. lat., 266)
uulneribus infudit humanis. Vnde dominus ait, Sicut Moyses exaltauit serpentem in deserto, ita exaltari oportet filium hominis.
Denique et alterum Signum ad dominum Iesum pertinet quod fecit
Moyses ; misit manum suam in sinum et protulit earn et facta est manus eius
sicut nix. Iterum misit earn et protulit, et erat sicut humane carnis species,
significans in domino Iesu primum fulgorem diuinitatis, postea susceptionem
carnis in qua fide credere omnes populos gentesque oporteret. Merito manum
misit, quia dextera dei Christus est, in cuius diuinitate et incarnatione si quis
non crediderit, quasi reprobus flagellatur sicut iste rex, qui quoniam signis
non credidit, euidentibus postea flagellatus orabat, ut ueniam mereretur.
XLVIL AMBROSIVS IN I. libro officiorum.
Meministis filii quendam amicum cum sedulis se uideretur commendare
officiis, hoc solo tarnen non in clerum a me receptum, quod gestus eius plurimum dedeceret ; alterum quoque cum in clero reperissem, iubere me ne
umquam preiret mihi, quia uelud quodam insolentis incessus uerbere oculos feriret meos. Nec me fefellit sententia, lucebat incessu illorum imago
leuitatis, et species quedam scurrarum percursantium, uterque enim ab
aecclesia recessit, ut quales incessu prodebantur tales perfidia animi
Nec cursim ambulare honestum arbitror nisi cum causa exigit alicuius
periculi, uel iusta necessitas ; nam plerumque festinantes anhelos uidemus
torquere ora. Quibus si causa desit festinationis necessariae, neuus iuste
offensionis est. Sed non de his dico quibus rara properatio ex causa (f.l5 )
nascitur, sed quibus iugis et continua in naturam uertitur.
13. postea] Postea S — 14. credere] crdere a.c. S — 14. Merito] Maerito S —
16. quasi] Quasi S
XLVIL 7. scurrarum] scrurrarum S percursantium] -san- iter. S — 10. arbitror] arbitret S — 12. iuste] iste a.c. S
13. in domino Iesu] dominum Iesum
XLVIL Ibid. 1. 18. 72-74
6-9. Nec..demonstrarentur] Idque dixi cum redderetur post offensam muneri. Hoc
solum excepi nec fefellit sententia: uterque enim ab Ecclesia recessit ut qualis inces­
su prodebatur, talis perfidia animi demonstraretur. Namque alter arianae infestationis
tempore fidem deseruit, alter pecuniae studio, ne iudicium subiret sacerdotale, se nos­
trum negauit. Lucebat in illorum incessu imago leuitatis, species quaedam scurrarum
Disce sacerdos quid sit lauare uestimenta tua, ut mundum corpus celebrandis adhibeas sacramentis. Si populus Israhel sine ablutione uestimentorum
suorum prohibebatur accedere ad hostiam suam, tu illotus mente pariter et
corpore audes pro aliis supplicare, pro aliis ministrare ?
Talis debet esse qui consilium alteri det, ut se ipsum formam aliis prebeat
ad exemplum bonorum operum ut sit sermo eius salubris atque inreprehensibilis, consilium utile, uita honesta, sententia decora.
Qui enim alterum peccati arguit ipse a peccato debet esse alienus.
Quis in caeno fontem requirit ? Quis e turbida aqua potum petit ? Itaque ubi
luxuria est, ubi intemperantia, ubi uitiorum confusio, quis inde sibi aliquod
hauriendum existimet ? Quis non despiciat morum conluuionem ? Quis utilem cause alienae iudicet, quem uidet inutilem suae uitae ? Quis iterum inprobum, maliuolum, contumeliosum non fugiat et ad nocendum paratum, quis
non eum omni studio declinet ?
Quomodo potes eum iudicare Consilio superiorem quem uideas inferiorem
moribus ?
XLIX. 2. requirit] requirit(ur) S
e] est S — 3. quis] Quis
(1. 18. 73) Sunt etiam qui sensim ambulando imitantur histrionicos gestus et quasi
quaedam fercula pomparum et statuarum motus nutantium ; ut quotienscumque gradum transférant, modulos quosdam seruare uideantur.
(1. 18. 74.) Nee cursim (etc.)
14. uertitur] uertit (App. cr. : uertitur Munich Clm 14641, Paris BN lat. 17361)
XLVIII. Ibid. 1.50. 249.
2. Disce sacerdos quid] Disce, sacerdos atque leuita, quid
3. adhibeas] exhibeas
6-8. Ibid. 2. 17. 86
7. ad exemplum...ut sit] ad exemplum bonorum operum, in doctrina, in integritate, in
grauitate, ut sit (etc.)
9. Ibid. 3. 11.72
Quis enim se ei committat, quem non putet plus sapere quam ipse sapiat qui
querit consilium ? Necesse est igitur ut prestantior sit a quo consilium petitur quam ille est qui petit. Quid enim consulis hominem quem non arbitreris posse melius aliquid repperire quam ipse intelligis ?
Est et probanda liberalitas ut proximos seminis tui non despicias si egere
cognoscas. Melius est enim ut ipse subuenias tuis quibus pudor est ab aliis
sumptum deposcere, aut alicui postulare subsidium necessitati. Non tamen
ut illi diciores eo fieri uelint, quod tu potes conferre inopibus. Causa enim
prestat, non gratia. Neque propterea te domino dicasti ut tuos diuites facias
sed ut uitam tibi perpetuam fructu boni operis adquiras, et precio miserationis peccata redimas tua. Putant se parum poscere, precium tuum querunt, et
uite tuae fructum adimere contendunt, et accusant quod eos diuites non feceris, cum illi te uelint uitae eternae fraudare mercede.
Si non potest alteri subueniri nisi alter ledatur, commodius est neutrum
iuuari quam grauari alterum. Ideoque in causis pecuniariis interuenire non
est sacerdotis, in quibus non potest fieri quin frequenter ledatur alter, qui
uincitur, quoniam intercessoris beneficio se uictum arbitratur. Sacerdotis est
igitur nulli nocere, prodesse uelle omnibus; posse autem solius est dei.
10. non] om. S ; suppleui ex Amb.
om. S ; suppleui ex Amb.
qui] om. S ; suppleui ex Amb. — 12. quem]
L. 5. potes] putes S
LI. 2. subueniri] subuenire a.c. S — 4. quin] quia S — 5. intercessoris] intercessores S
10-14. Ibid. 2 . 8 . 4 1
h. Ibid. 1. 30. 150
LI. Ibid. 3. 9. 59
Salomon dicit, Qui continet frumentum relinquit Mud nationibus et non
heredibus quoniam auaritie emolumentum ad successorum iura non peruenit. Quod nunc legitime adquiritur, quasi uentis quibusdam ita extrañéis
diripientibus dissipatur.
Primum ipse pater Abraham qui ad magisterium futurae successionis informatus et instructus est, iussus exire de terra sua, et de cognatione sua et de
domo patris sui, nonne multiplicatae necessitudinis prestrictus affectu,
tamen adpetitum rationi obedientem prebuit ? Quem enim terre suae cognationis, domus quoque propriae gratia non delectaret ? Et hunc ergo mulcebat
suorum suauitas, sed imperii caelestis et remunerationis aetemae consideratio mouebat amplius. Nonne considerabat uxorem, imbecillem ad labores,
teneram ad iniurias, decoram ad incentiuam insolentium, sine supremo non
posse duci periculo ? Et tamen subire omnia quam excusare consulcius
diiudicauit. Deinde cum descenderet in Egyptum, monuit ut diceret se sororem esse ipsius. Aduerte quanti appetitus. Timebat uxoris pudori, timebat
proprie saluti, suspectas habebat Egyptiorum libidines, et tamen preualuit
apud eum exequendae deuotionis ratio. Considerauit enim quod dei fauore
ubique tutus esse posset, offenso autem domino etiam domi non posset illesus manere.
LII. 3. auaritie] auarie S
LUI. 3. cognatione] connatione a.c. S — 4. patris] ptris a.c. S — 10. Et] et S
excusare] excurare S — 13. preualuit] prelaluit a.c. S
LII. Ibid. 3. 6. 44
2. Salomon dicit] Recte igitur Salomon
USL Ibid. 1. 24. 107-108
9. incentiuam] incentiua (App. cr.: incentiuam Montpellier Fac. de Méd. 76, Paris
BN lat. 1732, Vatican Vat. lat. 266)
11-12. sororem esse ipsius : sororem esse, non uxorem ipsius
Grandis culpa si sciente te fidelis egeat, si scias eum sine sumptu esse,
famem tolerare, erumpnam perpeti, qui presertim egere erubescat, si in cau­
sam ceciderit aut captiuitatis suorum aut calumpnie et non adiuues, si sit in
carcere et penis et suppliciis propter debitum aliquod iustus excrucietur.
Nam etsi omnibus debetur misericordia, tarnen iusto amplius in tempore
afflictionis suae.
Qui multum non habundauit et qui modicum non minuit. Bene hortatur ad
officium misericordiae omnes homines illud exemplum quoniam et qui plurimum auri possidet non habundat, quia nichil est quicquid in seculo est, et
qui exiguum habet non minuet, quia nichil est quod amittit. Res sine dis­
pendio est que tota dispendium est.
Est contra officium nonnumquam promissum soluere, sacramentum custo­
dire ut Herodes qui iurauit quoniam quicquid petitus esset daret filie
Herodiadis et necem Iohannis prestitit, ne promissum negaret.
LIV. 3. presertim] presentim S
si] Si S — 5. debitum] diuinum S
LV. 2. habundauit] habundabit S — 3. qui] om. S ; suppléai exAmb.
LVI. 4. Herodiadis] Heroidiadis a.c. S
UV. Ibid. 1. 30. 148.
6-7. Nam...suae] nam etsi omnibus debetur, misericordia, tarnen iusto amplius - si
tempore adflictionis suae nihil a te impetret, si tempore periculi quo rapitur ad mor­
tem, plus apud te pecunia tua ualeat quam uita moritur.
IN. Ibid. 1. 30. 154
LVI. Ibid. 1. 50. 254
Grauius est scire quid facias nec fecisse quod faciendum cognoueris.
Melior est panis cum suauitate. Non enim prodigos nos docet esse scriptura sed liberales ; largitatis enim duo sunt genera, unum liberalitatis, alterum
prodige effusionis ; liberale est hospicio recipere, nudum uestire, redimere
captiuos, non habentes sumptum iuuare. Prodigum est sumptuosis effluescere conuiuiis et uino plurimo. Pulcra liberalitas erga ipsos quoque pauperes
mensuram tenere, ut habundes pluribus, non conciliandi fauoris gratia ultra
modum fluere.
(f.l6 ) LIX. Quamuis inestimabilis sit celestis patrie dulcedo que trahat,
multi tarnen in hac uita dolores sunt, qui ad amorem celestium cottidie
inpellant, qui mihi in hoc solum uehementer placent, quia placeré in hoc
mundo aliquid non permittunt.
Audiamus quod primus pastor omnium dicit, Si quid patimini
iusticiam beati eritis. Michi enim credite quia honorem quem predicanda
ueritate suscepimus, si necessitatis causa exigat, securius pro eadem ueritate relinquimus quam tenemus. Pro me autem sicut uestram carissimam beatitudinem decet, orate ut hoc quod uobis loqui audeo operibus ostendam.
LIX. 6. eritis] om. S ; suppleui ex Greg.
LVII. Ibid. 2. 2.1
LVIII. Ibid. 2. 21. 108-110
2. cum suauitate] in suauitate cum pace
6. plurimo] plurimo ; unde legisti : "Prodigum est uinum et contumeliosa ebrietas."
Prodigum est popularis fauoris gratia exinanire proprias opes ; quod faciunt qui ludis
circensibus uel etiam theatralibus et muneribus gladiatoriis uel etiam uenationibus
Patrimonium dilapidant suum ut uincant superiorum celebritates, cum totum illud sit
inane quod agunt, quandoquidem etiam bonorum operum sumptibus immoderatum
esse non deceat. Pulchra (etc.)
LIX. 1-4. Gregory, Reg. Epist. 5. 40.11. 10-14
5-9. Gregory, Reg. Epist. 5. 41.11. 135-141
6-7. predicanda ueritate] pro predicanda ueritate
8. Pro me] pro hoc
LX. Credo in unum deum omnipotentem patrem et filium et spiritum sanc­
tum, tres personas unam substantiam, patrem ingenitum, filium genitum,
spiritum uero sanctum nec genitum, nec ingenitum sed coetemum de patre
et filio procedentem. Confiteor unigenitum filium consubstantialem, et sine
tempore natum de patre, omnium uisibilium conditorem, lumen ex lumine,
deum uerum de deo uero, splendorem glorie figuram substantias, qui
manens uerbum ante secula perfectus homo creatus est iuxta finem seculorum. Conceptus et natus ex spiritu sancto et Maria uirgine, qui naturam nos­
trani suscepit absque peccato. Et sub Pontio Pilato crucifixus est, et sepultus ; tercia die resurrexit a mortuis. Die autem quadragesimo ascendit in
celum, sedet ad dexteram patris. Vnde uenturus est iudicare uiuos et mortuos, positurus ante occulos omnium omnia occulta singulorum. Daturus
Sanctis perpetua premia regni caelestis, iniquis autem supplicia ignis etemi,
innouaturus seculum per ignem. Confiteor unam fidem unum baptisma
unam apostolicam et uniuersalem ecclesiam, in qua sola possunt relaxari
peccata. In nomine patris et filii et spiritus sancti.
LXI. IERONIMVS contra Iouinianum In libro primo
Inter cetera Corinthii per literas quesierant utrum post fidem Christi celibes
esse deberent, et continentie causa quas habebant uxores dimittere, an si uirgines credidissent inirent matrimonia, et cum e duobus ethnicis unus credidisset in Christum utrumnam credens relinqueret non credentem, et si essent
ducende uxores, Christianas tantum iuberet accipi an ethnicas. De his autem
quod Paulus respondit uideamus, De his autem que scripsistis
LX. 7. creatus] creatur S finem] fidem ax. S— 10. die] diae S — 16. sancti] add.
credo in mg. inf. S
LXI. 3. dimittere] dimitterent S — 7. scripsistis] spripsi scripsistis] ax. S
LX. = Johannes Diaconus, Vita S. Greg., 2. 2
5. omnium uisibilium] omnium uisibilium et inuisibilium
14. per ignem] per ignem in carnis resurrectione
LXI. Jerome, Aduersus Iouinianum, 1. 7
6-7. De his...uideamus] Videamus igitur quid ad haec Paulus rescripserit
b(onum) e(st) h(omini) m(ulierem)n(on)
t(angere) ; propter
autem unusquisque uxorem suam habeat, et unaqueque uirum suum habeat,
usque illuc, Melius est nubere quam uri. Bonum est, inquit, hominem mulierem non tangere. Si bonum est mulierem non tangere, malum est earn tan­
gere. Nichil enim bono contrarium nisi malum. Si autem malum est et
tamen ignoscitur ideo conceditur, ne malo quid deterius fiat. Quale autem
illud bonum est quod conditione deterioris conceditur ? Numquam enim
subiecisset unusquisque uxorem suam habeat nisi premisisset propter for­
autem. Tolle fomicationem et non dicet unusquisque
suam habeat, uelut si quis definiat, Vesci triticeo pane bonum est et edere
similam ; tamen ne quis comedat stercus bubalum, concedo ei
ut uescatur et ordeo ; num iccirco frumentum non habebit puritatem suam
si fimo hordeum preferatur ? Bonum est illud naturaliter quod comparationem non habet mali, quod prelatione alterius obumbratur. Notandum est
etiam quod dixit bonum est uxorem non tangere, non dixit <bonum est uxo­
rem non habere, sed bonum est mulierem non> tangere quasi in ipso tactu
periculum sit, quasi qui illam tetigerit non euadat que uirorum preciosas
animas capit, que facit adolescentium euolare corda.
Aliud est apostolum aliquid uelle, aliud est ignoscere. In uoluntate promeremur, inuenia abutimur. Melius est nubere quia peius est uri. Tolle ardorem libidinis et non dicet melius est nubere.
Primary Sources Bibliography
Alcuin, De uirtutibus
et uitiis, PL 101, 613-638.
Ambrose, De officiis, ed. M. Testard (Paris, 1984-92).
De paenitentia,
ed. R. Gryson (Paris, SChr. 179, 1971).
Augustine, Enarrationes in Psalmos (Turnhout, CCSL 38-40, 1956).
Enchiridion de fide, spe et cantate (Tumhout, CCSL 46, 1969).
Speculum, ed. F. Weihrich (Vienna, CSEL 12, 1887).
9. unaqueque] unamquamque S — 15. premisisset] permisisset (permisset a.c.) S —
17. Vesci] vesci S — 20. hordeum] horrium S — 22-23. om. S ; suppleui ex Hier.
17. Vesci triticeo pane bonum est] Bonum est triticeo pane uesci
18. ne quis comedat] ne quis compulsus fame comedat
21-23. Notandum...habere] Simulque animaduerta est apostoli prudentia. Non dixit,
bonum est uxorem non habere, sed bonum est mulierem non tangere.
26-27. Ibid. 1. 8 (Aliud...abutimur)
27-28. Ibid., 1.9
Ps.-Augustine, Sermones ad fratres in eremo commorantes, PL 40, 12331358.
Bede, Homeliarum Euangelii I. II, ed. D. Hurst (Tumhout, CCSL 122, 1955).
Caesarius Arelatensis, Sermones, ed. G. Morin (Turnhout, CCSL 103104, 1953).
Collectio Canonum, ed. M. Fornasari (Turnhout, CCCM 6, 1970).
Defensor, Liber Scintillarum, ed. H.M. Rocháis (Paris, SChr. 11 and 86,
H. Rocháis, 'Apostilles à l'édition du Liber scintillarum de Defensor de
Ligugé', Revue Mabillon, 60, 1983, 267-293.
siue Collectio
títulos digesta,
J. Gilchrist (New York-Vatican, Monumenta iuris canonici, Ser. Bl, 1973).
Euagrius Monachus, Sententiae, PL 20, 1181-1188.
Eusebius Gallicanus, Collectio Homiliarum, ed. Fr. Glorie (Turnhout, CCSL
101-101A, 1972).
Gregory, XL Homiliarum in Euangelium, PL 76, 1075-1312.
Moralia in Job, ed. M. Adriaen (Turnhout, CCSL 143-143A-143B,
ed. D. Norberg (Turnhout, CCSL 140140A, 1982).
Regula Pastoralis, PL 11, 9-126.
Gregory of Elvira, Tractatus Origenis, ed. V. Bulhart (Turnhout, CCSL 69,
Haymo of Halberstadt, Expositio in Apocalypsin, PL 117, 937-1220.
Isidore, Sententiae, PL 83, 537-738.
Jerome, Adversus Iouinianum, PL 23, 221-352.
in Matheum,
ed. D. Hurst and M. Adriaen
(Turnhout, CCSL 1 1 , 1969).
Epistulae, ed. I. Hilberg (Vienna/Leipzig, CSEL 54-56, 1910-18).
Johannes Diaconus, Vita Sancii Gregorii papae, PL 75, 59-242.
Maximus Taurinensis, Collectio sermonum antiqua, ed. A. Mutzenbecher
(Turnhout, CCSL 23, 1962).
Paschasius Radbertus, Expositio in Matheo, ed. B. Paulus (Tumhout,
CCCM 56-56A-56B, 1984).
Pomerius, De ulta contemplatiua,
Quintilian, Institutio
Rufinus, Enchiridion
PL 59, 415-519.
Oratoria, ed. M. Winterbottom (Oxford, 1970).
Sexti, ed. H. Chadwick (Cambridge, 1959)
Fly UP